GIÁO TRÌNH NUÔI ONG lấy mật

Đặc điểm hình thái2.1. Phần đầu Đầu ong có cấu tạo hình hộp, trên đầu ong có 2 mắt kép:+ Số mắt kép ở ong đực là 6.000 mắt nhỏ ghép lại+ Số mắt kép ở ong chúa và ong thợ là 4.000 mắt nhỏ ghép lại+ Đỉnh đầu có 3 mắt đơn phân bố theo dạng hình tam giác. Ở phần trước đầu ong có một đôi râu. Râu ong chia làm nhiều đốt:+ Râu ong đực có 13 đốt.+ Râu ong chúa và ong thợ có 11 đốt.+ Râu là cơ quan cảm giác rất nhậy bén. Miệng và vòi hút có đặc điểm khác với nhiều loài côn trùng khác:+ Ong dùng hàm trên để cắn các vật cứng khi mở rộng cửa tổ.+ Cắn nắp lỗ tổ chứa mật, vít nắp, nghiền phấn hoa.+ Vòi hút của ong mật đặc trưng cho từng giống ong dùng để hút mật hoa, nước, siro. Mỗi giống ong khác nhau có chiếu dài vòi khác nhau2.2. Phần ngựcNgực ong gồm có 4 đốt:+ Đốt ngực trước+ Đốt ngực giữa+ Đốt ngực sauHình 2.1. Hình thái ongĐốt ngực giữa có hệ cơ phát triển mạnh rất cần cho sự bay. Các cơ quan vận động của ong đều nằm ở ngực là cánh và thân.Ong có 2 đôi cánh màng được dính vào đốt ngực 2 và 3. Đôi cánh trước lớn hơn đôi cánh sau. Cánh của ong đực dài nhất và cánh của ong chúa ngắn nhất. Trên cánh có các gân cánh ngang dọc, phát triển phân nhánh mạnh có tác dụng như giá đỡ, giữa các gân cánh là màng mỏng. Cánh hoạt động được là nhờ hệ cơ phát triển rất nhanhMỗi đốt ngực có 1 đôi chân:+ Chân trước có bộ phận làm sạch râu đầu.+ Chân giữa có bộ phận bàn chải để làm sạch phần đầu, mắt kép và trên lớp lông của cơ thể.+ Chân sau còn có “giỏ đựng phấn” để đựng phấn hoa khi thu hoạch và vận chuyển về tổ.Khi thu hoạch, ong trộn phấn với mật hoa để phấn có thể dính vào nhau và giữ được trong giỏ phấn.Ong chúa và ong đực không có giỏ đựng phấn và bàn chải chân sau. Trên đốt bàn chân giữa của ong thợ cong có các lông cứng có tác dụng tháo dỡ các viên phấn ra khỏi giỏ đựng phấn cho vào lỗ tổ.2.3. Bụng ongBụng của ong thợ và ong chúa có 6 đốt, ong chúa có 7 đốt. Các đốt bụng được nối liền với nhau bằng màng kitin mỏng, đàn hồi, có thể tăng giảm về thể tích. Ở mặt dưới 4 đốt bụng cuối của ong thợ có các tuyến sáp, còn ở ong chúa và ong đực thì không có.Ở phần cuối bụng của ong chúa và ong thợ có ngòi đốt, còn ở ong đực không có. Ngòi đốt là do máng đẻ trứng biến dạng tạo thành có tác dụng bảo vệ. Ở trạng thái bình thường ngòi đốt được giấu trong bụng không nhìn thấy. Khi bị kích thích đốt, đôi kim châm chuyển động ra và đâm vào da con người bị đốt. Do có các gai nhỏ lên ngòi châm không kéo lại phía sau được, vì thế khi ong bay lên ngòi đốt, tuyến nọc được tách khỏi cơ thể và để lại ở da con người bị đốt Các kim của ngòi đốt tiếp tục đi sâu vào vết đốt và nọc độc được bơm vào làm cho người bị đốt có cảm giác đau buốt, nơi bị đốt sưng lên. Vết sưng có thể kéo dài từ một đến ba ngày và tùy theo sự miễn dịch của từng người mà chỗ sưng to nhỏ khác nhau.Khi bị ong đốt nên nhanh chóng lấy ngòi đốt và nọc ra. Nọc độc của ong có mùi hắc đấy chính là chất báo động để kích thích ong khác bay đến đốt, vì thế khi bị ong đốt người nuôi ong cần rửa sạch mùi nọc ở vết đốtOng chúa cũng có ngòi đốt nhưng rất ít khi đốt người chúng chỉ sử dụng ngòi đốt khi đánh nhau với ong chúa khác.Các cơ quan bên trong bụng là phần dài nhất của ong và có chứa các cơ quan quan trọng như: Cơ quan tiêu hóa ( diều mật, ruột giữa, ruột sau) Cơ quan sinh sản ở ong chúa và ong đựcTrong quá trình thu hoạch mật hoa hoặc đi lấy nước các chất lỏng này được chứa trong diều mật. Diều mật có thể chứa được khối lượng mật hoa và nước đến 40 mg, nghĩa là bằng 12 khối lượng của cơ thể.

MÔ ĐUN 1: TÌM HIỂU ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC ONG MẬT

Bài 1: Phân loại ong mật

1 Một số loại ong lấy mật phổ biến

1.1 Ong ruồi (Ong hoa)

Đây là loài ong có kích thước nhỏ nhất trong các loài ong mật, phân bốchủ yếu ở các vùng có khí hậu ấm áp ở châu Á Ở nước ta ong ruồi có hai phânloài đó là ong ruồi đỏ và ong ruồi đen

Nhìn chung ong ruồi có kích thước cơ thể nhỏ, ong chúa dài khoảng13mm, ong thợ 7 - 8mm, ong đực 13mm, vòi hút của ong thợ dài 3,44mm.Lượng mật dự trữ của ong ruồi đen không đáng kể, nên giá trị kinh tế của ongnày là rất thấp, ít được người nuôi quan tâm

1.2 Ong khoái (Ong gác kèo)

Ong Khoái có đặc tính xây một bánh tổ ở ngoài không khí dưới các vách

đá hoặc cành cây Kích thước bánh tổ khá lớn, chiều dài 0,5 – 1 m, chiều rộng0,5 – 0,7m Phía trên bánh tổ là nơi dự trữ mật, tiếp theo là nơi chứa phấn rồiđến chỗ nuôi ấu trùng Mật dự trữ bình quân là 5 kg/đàn Ong khoái nổi tiếnghung dữ

Ở nước ta ong Khoái có ở các tỉnh miền núi phía Bắc, các tỉnh miềnTrung, Tây Nguyên và đặc biệt ở các tỉnh cực Nam nơi có rừng tràm ngập nước.Người dân ở đây có nghề độc đáo cổ truyền là gác kèo cho ong về làm tổ để khaithác mật

1.3 Ong nội địa (Ong Châu Á)

Ong nội được thấy hầu hết ở các tỉnh miền núi trong cả nước và một sốtỉnh đồng bằng Nam Bộ

Trong tự nhiên ong có đặc tính xây một vài bánh tổ song song với nhau vàvuông góc với mặt đất Ong nội thường xây tổ ở chỗ kín trong hốc cây, hốc đá,

đôi khi dưới mái nhà Đây là loài ong được nhân dân ta nuôi hàng nghìn năm

Năm 2010 ở nước ta có trên 100.000 đàn trong đó có hơn 50.000 đànnuôi trong thùng hiện đại Năng suất mật nuôi trong thùng cải tiến bình quân 10– 15 kg/đàn/năm Ong nội thích nghi tốt với nguồn hoa rải rác, vốn đầu tư ít,nuôi cố định được nên thích hợp với nuôi hộ gia đình

1.4 Ong ngoại (Ong Châu Âu)

Ong ngoại là ong châu Âu có đặc tính xây tổ giống như ong nội Ongchâu Âu có 24 phân loài trong đó có phân loài ong Ý được nhập vào miền Namnước ta từ năm 1960 Qua gần 6 thập kỷ ong Ý đã thích nghi tốt với điều kiệnnguồn hoa và khí hậu của Việt Nam đặc biệt ở Nam bộ và Tây Nguyên là nơi cónguồn hoa tập trung ( cà phê, cao su, bông trắng…)

Do có năng suất mật cao bình quân 30 kg/đàn/năm và số lượng đàn lớnnên ong Ý cung cấp 75 % tổng sản lượng mật Tuy nhiên nuôi ong Ý đòi hỏinguồn hoa phong phú, người nuôi ong có kỹ thuật cao, đầu tư lớn và phải dichuyển

1.5 Ong không ngòi đốt

Ngoài các loài ong mật ra, ở nước ta còn có một số loài ong cho mậtnhưng không thuộc giống ong Apis như ong không ngòi đốt (ong muỗi, ong vú).Ngòi ong loài ong này thoái hóa nên không có khả năng đốt kẻ thù Tuy nhiênchúng bảo vệ tổ rất hiệu quả bằng việc chui vào tai vào mắt, mũi các kẻ thù Ongkhông ngòi đốt làm tổ trong các hốc cây, hốc tường, cửa tổ có dạng hình ống.Ong không ngòi đốt có nhiều ở các tỉnh miền Bắc như Lai Châu, Sơn La… Vàcác tỉnh miền Nam như Cần Thơ, Tiền Giang, Kiên Giang…

Ong không ngòi đốt cho mật tuy không nhiều nhưng mật rất quý vì nó cótính chữa bệnh rất cao Ong không ngòi đốt có vai trò rất quan trọng là thụ phấncho các cây trồng và cây tự nhiên

2 Đặc điểm hình thái

2.1 Phần đầu

- Đầu ong có cấu tạo hình hộp, trên đầu ong có 2 mắt kép:

+ Số mắt kép ở ong đực là 6.000 mắt nhỏ ghép lại

+ Số mắt kép ở ong chúa và ong thợ là 4.000 mắt nhỏ ghép lại

+ Đỉnh đầu có 3 mắt đơn phân bố theo dạng hình tam giác

- Ở phần trước đầu ong có một đôi râu Râu ong chia làm nhiều đốt:

+ Râu ong đực có 13 đốt

+ Râu ong chúa và ong thợ có 11 đốt

+ Râu là cơ quan cảm giác rất nhậy bén

- Miệng và vòi hút có đặc điểm khác với nhiều loài côn trùng khác:

+ Ong dùng hàm trên để cắn các vật cứng khi mở rộng cửa tổ

+ Cắn nắp lỗ tổ chứa mật, vít nắp, nghiền phấn hoa

Mỗi đốt ngực có 1 đôi chân:

+ Chân trước có bộ phận làm sạch râu đầu

+ Chân giữa có bộ phận bàn chải để làm sạch phần đầu, mắt kép và trênlớp lông của cơ thể

+ Chân sau còn có “giỏ đựng phấn” để đựng phấn hoa khi thu hoạch vàvận chuyển về tổ

Khi thu hoạch, ong trộn phấn với mật hoa để phấn có thể dính vào nhau

và giữ được trong giỏ phấn

Ong chúa và ong đực không có giỏ đựng phấn và bàn chải chân sau Trênđốt bàn chân giữa của ong thợ cong có các lông cứng có tác dụng tháo dỡ cácviên phấn ra khỏi giỏ đựng phấn cho vào lỗ tổ

2.3 Bụng ong

Bụng của ong thợ và ong chúa có 6 đốt, ong chúa có 7 đốt Các đốt bụngđược nối liền với nhau bằng màng kitin mỏng, đàn hồi, có thể tăng giảm về thể

tích Ở mặt dưới 4 đốt bụng cuối của ong thợ có các tuyến sáp, còn ở ong chúa

Khi bị ong đốt nên nhanh chóng lấy ngòi đốt và nọc ra Nọc độc của ong

có mùi hắc đấy chính là chất báo động để kích thích ong khác bay đến đốt, vì thếkhi bị ong đốt người nuôi ong cần rửa sạch mùi nọc ở vết đốt

Ong chúa cũng có ngòi đốt nhưng rất ít khi đốt người chúng chỉ sử dụngngòi đốt khi đánh nhau với ong chúa khác

Các cơ quan bên trong bụng là phần dài nhất của ong và có chứa các cơquan quan trọng như:

- Cơ quan tiêu hóa ( diều mật, ruột giữa, ruột sau)

- Cơ quan sinh sản ở ong chúa và ong đực

Trong quá trình thu hoạch mật hoa hoặc đi lấy nước các chất lỏng nàyđược chứa trong diều mật Diều mật có thể chứa được khối lượng mật hoa vànước đến 40 mg, nghĩa là bằng 1/2 khối lượng của cơ thể

+ Bụng thon dài cân đối

- Trong đàn chỉ có một con ong chúa duy nhất

Bảng 2.1 Khối lượng ong chúa tơ và chúa đẻ

Loài ong Khối lượng chúa tơ (mg) Khối lượng chúa đẻ ( mg) Màu sắc

- Ong chúa có nhiệm vụ đẻ trứng và tiết chất chúa để điều hòa các hoạtđộng của đàn ong

+ Bình quân ong Ý đẻ 1000 trứng/ngày đêm, sức đẻ trứng tối đa là 2.000–2.500 trứng/ngày/đêm

+ Chúa ong nội đẻ bình quân 400 trứng/ngày/đêm, sức đẻ trứng tối đa đạt1.000 trứng/ngày/đêm

- Ngoài việc đẻ trứng ong chúa còn tiết ra chất chúa (pheromon) để điềuhòa hoạt động của đàn ong Chất chúa có một số tác dụng sau:

+ Kiềm chế sự phát triển của ống trứng trong buồng trứng của ong thợ,nên ong thợ không thể đẻ trứng khi đàn có chúa

+ Kiềm chế bản năng xây mũ chúa chia đàn của ong thợ

+ Hấp dẫn ong đực khi bay giao phối

+ Hấp dẫn ong thợ khi chia đàn, bốc bay nhanh chóng tụ tập lại

+ Kích thích ong thợ đi thu hoạch phấn, mật, dự trữ nhiều mật

+ Kích thích ong thợ xây bánh tổ nhanh

Chất chúa được tiết ra từ tuyến hàm trên, ở các đốt bụng và ở đốt bànchân của chúa Chất chúa của ong chúa tơ chỉ có các chất kìm hãm ong thợ đẻtrứng, tác dụng hấp dẫn ong đực mà chưa có tác dụng hấp dẫn ong thợ Các ongthợ chăm sóc chúa sẽ liếm chất chúa trên cơ thể chúa cùng với thức ăn chúngchia sẻ với các ong thợ khác trong đàn Qua thức ăn có chất chúa ong thợ sẽ biếttình trạng “sức khỏe” ong chúa

+ Khi chúa già, đàn ong quá đông chất chúa không đủ thỏa mãn các ongthợ chúng sẽ xây mũ chúa chia đàn hoặc thay thế rồi buộc chúa đẻ trứng vào đó.Đàn mất chúa không có khả năng xây tầng mới vì thiếu chất chúa, ngược lạixuất hiện ong thợ đẻ trứng

Ong chúa sống được 3 – 5 năm nhưng đẻ trứng tốt nhất trong vòng 6 – 9tháng đầu tiên Khi về già việc tiết chất chúa giảm, sức đẻ trứng cũng giảm đi và

Ong chúa Ong đực Ong thợ

đẻ trứng nhiều trứng không thụ tinh, trứng này nở ra ong đực Bởi vậy ngườinuôi ong cần phải thay chúa trong khoảng 6 – 9 tháng một lần

Hình 1.1 Các thành viên của đàn ong

2 Ong đực

Kích thước cơ thể lớn hơn ong chúa nhưng bụng ngắn hơn

+ Ong đực nội có màu đen

+ Ong đực Ý có có màu vàng, nhiều lông dài

+ Cánh dài, đốt bụng cuối bằng, không có ngòi đốt

Số lượng ong đực có vài trăm con đến 2.000 con, chúng xuất hiện vàomùa chia đàn

Vào mùa thiếu thức ăn ong đực bị ong thợ đuổi ra khỏi đàn và bị chết đói,tuy nhiên ở đàn mất chúa, chúa tơ ong đực tồn tại lâu hơn

Ong đực có nhiệm vụ duy nhất là giao phối với chúa tơ

Ong đực sống khoảng 35 – 55 ngày, nhưng ong đực được giao phối vớichúa tơ sẽ bị chết ngay sau khi giao phối xong

3 Ong thợ

Kích thước cơ thể nhỏ nhất

+ Ong thợ ong nội có màu nâu xám hoặc đen xám có sọc vàng

+ Ong thợ ong Ý có màu vàng

+ Bụng ong thợ nhọn, có ngòi đốt, dưới bụng có 4 đôi tuyến sáp Ong thợ

có cấu tạo cơ thể thích nghi với việc thu hoạch phấn: bàn chải phấn, giỏ đựngphấn

Số lượng ong thợ trong một đàn ong có thể biến động từ 3.000 – 80.000con đối với ong ngoại và từ 1.000 – 25.000 con đối với ong nội

Ong thợ làm tất cả các công việc trong đàn như:

+ Nuôi ấu trùng

+ Nuôi chúa

+ Dọn vệ sinh trong tổ

+ Thu hoạch và chế biến thức ăn.

+ Lấy keo, xây và bảo vệ tổ

+ Điều hòa nhiệt độ, ẩm độ trong tổ

Ong thợ sống bình quân 45 ngày Khi làm việc ít như khi đàn ong mấtchúa, ong thợ sống lâu hơn (3 – 5 tháng) Khi làm việc nhiều như là nuôi ấutrùng, thu hoạch trong vụ mật rộ thì tuổi thọ giảm đáng kể (chỉ còn 20 – 35ngày)

Bài 3: Đời sống của các thành viên trong đàn ong

1 Đời sống của ong chúa

* Giai đoạn phát triển của ong chúa:

Sự phát triển từ trứng đến trưởng thành Giống như ong thợ, ong chúađược phát triển từ trứng đã thụ tinh

+ Giai đoạn trứng 3 ngày

+ Giai đoạn ấu trùng 4,6 – 5 ngày nhưng ấu trùng ong chúa được ăn “sữaong chúa” với lượng dư thừa trong suất giai đoạn này, thậm chí cả khi kéo kén

ấu trùng vẫn tiếp tục ăn

+ Giai đoạn nhộng nằm trong lỗ tổ vít nắp 7,5 – 8 ngày

+ Thời gian phát dục từ trứng đến trưởng thành của ong chúa là 16 ngày

* Sự phát triển và giao phối của chúa tơ với ong đực:

Từ 1 – 2 ngày sau nở chúa tơ được ong thợ cho ăn và rèn luyện hệ cơbằng cách rung lưng, lắc cánh đuổi cho chúa chạy

Từ 3 – 5 ngày ong chúa tập bay định hướng, mỗi lần bay từ 3- 5 phút, bayvào lúc 13 – 17 giờ khi trời nắng đẹp, lặng gió

Từ 5 – 8 ngày sau nở ong chúa bay đi giao phối với ong đực Số lần bay

từ 1 – 3 lần Mỗi lần bay 20 – 25 phút vào lúc 1 – 5 giờ, nhiều nhất là 3 giờchiều, khi trời lặng gió, nắng ấm

+ Ong chúa giao phối với khoảng 8 – 10 ong đực (ở ong nội 15 – 30 ongđực) Cuối mỗi chuyến giao phối thành công, ong chúa mang theo dấu hiệu giaophối màu trắng nâu ở cuối bụng Tinh trùng được dự trữ trong túi tinh và dùngdần cho đến khi chúa chết Sau này ong chúa không bay đi giao phối nữa Nếuchúa tơ bị cắt cánh thì không bay giao phối được

Từ 8 – 12 ngày sau nở ong chúa bắt đầu đẻ trứng

+ Nếu trời mưa, phùn ong chúa đẻ trứng chậm hơn vì không giao phốiđược Khi chúa mới đẻ, trứng còn ít

+ Sau khoảng 10 ngày sức đẻ trứng tăng và ổn định, ong chúa đẻ theohình elip ngược kim đồng hồ

+ Trứng của ong chúa đẻ ngay ngắn chính giữa lỗ tổ và nghiên theo 1chiều

+ Sau khi đẻ 10 - 15 ngày sức đẻ trứng của ong chúa có thể đạt được ởmức độ tối đa

* Nguồn gốc ra đời của ong chúa:

Chúa được ra đời từ 3 nguồn gốc:

+ Chúa chia đàn tự nhiên

+ Chúa thay thế

+ Chúa cấp tạo

Chúa chia đàn là chúa được tạo ra vào lúc thời tiết thuận lợi, nguồn hoakhá dồi dào, đàn ong phát triển đỉnh cao

+ Tuổi ấu trùng có các tuổi khác nhau

+ Số lượng được mũ chúa được tạo ra từ 3 – 30 mũ với tuổi ấu trùng khácnhau

+ Mũ chúa thường có màu vàng sáng

+ Vị trí mũ chúa ở phần dìa hoặc góc bánh tổ

Chúa thay thế tự nhiên được tạo thành khi:

+ Tuổi ấu trùng xấp xỉ bằng nhau

+ Đàn ong có chúa già hoặc bị dị tật ( què chân)

+ Số lượng mũ chúa 1- 3 mũ chúa

+ Vị trí mũ chúa nằm ở góc của bánh tổ và có màu sẫm hơn mũ chúa chiađàn

Chúa cấp tạo được hình thành khi đàn ong mất chúa đột ngột, một số lỗ

tổ có ấu trùng ong thợ dưới 3 ngày tuổi được đàn ong mở rộng và cho ăn thêmsữa

+ Tuổi ấu trùng nhiều loại tuổi

+ Số lượng mũ chúa 2 – 25

+ Mũ chúa có màu nâu hoặc vàng sáng

+ Vị trí điển hình mũ chúa nằm trên bề mặt bánh tổ, tuy nhiên cũng có mũchúa nằm ở phía dưới bánh tổ

2 Đời sống của ong thợ

- Ong mật là côn trùng biến thái hoàn toàn, vòng đời của nó gồm 4 giaiđoạn: Trứng, Ấu trùng, Nhộng, Trưởng thành

2.1 Thời gian phát triển từ trứng đến trưởng thành

- Giai đoạn trứng kéo dài 3 ngày:

+ Ngày 1: trứng đứng ( gần 900

)+ Ngày 2: trứng nghiêng (gần 450)

+ Ngày 3: Trứng nằm và nở thành ấu trùng

Nhìn vào tư thế của trứng có thể biết được tình hình nuôi ong chúa chiađàn

- Giai đoạn ấu trùng: trải qua 5 ngày:

+ Trong 2,5 – 3 ngày đầu ấu trùng được ăn loại thức ăn gọi là “ sữa ongchúa” với lượng vừa đủ

+ Hai ngày sau (4 – 5 ngày tuổi) được ăn thêm hỗn hợp mật, phấn Mỗingày ấu trùng được ăn thêm một ngàn lần (1.300 lần) Cuối ngày thứ 5 ấu trùngđẫy sức ong thợ vít nắp nỗ tổ lại

- Giai đoạn nằm trong nỗ tổ vít nắp nhộng ong:

+ Ấu trùng kéo kén, lột xác hóa thành nhộng và cuối ngày 11 thì nở ra ongtrưởng thành

2.2 Sự phân công lao động theo lứa tuổi của ong thợ

* Giai đoạn làm việc trong tổ, ong non đảm hiệm các công việc sau:

1 – 2 ngày tuổi: Cơ thể ong thợ còn yếu Nhiệm vụ dọn vệ sinh lỗ tổ, đánhbóng lỗ tổ để cho chúa đẻ trứng.

3 – 5 ngày tuổi: Ong thợ ăn phấn hoa, tuyến sữa bắt đầu phát triển Nhiệm

vụ nuôi ấu trùng từ 4 -5 ngày tuổi bằng hỗ hợp mật, phấn

5 – 8 ngày tuổi tuyến sữa phát triển mạnh Nhiệm vụ tuyến sữa từ tuyếnhàm trên và tuyến họng để nuôi ấu trùng ong thợ nhỏ tuổi, ấu trùng ong chúa vàchúa

8 – 12 ngày tuổi chúng tập bài tiết và định hướng Tuyến nước bọt pháttriển Nhiệm vụ tiếp nhận và chế biến mật hoa thành mật ong, phấn hoa thànhlương ong

12 – 18 ngày tuổi tuyến sáp phát triển mạnh có nhiệm vụ tiết sáp xây bánh

tổ Lúc này tuyến nọc đầy một số ong thợ làm nhiệm vụ bảo vệ tổ

* Giai đoạn làm việc ngoài tổ ong thực hiện các nhiệm vụ:

19 – 20 ngày trở đi hệ cơ phát triển ong thợ bay ra ngoài tổ lấy mật, phấn

và nước

Ong thu hoạch bay đi lấy mật và phấn theo tín hiệu chỉ dẫn của ong trinhsát bao gồm các điệu múa

+ Múa vòng tròn cách tổ 25 m

+ Múa lưỡi liềm cách tổ từ 30 – 100 m

+ Múa lắc lư hình số 8 cách tổ trên 100 m

Qua điệu múa trên ong trinh sát chỉ rõ về phương phướng, khoảng cáchđến nguồn hoa và mùi vị của hoa cho các ong thu hoạch biết Khi nguồn hoakhan hiếm số lượng ong trinh sát nhiều hơn lúc nguồn hoa phong phú

3 Đời sống của ong đực

Khác với ong chúa và ong thợ, ong đực được phát triển từ trứng khôngthụ tinh

* Thời gian phát dục từ trứng đến trưởng thành

+ Giai đoạn trứng 3 ngày

+ Giai đoạn ấu trùng 6 – 7 ngày

+ 3 ngày đầu ấu trùng được ong thợ cho ăn sữa “sữa ong đực”

+ 3 ngày sau ấu trùng được hỗn hợp mật và phấn hoa

+ Giai đoạn vít nắp 14 ngày

+ Tổng thời gian phát dục từ trứng đến trưởng thành là 23- 24 ngày

* Sự thành thục và giao phối của ong đực

Sau khi nở từ 1 - 3 ngày cơ thể ong đực còn non yếu, chưa tự lấy thức ănđược phải nhờ ong thợ cho ăn phấn và mật

Sau 5 ngày tuổi cơ thể cứng cáp, chúng tự lấy thức ăn trong lỗ tổ

6 – 10 ngày ong đực tập bay định hướng

12 – 14 ngày thành thục về mặt sinh dục

14 – 18 ngày ong đực bay đi giao phối với chúa tơ

Thời điểm giao phối vào lúc 1 – 5 giờ chiều, nhiều nhất vào lúc 3 giờchiều

Hình 3.1 Ong đực đang giao phối

Ong đực giao phối vào lúc 1 – 5 giờ chiều, tập trung đến một nơi gọi là

“Điểm hội tụ ong đực” Ở đó ong đực tiết ra chất dẫn dụ ( pheromon) để hấp dẫnnhau và hấp dẫn chúa tơ

Điểm hội tụ thường cách trại ong 0,7 – 0,8 km, có khi đến 2 – 3km Khichúa tơ bay qua vùng này thì hàng trăm ong đực sẽ bay theo ong chúa và chỉnhững con khỏe nhất, bay nhanh nhất mới được giao phối với ong chúa Sau khigiao phối với ong chúa, ong đực bị đứt cơ quan giao cấu, rơi xuống đất và bịchết Các con ong đực khác lại giao phối tiếp cho đến khi ong chúa thấy đủlượng tinh trùng trong ống dẫn trứng thì nó quay về Ong chúa có thể giao phốivới trại ong đực cách xa tới 10 km, tuy nhiên tỷ lệ thành công sẽ ít hơn và thời

gian đẻ trứng của ong chúa sẽ muộn hơn

Bài 4: Cấu trúc tổ ong

1 Cấu trúc tổ ong

1.1 Hình dạng và sự sắp xếp bánh tổ trong tổ ong

Tổ ong là nơi bảo vệ đàn ong khỏi kẻ thù và điều kiện bất lợi của tự nhiênnhư nắng, mưa và gió

- Trong tự nhiên ong thường xây tổ trong hốc cây, hốc đá Tổ ong có 5 –

10 bánh tổ xếp song song với nhau, vuông góc với mặt đất Chiều dài bánh tổnơi nuôi ấu trùng ở

2 Sự già hóa của bánh tổ

Bánh tổ mới xây, mềm dẻo có màu trắng sáng hoặc màu vàng phụ thuộcvào màu phấn hoa ong thu hoạch, sau một thời gian nuôi dưỡng ấu trùng màubánh tổ chuyển sang màu nâu rồi sang màu đen do xác ấu trùng, vỏ nhộng vàcác chất cặn bã khi ấu trùng hoá nhộng thải ra Lúc này vách bánh tổ hẹp lại,bánh tổ trở lên giòn, cứng và có mùi hôi

3 Sự điều hòa nhiệt độ, độ ẩm

Từng cá thể ong riêng rẽ không có khả năng điều hòa nhiệt độ, ẩm độnhưng cả đàn ong có khả năng giữ ổn định được nhiệt độ trong đàn là: 32 –

360C, ẩm độ : 65 – 80%

Khi trời lạnh cả đàn ong cụm lại thành hình cầu, ong ăn nhiều mật đểtỏa ra năng lượng

Khi trời nóng cả đàn ong tản ra Nhiều con lấy nước đặt lên nắp vít các lỗ

tổ nhộng, treo ở đầu vòi hoặc trong các vách lỗ tổ có ấu trùng rồi quạt gió làmmát tổ Bởi vậy cần giúp ong chống nóng, chống rét để đàn ong đỡ tốn mật vàphát triển tốt

MÔ ĐUN 2: CHUẨN BỊ GIỐNG, DỤNG CỤ NUÔI ONG

Bài 1: Lựa chọn giống

1 Lựa chọn giống ong mật

Hiện nay ở nước ta đang được nuôi phổ biến 2 loại ong;

+ Ong nội ( Apiss cerana)

+ Ong ngoại (Apiss mellifera )

- Nuôi Ong Ý hay ong nội?

+ Những năm gần đây do việc xuất khẩu mật ong của cả nước ta kháthuận lợi, mật ong xuất với giá cao nên nhiều tỉnh ở Tây Nguyên và Nam Bộtăng nhanh số đàn ong ngoại Số lượng đàn ong ngoại cũng được tăng đáng kểtại các tỉnh phía Bắc như Sơn La, Tuyên Quang, Bắc Giang, Điện Biên, Nghệ

+ Ong Ý còn có tính công nghiệp cao, ít chia đàn bốc bay nên một ngườinuôi ong có thể quản lý được 200 – 300 đàn

+ Tuy nhiên ở các tỉnh miền Bắc và miền Trung là nơi có cây nguồn mậtphân tán, khí hậu hay thay đổi thì hiệu quả kinh tế của ong ngoại có năm chưacao, vì phải chi phí cho vận chuyển và đường cho ong ăn nhiều mà giá đường ởnước ta khá đắt đỏ nên việc nuôi Ong Ý có độ rủi ro khá cao Trong khi đó giống

ong nội Apis cerana lại có thể phát triển tốt ở cả các vùng có nguồn mật tập

trung cũng như phân tán vì nó là ong bản xứ

+ Ong nội địa có thể nuôi di chuyển theo quy mô lớn như Ong Ý lại cóthể nuôi cố định, quy mô nhỏ Tuy nhiên do mật ong nội có độ thủy phần cao,khi bảo quản mật dễ bị lên men nên người nuôi ong quy mô lớn gặp phải vấn

đề khó khăn trong tiêu thụ sản phẩm Ngược lại người nuôi ong quy mô nhỏ dễdàng tiêu thụ lượng mật của mình với giá cao hơn giá xuất khẩu 2 – 5 lần Do

đó ở mỗi địa phương, trước khi chọn nuôi giống ong nội hay ong ngoại, ngườinuôi ong phải cân nhắc về lượng cây, nguồn mật, khả năng đầu tư về thời gian,tiền vốn của mình để quyết định

2 Xác định các tiêu chuẩn chuẩn đàn ong

* Đàn ong nội:

+ Phải có số cầu ít nhất là 3 cầu, quân đông

+ Sức đẻ trứng của ong chúa trung bình 400 – 600 trứng/ngày đêm

+ Tỷ lệ chia đàn thấp dưới 5%

+ Tỷ lệ bốc bay thấp

+ Năng suất mật 10 – 15 kg/đàn/năm

* Đàn Ong Ý:

+ Phải có số cầu ít nhất là 5 cầu, quân đông 20.000- 60.000 con

+ Sức đẻ trứng của ong chúa trung bình 600 – 800 trứng/ngày đêm

+ Tỷ lệ chia đàn thấp dưới 5%

+ Tỷ lệ bệnh thấp

+ Năng suất mật 20 – 30 kg/đàn/năm

3 Thực hiện việc lựa chọn

3.1 Các hình thức bắt ong tự nhiên về nuôi

- Chuẩn bị đõ: Đõ bẫy ong phải kín đáo, sạch sẽ và khô ráo Những người

có kinh nghiệm thường đun sáp nóng chảy rồi đổ vào trong đõ để mùi thơm hấpdẫn ong mau về hơn

- Vị trí đặt đõ:

+ Treo đặt xung quanh nhà, dưới gốc cây trong vườn

+ Tốt nhất là đặt dưới gốc các cây to, đặc biệt là các cây độc lập ở trongrừng hoặc một số vách đá, cột điện bê tông nơi có ong đến soi nhiều Khi ong đã

về đõ thì mang về nhà nuôi, rồi đặt đõ khác vào vị trí đó

Chú ý: Nếu đõ ong bị ẩm, mốc có mạng nhện thì ong sẽ không về

3.1.2 Bắt ong soi đõ

Ong soi đõ chính là các ong trinh sát có nhiệm vụ tìm được nơi ở mới,thích hợp rồi báo cáo cho cả đàn biết để bay tới xây tổ

- Thời vụ:

+ Tháng 10 – 12 ở vùng sẵn có nguồn giống ong tự nhiên sẽ có nhiều ongsoi đõ Tuy nhiên phải nhận biết và bắt đúng ong trinh sát thì đàn ong mới bay

về tổ

- Hành vi ong soi đõ: Bay dọc theo cột, vách nhà, gốc cây Ong bốc baychậm nhìn thấy đôi chân thứ 3 thõng xuống, khi bay phát ra âm thanh to hơncác con khác Cách bắt: Dùng vợt may bằng vải xô màn có miệng rộng khoảng

10 – 15 cm để bắt, không nên dùng bằng tay vì dễ làm chết ong

- Khi bắt được ong soi, nhẹ nhàng thả ong qua cửa tổ vào trong thùng đãchuẩn bị trước đõ ( đõ khô, sạch, thơm mùi sáp) rồi đậy nút cửa tổ lại khoảng

10 – 20 phút, thả ong ra Sau một vài giờ đàn ong có thể kéo nhau về làm tổ

- Cách bắt ong soi đõ hiệu quả nhất là dùng đõ mồi (đõ chuyên để bắt ongsoi đõ) Thường sau các đợt mưa lạnh trời hửng nắng sẽ có nhiều ong soi Ngườibắt ong mang đõ mồi vào rừng tìm ong hoặc khi đi làm trên nương thì mang đõtheo luôn

+ Đõ mồi thường được làm bằng gỗ mít

+ Chiều dài của đõ mồi 40 – 45 cm, rộng 20 cm Mặt trước có lỗ cho ong

ra vào, mặt sau có cửa và nắp đậy để kiểm tra, kích thước cửa 10 – 15 cm đểcho ong về lấy ong ra dễ dàng Trên nóc đõ làm gồ ghề để ong xây bánh tổđược chắc

+ Từ một đõ mồi có thể bắt từ 3 – 5 đàn ong trong 1 vụ Để đàn bắt đượccuối cùng nuôi trong đõ mồi luôn cho đõ được khô và thơm Đến vụ bắt ongnăm sau thì chuyển đàn ong này sang đõ khác, dùng đõ mồi bắt tiếp ong trinhsát, đàn ong sẽ dễ dàng về hơn Người nuôi ong ở các huyện Vũ Quang, HươngSơn ( Hà Tĩnh) và một số huyện miền núi tỉnh Thái Nguyên, Phú Thọ, BắcGiang, Hòa Bình có nhiều kinh nghiệm bắt ong trinh sát

3.1.3 Bắt ong bay

Khi phát hiện thấy đàn ong bay thấp ngang qua, ta tung đất, cát, ném quần

áo hoặc té nước vào đám ong làm chúng hạ độ cao, để cho đàn ong bay dừng lại

ở vị trí thấp thuận lợi cho việc bắt lại đàn ong Khi đàn ong tụ lại hẳn giống nhưmột cái mũ cát treo ở trên cành cây

- Xác định vị trí ong chúa: Ong chúa thường ẩn nấp những nơi kín, nhiềuong bu xung quanh

- Khi nhìn thấy ong chúa lấy 2 ngón tay bắt nhẹ nhàng không làm chếtong chúa

- Bắt được chúa tiến hành cho ong chúa vào lồng nhốt chúa

- Sử dụng nón bắt ong bay để bắt lại đàn ong,

- Móc lồng nhốt ong chúa vào bên trong nón Khi ngửi thầy mùi(pheromon) trong ong chúa lập tức ong thợ sẽ bay đến bu quanh ong chúa Đểbắt nhanh cần lấy tay bốc ong thợ ở trên cây đưa về nón có ong chúa, ong sẽ bu

lại khi ong đã vào hết nón thì đưa xuống dưới buông màn buộc giữ ong ở trongnón

Chú ý: Khi chưa chùm màn phải làm thật nhẹ nhàng và chỉ cần va nhẹnón vào cây là ong lại bay ra

- Sau đó treo nón vào chỗ mát đợi chiều tối để ổn định đàn ong bắt được

- Chiều tối chuẩn bị một thùng khô sạch, một ván ngăn, đặt vào chỗ râmmát rồi rũ ong vào thùng,

- Viện một cầu bánh tổ còn mới có đủ phấn, mật, con lấy từ đàn thùngvuông hoặc đõ ong lấy phấn về nhiều mới thả chúa ra

- Cho ong ăn thêm nước đường ( pha thêm ít mật ong)

Cách cho ăn: Cho ong ăn từ 2 đến 3 tối,cho ăn nước đường với tỷ lệ 1nước + 1 đường , Liều lượng 100 ml/cầu/tối cho ăn vào buổi tối

- Không nên cắt cánh chúa ngay vì có một đàn ong chia đàn hoặc bốc bay

có chúa tơ chưa giao phối Đàn ong bắt được rất tích cực xây bánh tổ mới, cầntích cực cho ong xây tầng, tạo điều kiện cho ong chúa để nhiều đàn ong pháttriển nhan, giúp tạo ra đàn ong mạnh, đông quân, và có chất lượng tốt

Chú ý: Một số người nuôi ong sau khi bắt được các đàn bay rũ thì luônvào đõ lúc ban ngày nên nhiều đàn sẽ bốc bay luôn vì đõ ẩm, mốc lại không cóbánh tổ ong

3.1.4 Bắt ong trong hốc cây, hốc đá

Khi phát hiện được tổ ong trông hốc cây, hốc đá, dùng rìu, búa mở rộngcửa tổ

- Dùng khói phun nhẹ vào tổ để ong dạt vào một góc

- Cắt từng bánh tổ ra buộc vào khung cầu Bốc ong có cả chúa cho vàothùng có khung cầu Bịt cửa tổ cũ lại để ong bay hết vào thùng mới Trường hợpkhông có thùng và khung cầu nên cho bánh tổ ong vào giỏ, cho ong vào khănhoặc quấn áo gói lại mang nhanh về nhà

- Khi mang ong về nhà xử lý như sau: Bánh tổ được cắt bớt phần mật,phần con được buộc vào thanh xà hoặc khung cầu dây thép cho vào thùng rồi

- Một cách bắt khác là bịt kín các khe hở nơi ong ra vào, lấy 1 ống nứanhỏ cắm vào lỗ tổ ong rồi trát đất xung quanh Ong ra được nhưng không vàođược, đậu ở ngoài khu vực cửa tổ, một số đàn có chúa cũng bò ra, ta sẽ dùngnón bắt về cho vào thung mới, nếu không có chúa thì nhập với đàn yếu.

- Một vài người có kinh nghiệm mang cả tổ kiến vống tới đặt sát cửa tổ,kiến vống sẽ tự bò vào tổ để ăn mật, 5 phút sau đàn ong và ong chúa sẽ bay ra.Chú ý: Nên bắt từng đàn một đến khi ong đi làm ổn định, vài ngày sau mới bắtđàn khác Nếu bắt nhiều đàn một lúc, đàn này bốc bay sẽ kích động đàn khácmới bắt được bay theo làm mất nhiều đàn ong

Bẫy ong là việc đặt các thùng, đõ ở những nơi thích hợp để ong tự về làmtổ

- Chuẩn bị đõ: Đõ bẫy ong phải kín đáo, sạch sẽ và khô ráo Những người

có kinh nghiệm thường đun sáp nóng chảy rồi đổ vào trong đõ để mùi thơm hấpdẫn ong mau về hơn

- Vị trí đặt đõ:

+ Treo đặt xung quanh nhà, dưới gốc cây trong vườn

+ Tốt nhất là đặt dưới gốc các cây to, đặc biệt là các cây độc lập ở trongrừng hoặc một số vách đá, cột điện bê tông nơi có ong đến soi nhiều Khi ong đã

về đõ thì mang về nhà nuôi, rồi đặt đõ khác vào vị trí đó

Chú ý: Nếu đõ ong bị ẩm, mốc có mạng nhện thì ong sẽ không về

3.2 Mua ong từ các cơ sở bán giống

Trước khi mua ong từ trại khác cần phải chú ý và kiểm tra chất lượng đànong dự định mua, đàn ong đó phải đạt các yêu cầu :

Ong chúa trẻ chưa quá 6 tháng: nếu chúa còn nhiều lông tơ, đẻ vòng trứngrộng và vít nắp nhộng phẳng thì là chúa tốt

Bánh tổ còn mới màu sáp vàng, không có lỗ ong đực ở giữa Số quân phảiphù hợp với số cầu cần mua Trên bánh tổ có nhiều ấu trùng và nhộng vít nắp(cầu con)

Thế đàn mạnh, đông ong thợ giai đoạn đi làm và nhiều ong non Thức ăn

dự trữ nhiều

Đàn ong không có bệnh

Kích thước cầu, thùng phải đúng tiêu chuẩn, kích cỡ

Nếu mới nuôi ong thì nên mua vào đầu vụ xuân, tuy giống có đắt nhưng ítphải thao tác xử lý Sau khi mang về nhà hoặc trại mới để vài ngày cho ong ổnđịnh rồi mở kiểm tra

Bài 2: Thùng nuôi ong

1 Thùng nuôi ong

1.1 Yêu cầu về thùng ong

- Thùng phải kín để địch hại không xâm nhập được

- Thùng nuôi ong phải thuận tiện cho viêc quản lý, chăm sóc đàn ong

- Dễ dàng mở, đóng nắp thùng kiểm tra

- Thuận tiện cho ăn, uống nước, làm vệ sinh, thu mật

- Tận dụng các vật liệu sẵn có ở địa phương như khúc gỗ rỗng, ván thùng,thân cọ, lá dừa…

- Chọn gỗ làm thùng, đõ phải khô, không mùi, nhẹ, bền, không vênh, nứtnhư gỗ sao, thông, mít, gạo, xoan, sung…

1.2 Các loại thùng ong

- Loại thùng, đõ có bánh tổ cố định

- Loại thùng đõ có thanh xà

- Thùng ong nội hiện đại có khung cầu

- Thùng Ong Ý hiện đại

Hình 2.1 Thùng nuôi ong

2 Kỹ thuật làm thùng nuôi ong

2.1 Kỹ thuật làm thùng ong ngoại làm bằng gỗ kích thước tiêu chuẩn

Đối với Ong Ý, thùng ong có kích thước lớn hơn thùng ong nội Người nuôi ong thường dùng thùng có cầu di động

Thùng ong được làm bằng gỗ có kích thước đã được tiêu chuẩn hóa dựa theo kích thước khung cầu

Thùng có kích thước bên trong là 47cm x 43 cm x 25 cm

+ Có hai cửa sổ có thể đóng mở hai đầu để tiện cho việc di chuyển

+ Có lỗ to và sàn bay để ong ra vào

+ Có nắp đậy để chống nắng mưa

+ Có chiều dài khung cầu là 483 mm.

+ Chiều rộng thanh xà là 27 mm

+ Chiều dài thanh xà dưới 448 mm

+ Hồi cầu cao 232 mm,

+ Hồi cầu trên rộng 35 mm

+ Hồi cầu dưới rộng 27 mm

+ Tai cầu 17,5 mm

+ Chiều rộng thanh xà dưới và hồi cầu là 9 mm

+ Kích thước trong lòng khung cầu là 430 x 200 mm

Để đảm bảo các khung cầu được đặt cố định với khoảng cách giữa 2 xà cầu trên là 35 mm người ta làm phần trên hồi cầu rộng 35 mm, hoặc làm các đai bằng kim loại hoặc nhựa đóng cố định vào hồi cầu bên

Sơn thùng nhằm làm cho thùng đẹp và bền Người nuôi ong thường dùng sơn có màu xanh, trắng, vàng, không dùng sơn màu đỏ, hồng, đen làm thùng có nhiệt độ cao

Chân thùng: nếu nuôi cố định số lượng đàn ít đóng giá 3 đến 4 chân hoặc xây bằng trụ xi măng có máng chứa nước để chống kiến Người nuôi ong di chuyển thường dùng chăn sắt, chân gỗ đã đóng sẵn

2.2 Kỹ thuật làm thùng ong nội đạt tiêu chuẩn

Thùng được làm bằng gỗ có kích thước dựa trên kích thước khung cầu đã được tiêu chuẩn hóa toàn quốc

3 Ván ngăn

Chân thùng: nếu nuôi cố định số lượng đàn ít đóng giá 3 đến 4 chân hoặc xây bằng trụ xi măng có máng chứa nước để chống kiến Người nuôi ong di chuyển thường dùng chăn sắt, chân gỗ đã đóng sẵn.

Bài 3: Chuẩn bị dụng cụ, trang thiết bị nuôi ong

1 Dụng cụ quản lý ong

- Bình phun khói là dụng cụ tạo khói dùng để phun vào đàn ong làm choong hiền lành không đốt người nuôi ong Bình phun khói sử dụng khi thao tácvới đàn ong như kiểm tra, lấy mật ( có thể dùng hương đốt, giẻ, ống bơ đựngcủi )

- Máng cho ong ăn để cho đàn ong ăn vào thời vụ không có mật tự nhiên.Máng làm bằng nhôm, tôn, sứ, nhựa…

- Lưới che mặt: Được làm bằng tuyn đen nhằm để bảo vệ phần mặt củangười nuôi ong khi thao tác trên đàn ong, giúp người nuôi ong thao tác dễ dàng

và chính xác hơn

- Nón bắt ong bốc bay: làm bằng nón nhỏ khâu với vải xô màn để bắt ongbốc bay hoặc chia đàn được nhanh chóng dễ dàng và an toàn mà không cần bắtchúa

- Mỏ hàn: Làm bằng dây thép 3 ly được uốn cong cách mũi 2 – 3 cm, ởphần mũi có xẻ rãnh nhỏ nhằm để vùi dây thép vào tầng chân, có chuôi hoặcdùng mỏ hàn điện

- Thước cữ: Giữ cho tâng chân nằm vào chính giữa xà cầu trên khi đổ sápnóng cố định tầng chân vào xà cầu

3 Dụng cụ tạo chúa

- Khung cầu tạo chúa: Làm bằng gỗ như khung cầu ong ( chiều rộng xàtrên nhỏ hơn 1,5 cm) nhưng gắn 2,3 thang gỗ trên đó có gắn các mũ chúa bằngsáp ong hoặc nhựa

- Khuân mũ chúa ( quản chúa): được làm bằng gỗ để làm mũ chúa nhântạo ( chén sáp)

- Kim di trùng; làm bằng sừng, bằng bạc, nhôm, thép hoặc lông ngỗngdùng để múc ấu trùng đặt vào chén sáp khi tạo chúa

- Sáp làm mũ chúa là các loại sáp tốt như sáp lưỡi mèo, sáp vít nắp hoặcsáp mới nấu được đun cách thủy để làm chén sáp

- Lồng vận chuyển chúa thường làm bằng nhựa để vận chuyển và giớithiệu chúa, trong lồng có ngăn để thức ăn ngăn để nhốt ong chúa và 5 – 7 ongthợ Lồng có thể vận chuyển chúa an toàn 1 – 7 ngày

4 Thùng quay mật ly tâm và dụng cụ thu mật

- Máy quay mật: Là dụng cụ lấy mật ra khỏi bánh tổ mà không làm hỏngbánh tổ Có hai loại máy quay mật

+ Máy quay mật ly tâm thường chứa từ 2- 3 cầu là khi xếp vào máy khungcầu bánh tổ song song với vỏ thùng

+ Máy quay mật xuyên tâm chứa từ 6 – 50 cầu, các khung cầu được xếpvuông góc với vách thùng quay

Thùng nên làm bằng vật liệu không gỉ để tránh làm giảm chất lượng mật,thùng cần gọn nhẹ, dễ tháo ra tiện lợi cho việc vận chuyển và dùng được nhiềumục đích

- Dao cắt vít nắp được làm bằng thép mỏng, dùng để hớt phần sáp vít nắptrên bánh tổ khi quay mật

- Chổi quét ong làm bằng lông ngựa, cây chít, rơm để quét ong non khỏibánh tổ trước khi quay mật

- Dụng cụ lọc mật: Làm bằng lưới inox, nếu nuôi ít dùng khăn voan, vảituyn, xô màn để lọc xác ấu trùng, xác ong, sáp vụn và bụi bặm khỏi mật saukhi quay

- Dụng cụ chứa mật: Dùng để bảo quản mật trong thời gian lâu mà khôngảnh hưởng đến chất lượng mật như thùng bằng thép không gỉ, can nhựa, phuyđựng thực phẩm, chum vại có nắp đậy kín, chai lọ thủy tinh,…

Hình 3.3 Thùng quay mật

MÔ ĐUN 03: NUÔI ONG TRONG THÙNG CẢI TIẾN

Bài 1: Lựa chọn địa điểm nuôi ong

Trước hết địa điểm nuôi ong cần phải nằm ngay trung tâm nguồn mật phấn để ong tăng chuyến bay và giảm năng lượng chi phí cho 1 chuyến bay.Khoảng cách từ điểm đặt ong đến nguồn hoa giới hạn trong phạm vi 500m

Trong trường hợp không thể tìm được vị trí gần nguồn hoa thì ong phải

đi làm xa hơn, hiệu quả thấp Tuy nhiên khoảng cách tối đa là 1200 m

- Đặt xa cách các trại ong khác để tránh phân tán nguồn hoa (mật độđàn/nguồn hoa), tránh được hiện tượng cướp thức ăn, dịch bệnh Đặc biệt cách

xa trại ong Ý (khoảng 5 km)

- Điểm đặt ong phải xa các khu vực ô nhiễm như cơ sở hoá chất, sản xuấtthuốc trừ sâu chuồng trại gia súc có quy mô lớn Đặt xa các nhà máy sản xuấtđường, kẹo vì ong sẽ bay vào các khu sản xuất, kho chứa và sẽ bị chết nhiều

- Địa điểm đặt phải cao ráo, thoáng mát về mùa hè, ấm áp về mùa đông,tốt nhất là đặt dưới bóng cây râm mát, tránh bị gió thổi mạnh, tránh hướng tây

và hướng gió Đông Bắc, không bị ngập lụt vào mùa mưa

- Địa điểm đặt trại ong phải xa các lò gạch, lò vôi hoặc bếp khói vì ong rất

sợ khói (khói của các lò đều là khói rất độc gây chết nhiều ong thợ đi làm dẫntới giảm thế đàn)

- Tránh xa các nơi ồn ào như trường học, các đường giao thông nơi cónhiều xe cộ đi lại, vì đặc tính của con ong không thích những nơi ầm ĩ, có thểgây phản xạ bất lợi cho ong hoặc gây chấn động ong dễ bỏ tổ bốc bay và khithao tác kỹ thuật sẽ gặp nhiều khó khăn

Bài 2: Bố trí đàn ong trong vườn nuôi

- Quy mô đàn trong mỗi trại ong không nên đặt quá 50 đàn để tránh lộnxộn trong quá trình thao tác kỹ thuật Đặc biệt trong giai đoạn khó khăn về thức

ăn, nguồn mật - phấn không đáp ứng đủ cho số lượng đàn quá lớn, dễ lây lanbệnh tật Giữa các điểm đặt ong cách nhau ít nhất là 500m (tuỳ theo quy môđàn)

- Khoảng cách giữa hai tổ ong trong 1 trại ít nhất là 2m, không nên đặtquá dày và cũng không nên đặt thẳng hàng với nhau Tốt nhất nên đặt thành

từng cụm 3 - 4 thùng quay cửa tổ về các hướng khác nhau vì ong A.cerana xác

định vị trí tổ rất kém, lại hay đánh nhau nên vào nhầm tổ sẽ bị đàn đó đánh chết

- Nên đặt thùng ong dưới bóng cây hoặc gốc cây trong vườn nhà, về mùađông nên tận dụng những vật chắn gió đông bắc tự nhiên, ở thành phố có thể tậndụng hiên nhà, ban công nhưng không nên đặt quá cao (tầng 4) nơi có gió lộng

- Thùng ong phải được kê cao để chống cóc, nhái ăn ong và phải có hệthống chống kiến Mùa hè đặt cao, mùa đông đặt thấp để tránh gió thổi Dướimỗi tổ phải quang đãng sạch sẽ

Hình 2.1 Bố trí thùng ong trong vườn nhà

Bài 3: Kiểm tra thường xuyên

1 Mục đích

Kiểm tra đàn ong để đánh giá và dự đoán các khả năng có thể xảy ra đốivới đàn ong đó, để từ đó có các biện pháp kỹ thuật xử lý kịp thời, cuối cùng là

để nắm tổng quát tình hình đàn ong cả trại và kết quả kiểm tra lưu trữ làm tư liệu

để quản lý trong suốt quá trình nuôi

2 Nguyên tắc và yêu cầu kiểm tra đàn ong

Phải lấy việc kiểm tra bên ngoài thông qua quá trình đi làm của ong thợ làmục tiêu kiểm tra chính, mỗi ngày quan sát thùng ong 1 lần vào buổi sáng lúc

ong đi làm nhiều, không nên mở kiểm tra nhiều vì ong A.cerana thích sống kín

đáo và yên tĩnh Nếu kiểm tra ngoài thấy có hiện tượng bất thường thì mới mởkiểm tra bên trong

- Mở kiểm tra phải nhẹ nhàng, tránh để ong lộn xộn có thể bị ong tấn công(đốt)

- Không kiểm tra lâu có thể làm chết trứng và ấu trùng

- Không kiểm tra vào thời tiết xấu hoặc trời lạnh

- Kiểm tra đàn hiền trước, đàn dữ sau Nếu bị ong tấn công phải nhẹnhàng rút lui rồi rửa sạch chỗ bị đốt mới kiểm tra tiếp

- Kiểm tra đàn khoẻ trước đàn bệnh sau để tránh lây lan bệnh tật Khikiểm tra kết hợp với vệ sinh thùng

3 Phương pháp kiểm tra

3.1 Kiểm tra bên ngoài

Được áp dụng hàng ngày, người nuôi ong ngồi bên cạnh cửa tổ đàn ong

để theo dõi hoạt động đi làm của ong thợ, thông qua đó người nuôi ong có thểđánh giá được tình hình của đàn ong và có các biện pháp kỹ thuật xử lý kịp thời:Nên tiến hành vào lúc 7 - 8 giờ sáng lúc ong đi làm nhiều

3.2 Kiểm tra bên trong thùng

- Kiểm tra điểm: Là phương pháp kiểm tra một số đàn điển hình, nhữngthùng kiểm tra chỉ kiểm tra một vài cầu Kiểm tra điểm không định kỳ vì đó làphương pháp kiểm tra nhanh từ đó suy ra cả trại để nắm tình hình chung

Phương pháp này cũng có thể áp dụng kiểm tra mật dự trữ, khả năng xây bánh

tổ, khả năng chia đàn, tình hình bệnh v.v thường kiểm tra trước và cuối vụmật

- Kiểm tra toàn bộ: Là kiểm tra toàn bộ đàn ong trong trại, kiểm tra tất cảcác cầu trong một thùng Phương pháp này thường được định kỳ 1 tháng 1 lầnvào thời điểm giao mùa hoặc chuyển vụ hoa

* Thao tác kiểm tra

Khi mở kiểm tra, người kiểm tra nhẹ nhàng mở nắp chính để ngửa và dựa

về phía sau thùng ong, bỏ vật chống rét (nếu có) Dùng 2 ngón tay tách ván ngăn

ra khoảng 4 - 5 cm, đưa thước chèn thứ nhất ra ngoài ván ngăn, lấy cầu thứ nhấtlên kiểm tra Khi kiểm tra phải cầm chắc 2 tai cầu đưa ngang tầm mắt để kiểmtra Các thao tác kiểm tra hoặc xử lý đều diễn ra trên khoảng không của mặtthùng Cầu kiểm tra luôn giữ ở tư thế đứng (không nghiêng) Cần kiểm tra kỹtrứng, ấu trùng, nhộng, ong chúa, lượng thức ăn, tình hình sâu bệnh v.v Saukhi kiểm tra xong mặt thứ nhất ta nhẹ nhàng dựng đứng cầu ong rồi xoay sangmặt thứ 2 từ từ hạ xuống để kiểm tra mặt bánh tổ còn lại, khi kiểm tra xong cầuthứ nhất cần đặt sát vào ván ngăn rồi tách cầu thứ 2 ra kiểm tra Kiểm tra đếnđâu ổn định ngay đến đó (xác suất bị ong đốt ít) Làm lần lượt như vậy cho đếncầu cuối cùng rồi dùng tay tỳ vào ván ngăn đẩy các cầu về vị trí ban đầu

Các chú ý khi kiểm tra

+ Kiểm tra vào thời tiết thuận lợi, nắng ấm

+ Thao tác nhẹ nhàng, không gây chấn động mạnh cho đàn ong

+ Kiểm tra đàn khoẻ trước, bệnh sau, kiểm tra đàn hiền trước, dữ sau.+ Khi kiểm tra kết hợp vệ sinh tổ

Hình 3.1 Kiểm tra đàn ong

* Ghi chép theo dõi đàn ong

Khi mở kiểm tra cần có 2 người: Một người kiểm tra và một người ghichép, giúp việc Mỗi đàn ong được ghi chép kỹ để theo dõi sự phát triển của đànqua các vụ, các năm để từ đó có thể chọn lọc những đàn ong tốt để làm giống

Bài 4: Cho ong xây bánh tổ mới

1 Mục đích

- Xây bánh tổ để tăng lỗ tổ chứa mật, tăng số cầu, số quân để chia đàn

- Bánh tổ mới có mùi thơm kích thích ong chúa đẻ, còn bánh tổ cũ đen, dòn có mùi hôi, ong chúa không thích đẻ và là thức ăn tốt của sâu ăn sáp

- Bánh tổ cũ lỗ tổ hẹp, ong non ra đời có kích thước nhỏ, ảnh hưởng đến quá trình sinh trưởng - phát triển

- Khi ong có nhu cầu xây mà người nuôi ong không cho xây thì con ong vẫn tiết sáp xây tổ hình thành các "Lưỡi mèo" Do "Lưỡi mèo" không có tác dụng nên phải cắt bỏ dẫn tới lãng phí sáp ong

2 Các phương pháp cho xây

* Cho xây bánh tổ mới khi không có chân tầng

Trong nuôi ong cổ truyền người nuôi ong đã biết áp dụng phương phápnày, nghĩa là dùng thanh xà cho ong xây bánh tổ Còn khi không có chân tầng

mà đàn ong có nhu cầu xây thì người nuôi ong lấy 1 cầu đã căng sẵn dây thép,dùng sáp nóng chảy đổ dọc theo mép dưới của xà trên để kích thích ong xây.Cũng có thể tận dụng các lưỡi mèo ong đã xây gắn lên đó để ong tiếp tục xây.Khi cho xây phải bỏ thước chèn và nắn sửa lại bánh tổ (có thể do ong xây khôngphẳng)

* Cho ong xây bánh tổ mới có gắn chân tầng

Chân tầng làm bằng sáp ong mà trên đó đã có in các khuôn hình lỗ tổ(như móng nhà) để từ đó ong tự xây lên các lỗ tổ mới, dùng chân tầng cho ongxây có mục đích là tiết kiệm năng lượng cho đàn ong, tiết kiệm sáp và ong xâynhanh

+ Cắm mỏ hàn vào ổ điện cho nóng rồi tỳ mũi mỏ hàn sao cho rãnh mũi

mỏ hàn đúng vào dây thép rồi kẻo dọc theo cầu để cho sáp nóng chảy vùi dâythép vào sâu chân tầng (vùi cả 3 dây thép)

+ Dùng thước cữ cố định vị trí tiếp xúc của mép chân tầng với mép trên

xà cầu theo chiều dọc rồi dùng thìa múc sáp đã đun nóng chảy đổ cho sáp chảy

dọc theo xà cầu, tạo độ dốc cho sáp chảy với tốc độ nhanh, không nên đổ quánhiều.

Chọn đàn ong xây: Đàn ong phải đông quân, nhiều ong non ở giai đoạntiết sáp, mật - phấn dư thừa, chúa đẻ khoẻ, nhiều nhộng và đặc biệt có biểu hiệnxây lưỡi mèo, nới tầng

Đặt chân tầng vào giữa 2 cầu chuẩn (không méo, không lệch) rút bỏ thướcchèn rồi ấn khít với 2 cầu đó Buổi tối phải cho ong ăn kích thích để xây Nếucần thiết có thể rút bớt cầu cho ong đông quân xây Hai ngày sau kiểm tra nếuong xây lệch hoặc xây một bên thì ta xoay đổi, sau 24 giờ là có thể xây hoànthiện một bánh tổ mới, người nuôi ong nên tận dụng những đàn này (đàn chủcông) để xây bánh tổ thay cho các đàn khác

Bài 5: Cho ong ăn thức ăn bổ sung

1 Sự cần thiết phải cho ong ăn thêm

Thức ăn chính của ong là mật và phấn trong tự nhiên, do thực vật tiết rakhi nở hoa

Cây nguồn mật tiếtmật và phấn theo thời vụ, có lúc nguồn mật - phấn dưthừa, có lúc lại thiếu nghiêm trọng hoặc vụ hoa nở nhưng mưa kéo dài ong

không lấy được thức ăn Đàn ong vốn có bản năng lấy thức ăn để dự trữ nhưnglượng dự trữ cũng có hạn hoặc bị người nuôi khai thác Do vậy vào các thờiđiểm thiếu thức ăn người nuôi ong phải cho ong ăn thêm

Bên cạnh việc thiếu hoa thì trong quá trình nuôi cũng phải cho ăn, theomức độ và chất lượng thức ăn tuỳ các biện pháp kỹ thuật như tạo chúa, xây tổ,điều trị bệnh hoặc cho ăn kích thích để đi làm

2 Các phương pháp cho ăn

Cho ăn bổ sung nước đường (xirô) lúc thiếu hoa: Chủ yếu vào thời vụ qua

Hè (tháng 7 - 9) và vụ qua Đông (cuối tháng 12, đầu tháng l), đây là 2 thời điểmkhó khăn nhất đối với nghề nuôi ong vì nguồn hoa thiếu trầm trọng Cho ăntrong thời điểm đó nhằm giúp ong vượt qua lúc thiếu thức ăn này Nếu khôngcho ăn ong sẽ bỏ tổ bốc bay hoặc bị chết đói

Cách cho ăn: Dùng đường đun với nước theo tỷ lệ 1 đường: 1 nước (l:l)hoặc cho ăn với nồng độ đặc hơn là 2 đường: 1 nước (2:l) Cho ăn tập trung 2 - 3tối liên tục, mỗi tối cho ăn 300 - 400ml tuỳ theo thế đàn và lượng thức ăn còntrong tổ Cho ăn đến khi vít nắp

Cho ong ăn bổ sung phấn hoa: phấn hoa là nguồn cung cấp đạm vàvitamin cho đàn ong, thời điểm thiếu phấn là vụ hè (tháng 7- 9) cần phải cho ănbằng phấn hoa nguyên chất có chất lượng tốt (mua ngoài thị trường) trộn vớimật ong ở dạng nhão rồi viên thành từng cục để trên mặt xà cầu (bỏ hết thướcchèn) hoặc có thể pha sền sệt rồi rót lên mặt xà cầu, có thể trộn thêm vitamin C

ăn như ở trên, tỷ lệ tuỳ theo mục đích cho ăn

+ Cho ăn tạo chúa: tỷ lệ 1:1 (đường: nước)

+ Cho ăn xây tổ: tỷ lệ 1:1

+ Cho ăn điều trị bệnh: tỷ lệ 1:1,5 + kháng sinh

+ Cho ăn kích thích: tỷ lệ 1:1,5

* Chú ý khi cho ong ăn:

+ Cho ăn vào lúc gần tối để ong khỏi cướp mật, ngay ngày hôm sau phải

rút rửa sạch máng ăn và không để rơi vãi sẽ kích thích ong đến cướp thức ăn,xảy ra đánh nhau.

+ Nếu nhiệt độ thấp dưới 120C không nên cho ong ăn, ong sẽ bị kích thíchbay đi làm và chết rét

Hình 5.1 Cho ong ăn thêm đường

Bài 6: Cho ong sửa bánh tổ cũ

Vào các thời điểm khan hiếm thức ăn, thế đàn ong giảm, ong không phủkín các bánh tổ, mà những bánh tổ này chưa cũ đến mức cần phải loại, phầnbánh tổ không được ong phủ sẽ đen và dòn thì người nuôi ong cần phải dùngdao xén bỏ để tránh sâu ăn sáp và để ong phủ kín phần mặt bánh tổ còn lại Songđến vụ hoa, thế đàn tăng, ong có nhu cầu xây thì chúng sẽ xây nới các bánh tổ

đó để lấy diện tích cho chúa đẻ hoặc chứa thức ăn

Bài 7: Biện pháp đề phòng và xử lý đàn ong chia đàn tự nhiên

1 Nhận biết đàn ong có hiện tượng chia đàn

- Trước khi chia đàn tự nhiên vài ba tuần ong thợ xây nhiều lỗ ong đực ở

2 góc dưới hoặc mép dưới của bánh tổ Trong tự nhiên có một số đàn ong khôngbồi dục ong đực nhưng vẫn chia đàn

- Đàn ong đông quân, tràn ra cả ngoài ván ngăn, ong thợ quạt gió mạnh,buổi tối ong thợ đậu cả ra ngoài cửa tổ, bám xuống đáy thùng như những chùmnho Có nhiều ong non bay tập vào buổi trưa

- Khi nhộng ong đực vít nắp hoặc sắp nở thì đàn ong tiến hành đắp các mũchúa ở phía dưới bánh tổ, số lượng mũ mỗi đợt xây từ 7 - 10 mũ (có thểnhiều hơn) với tuổi ấu trùng chúa khác nhau, có trường hợp mũ chúa vừa mớiđắp ong đã chia đàn

- Đàn ong đi làm ể oải, quan sát thấy hiện tượng ong treo, bụng ong thợcăng đầy mật

2 Liệt kê các nguyên nhân ong chia đàn tự nhiên

- Điều kiện khách quan: Thời tiết thuận lợi, nguồn thức ăn trong tự nhiênphong phú

- Điều kiện chủ quan

+ Chúa đẻ khoẻ, đàn ong đông quân, lực lượng lao động dư thừa, nhiềuong non, số cầu con vượt quá mức - đàn ong chật trội, nóng bức

+ Lượng phấn - mật dự trữ quá nhiều

+ Bản năng dã sinh bị kích thích bởi các yếu tố ngoại cảnh

+ Chúa đã già, đẻ kém và tiết ít chất chúa

+ Thùng ong quá chật trội, cho xây chân tầng chậm hoặc đặt thùng ong ởnơi quá nóng (nắng)

3 Biện pháp đề phòng đàn ong chia đàn tự nhiên

Căn cứ vào các nguyên nhân chia đàn mà ta có các biện pháp nhằm hạnchế ong chia đàn

- Vào vụ hoa, nếu đàn ong đông quân thì cho xây thêm bánh tổ để ongnon có đủ việc làm và chuyển sang thùng rộng hơn nhằm làm giảm sự chật trộitrong đàn

- Cắt bỏ các phần ong đực, vặt bỏ các mũ chúa mà ong thợ đã đắp, quaybớt mật dự trữ của ong Cắt cánh chúa cũ

- Rút đổi cầu nhộng cho các đàn yếu nhằm làm giảm số quân và điềuchỉnh được thế đàn của trại ong

- Thay chúa già và tích cực chống nóng cho đàn ong

4 Hiện tượng chia đàn

- Thời điểm ong chia đàn thông thường khi mũ chúa vít nắp chuyển sangmấu nâu thì đàn ong bắt đầu chia (trước khi mũ chúa nở 3 - 4 ngày) Đàn ong

chia thường chờ những ngày nắng ấm, mát mẻ, ong chia đàn từ từ 8 - 16 giờ, tậpchung nhiều nhất là từ 9 - 10 giờ và 13 - 14 giờ, cũng có trường hợp vì điều kiệnthời tiết (mưa, rét) thì có thể ong chia đàn sớm hoặc muộn hơn.

- Ở miền Bắc nước ta ong chia đàn chủ yếu vào tháng 3 – 4, tháng 11- 12

- Khi chia đàn ong chuyển động thành dòng ra khỏi cửa tổ tạo lên âmthanh huyên náo nhưng nhỏ hơn ong bốc bay Ngoài ra, có một vài điểm khácbiệt giữa ong chia đàn và ong bốc bay, đó là:

Ong chia đàn: đàn ong chia đàn thường bay đi với chúa cũ, còn con nào ởlại vẫn đi làm bình thường và những ong bay đi thường vẫn còn lượn xungquanh tổ

Ong bốc bay: Cả đàn ồ ạt bay đi không con nào quay đầu lại, không baylượn xung quanh tổ

- Khi ong thợ bay ra khoảng 2/3 số quân muốn chia thì ong chúa bay ra,khi chia chúng bay nhiều vòng trên không trung xung quanh thùng ong, khi chúabay ra thì đàn ong thường tụ lại ở một vị trí thuận lợi nào đó gần trại ong (cànhcây, hiên nhà) để chờ ong trinh sát đi tìm nơi làm tổ mới về báo, khi bay đi đặcbiệt ong thợ quên ngay tổ cũ, dù có bắt lại để gần thùng cũ chúng cũng khôngbao giờ về Đây là một đặc điểm sinh học đặc biệt mà khoa học vẫn chưa giảithích được

5 Biện pháp xử lý ong chia đàn tự nhiên

Khi đàn ong đã chia (bay ra khỏi tổ) dùng nón bắt ong chuyên dụng để bắttoàn bộ đàn bay ra vào đó, treo ở nơi thoáng mát Chiều chuẩn bị thùng mới, đổong trong nón vào thùng đã được viện cầu mới đủ tiêu chuẩn, đuổi cho ong bámvào cầu, tối cho ong ăn thêm Hôm sau quan sát thấy ong đi lấy phấn về là đànong đã ổn định, 2 - 3 ngày sau kiểm tra chúa

Chăm sóc đàn gốc: Khi đàn ong đã chia, người nuôi ong nên mở kiểm trađàn gốc và chọn lấy một mũ chúa thẳng và to nhất để lại,vặt bỏ hết các mũkhác Nếu là đàn ong tốt thì có thể sử dụng các mũ chúa này để thay chúa chocác đàn ong khác Rút bớt các cầu ở đàn gốc mang cho đàn chia ra Kiểm tratheo dõi chúa nở Trường hợp chúa không nở hoặc giao phối không thành côngthì phải giới thiệu mũ khác hoặc cho ong cấp tạo mũ chúa, nếu có chúa đẻ giớithiệu thì càng tốt, hãn hữu lắm ta mới phải nhập đàn lại

Bài 8: Biện pháp đề phòng và xử lý đàn ong bốc bay

1 Nhận biết đàn ong có hiện tượng bốc bay

Trước khi đàn ong bốc bay xuất hiện một số hiện tượng sau:

- Vào những ngày bình thường (không mưa, gió) thấy ong đi làm kém, có rất íthoặc không có ong lấy phấn mà trong khi đó các đàn khác đi làm tấp nập Ngoàicửa tổ không có ong bảo vệ hoặc quạt gió

- Mở thùng kiểm tra thấy có hiện tượng "3 không" : không có mật, phấn vàkhông có con (trứng, ấu trùng và nhộng) Ong trưởng thành không bám vào cầu

mà bám vào thành thùng hoặc ván ngăn thành từng đám người nuôi ong gọi là:hiện tượng ong treo Trước khi bỏ tổ bốc bay ong chúa không đẻ, mục đích là đểkhông có gì ràng buộc khi bay và bụng ong chúa thon nhỏ lại do ong thợ hạnchế khẩu phần nhằm giảm trọng lượng ong chúa khi bay

- Khi bốc bay chúng tuồn ra khỏi tổ ào ào, kêu dữ dội, chỉ có ong bay ra chứkhông có ong bay vào, ong chui ra khỏi từ mọi khe hở của thùng, chúng baytheo hình xoáy trôn ốc và bay đi thẳng Khi ong thợ bay ra khoảng 2/3 thì ongchúa bay ra, đôi khi có đàn ong thợ bỏ cả chúa để đi (chúa bị cắt cánh) và đànong sẽ tàn bụi dần Ong bốc bay rất ít khi đỗ lại vì ong trinh sát đã tìm được nơi

ở mới từ trước rồi mới về báo cho cả đàn để đi Chúng thường bay luôn tới chỗ

ở mới dưới tín hiệu của ong trinh sát

2 Liệt kê các nguyên nhân đàn ong bốc bay

- Do ong đói, thiếu thức ăn, không có mật - phấn dự trữ trong bánh tổ, khinguồn hoa ngoài tự nhiên cạn kiệt mà người nuôi ong không chú ý để cho ong

ăn thêm vào thời điểm đó

- Không có con trong bánh tổ (trứng, ấu trùng và nhộng): Vì thiếu thức ănnên chúa không đẻ và không có gì để nuôi con

- Do bản năng tự nhiên: ong di cư theo mùa; mùa đông rét chúng di cưxuống vùng thấp, nơi ấm áp hơn và ngược lại

- Đàn ong bị bệnh, đặc biệt là bệnh thối ấu trùng tuổi nhỏ làm chết trứng,

ấu trùng nên không có thế hệ ong non kế tiếp

- Do sai sót kỹ thuật của người nuôi ong: đặt ong tại vị trí không thíchhợp, nóng quá hoặc lạnh quá, đàn ong không thể tự điều chỉnh, hoặc đàn ong bịtác động cơ giới nhiều (ồn ào, va chạm mạnh, kiểm tra nhiều) hoặc đặt ong gần

khói bếp, nơi có mùi hôi thối, thuốc hoá học v.v

- Bánh tổ quá cũ, có mùi hôi, bị các địch hại tấn công liên tục (kiến, sâu

ăn sáp), đặc biệt là ong bạc trán (ong đất)

- Ong bốc bay còn có thể do bị kích động của đàn bốc bay khác Trongcác nguyên nhân thì nguyên nhân quan trọng nhất vẫn là trong tổ không có con

do thiếu thức ăn Nếu trong tổ vẫn có một số ít trứng, ấu trùng và nhộng thì đànong vẫn ổn định trừ trường hợp đặc biệt ong mới bốc bay

3 Biện pháp đề phòng đàn ong bốc bay

- Phải luôn giữ cho đàn ong mạnh, luôn có đầy đủ thức ăn (mật - phấn).Đàn ong thường xuyên có chúa trẻ, ong chúa trẻ có sức đẻ tốt, ngay cả khi vào

vụ hoa khan hiếm chúa vẫn đẻ (đẻ ít)

- Định kỳ kiểm tra đàn ong để điều chỉnh thế đàn cho đồng đều

- Kết thúc quay mật đúng thời điểm, không quay mật vòng cuối, nếu thiếuthức ăn phải cho ong ăn thêm xirô cho đến khi vít nắp

- Đề phòng và xử lý kịp thời các đàn ong bị bệnh, khi xử lý phải mạnhdạn loại các cầu có nhiều con bị bệnh

- Thùng ong luôn kín để địch hại không xâm nhập vào được và phải đượcthường xuyên vệ sinh sạch sẽ

- Đặt vị trí thùng ong đúng quy định phải đảm bảo ong yên tĩnh, tránh các

va chạm cơ giới, không bị chèn ép và cạnh tranh nhau giữa các đàn ong

- Vào thời điểm không thuận lợi không nên kiểm tra nhiều, khi kiểm trathấy có hiện tượng sắp bốc bay cần xử lý ngay như cho ăn, viện cầu, loại cầuhoặc điều trị sâu bệnh

- Cắt cánh ong chúa: Chỉ cần cắt 1/3 của 1 cánh, không cắt vào phần gâncánh

Chú ý: Khi viện cầu cho đàn bốc bay thì không nên lấy quá 2 cầu ở 1 đàncùng 1 lúc vì như vậy có thể dẫn đến đàn viện cầu lại bốc bay

4 Biện pháp xử lý đàn ong bốc bay

Khi thấy đàn ong chuẩn bị bốc bay cần nhanh chóng đóng cửa tổ và bịtkín các khe hở thùng, mở cửa sổ để ong không chết ngạt Chiều tối mở kiểm tra

để tìm nguyên nhân và có các biện pháp xử lý kịp thời

Nếu đàn ong đã bay ra khỏi tổ thì người nuôi ong nhanh chóng tung đất,cát hoặc dùng sào buộc khăn áo để khua vào đàn ong đang bay, ong sẽ hạ thấp

độ cao và tụ lại: Khi ong đã tụ lại thì dùng nón bắt ong chuyên dụng để bắt lạitreo vào chỗ thoáng mát Khoảng 17 giờ chiều chuẩn bị thùng mới, cầu viện đủtiêu chuẩn và vị trí mới để cho ong trong nón vào Người nuôi ong mở nắp chínhthùng ong rồi rũ mạnh cho ong trong nón rơi xuống đáy thùng và đậy nắp thùnglại ngay, khi ong chưa kịp bay ra Tối cần cho ong ăn thêm để ổn định ong Nếu

có điều kiện thì nên chuyển ong đến nguồn hoa mới

Chú ý:

- Không thao tác trước 17 giờ chiều

- Khi cho ong vào thùng mới rồi thì sau 2 - 3 ngày mới mở kiểm tra bêntrong Nếu thấy ong tụ bám vào cầu, ong lấy phấn về là đàn ong đã ổn định

Bài 9: Biện pháp đề phòng và xử lý đàn ong cướp mật

1 Xác định các đàn ong có hiện tượng đi cướp và đàn bị cướp mật

Lúc đầu đàn ong bị cướp còn có khả năng chống đỡ, sau đó đàn ong kiệtsức, ong cướp ra vào tự do và cướp đi đến giọt mật cuối cùng, khi bị cướpnghiêm trọng thì đàn bị cướp thường bốc bay tìm chốn yên tĩnh để sinh sống

Đàn ong đi cướp thường là những đàn ong mạnh, khi đã đi ăn cướp thìgây được phản xạ và chúng sẽ cướp hết đàn này sang đàn khác, có khi nhữngđàn đi cướp lại cướp lẫn nhau

Khi trong trại có nhiều đàn đi cướp và bị cướp thì gây xáo động đánhnhau hỗn loạn, gây phản ứng bốc bay dây truyền và do đánh nhau chết nhiều đànong giảm rất nhanh, ong không ra ngoài làm việc mà luôn luôn ở nhà bảo vệ tổ,gây tổn thất rất lớn

2 Xác định đàn bị cướp mật

Có một số ong thợ vay vo ve xung quanh thùng ong tìm cách chui vào

Ở cửa tổ, ong thợ tăng cường cảnh giới, có ong đánh nhau chết rơi xuống,nhiều ong thợ chui vào bụng đói, chui ra bụng no Ở cửa tổ đàn ong nội có một

số ong Ý bay vào hoặc chui ra

3 Liệt kê nguyên nhân gây ra hiện tượng cướp mật và bị cướp mật

Nói chung ong cướp mật là do chúng phát hiện ra mật ong hoặc xirôđường trong lúc bên ngoài thiếu nguồn hoa, phát hiện đó hấp dẫn, thúc đẩy tính

ăn cướp và chúng tìm đến bất cứ nơi nào có mật để lấy Những nguyên nhân gâycướp mật là:

- Cuối vụ mật mà không chấm dứt quay mật, ong không đi lấy mật hoa

mà vào thùng quay mật lấy lại mật trên thùng và các dụng cụ quay mật Hoặcmật ong sau khi quay ra chưa chuyển đi toả mùi quanh trại, làm cho ong pháthiện và kích thích ong tìm vào đàn ong khác để cướp mật

- Cho ong ăn ban ngày, nước đường, mật vương vãi ra xung quanh đànong, lượng mật trong các đàn ong không đều Một số đàn yếu, ong thưa, lại đầymật, trong khi đó đàn ong mạnhlại ít mật, đàn bị cướp thường là những đàn ongthưa, ong già bảo vệ tổ kém

- Cầu ong loại ra chưa rút hết mật hoặc sáp cắt vít nắp còn dính mật, cầu

và sáp này sau vụ mật để không kín đáo, ong chui vào lấy mật Đường hoặc mậtong dự trữ trong trại để ong lấy tự do từ đó gây tính trộm cướp của đàn ong

- Ngoài ra còn do đặt ong quá dầy, thế đàn không đồng đều, trong đàn mật

độ ong điều chỉnh không phù hợp; ong ít, cầu nhiều, không bảo vệ được bánh tổ;thùng ong bị nứt nẻ, để cửa tổ ong quá rộng làm cho mùi mật ong bay ra ngoàihoặc cho ong ăn cục bộ một số đàn, kiểm tra quá lâu và mở thùng ong để lâukhông đậy

- Trong trường hợp di chuyển ong bị vỡ bánh tổ, mật vương vãi ra thùng,

đàn ong không đủ thức ăn thì khi đến nơi ở mới dễ bị cướp mật

4 Thực hiện biện pháp phòng tránh đàn ong cướp mật

Nếu để xảy ra việc ong ăn cướp mật là rất nguy hiểm làm chết nhiều ongchúa, ong thợ, đàn ong mất ổn định gây nên hiện tượng hỗn loạn ở trại ong nênngười nuôi ong cần có biện pháp phòng chống kịp thời

- Phải kết thúc quay mật sớm để ong có đủ mật dự trữ

- Cho toàn bộ đàn ong trong vườn ăn them

- Không làm vương vãi nước đường khi cho ong ăn

- Bịt kín các khe hở thùng ong

- Không đặt ong quá dày, không nuôi 2 loài ong gần nhau

- Rửa sạch sẽ các dụng cụ chứa mật sau khi khai thác, đóng kín nắp cácdụng cụ đựng mật

5 Thực hiện biện pháp xử lý khi ong bị cướp mật

- Dùng nước vảy vào đám ong đánh nhau hoặc dùng giẻ tẩm dầu hỏa thấmnhẹ vào gần cửa tổ

- Chuyển đàn ong cướp ra chỗ khác, đặt vào đó 1 thùng không, ong vềkhông thấy gì sẽ thôi đi cướp mật hoặc chuyển thùng bị cướp đi rồi đặt thùngkhông vào đó, ong đến ăn cướp không có gì sẽ quay về tổ

- Tối cho toàn bộ các đàn ong ăn đầy đủ

- Nếu cả trại bị ăn cướp nặng cần chuyển đến nơi khác, phân ra vài nhóm,rồi cho ăn no

- Nếu trại ong nội bị ong ngoại cướp cần đóng cửa tổ rồi chuyển ong đichỗ khác cách đấy trên 5 km theo đường chim bay, nếu để chậm thiệt hại rấtlớn

Bài 10: Biện pháp đề phòng và xử lý ong thợ đẻ trứng

1 Xác định các đàn ong có hiện tượng ong thợ đẻ trứng

- Ong thợ ong nội chuyển màu đen bóng, bụng ong Ý có màu đen sẫm

- Trong 1 lỗ tổ có nhiều trứng ( 2 – 8 quả) nghiêng ngả Khi ong thợ mới

đẻ có thể thấy một lỗ tổ chỉ có một trứng tuy nhiên các trứng này đẻ lộn xộn,không ở chính giữa lỗ tổ như ong chúa đẻ mà ở cả vách lỗ tổ ( do bụng ong thợngắn)

- Nhiều lỗ tổ ong đực vít nắp cao ở khu các lỗ tổ ong thợ ( ở khu vực giữabánh tổ)

- Xuất hiện nhiều ong đực có kích thước nhỏ bé gọi là ong đực còi

2 Liệt kê các nguyên nhân gây ra hiện tượng ong thợ đẻ trứng

- Ong thợ là con ong cái nhưng cơ quan sinh dục không phát triển đầy

đủ, khi có chúa do bị chất chúa khống chế ong thợ không có khả năng đẻ

- Do đàn ong mất chúa lâu ngày, buồng trứng ong thợ không bị chất chúakhống chế đã phát triển nên một số ong thợ sẽ đẻ trứng

3 Thực hiện biện pháp phòng tránh ong thợ đẻ trứng

- Giữ cho đàn ong luôn có chúa đẻ khỏe

- Nếu mất chúa phải giới thiệu mũ chúa hoặc chúa khác ngay, nếu không

có mũ mà đàn mới mất chúa thì viện cầu ấu trùng dưới 3 ngày tuổi

Nhập đàn mất chúa vào đàn có chúa

4 Thực hiện biện pháp xử lý khi ong thợ đẻ trứng

- Cầu có trứng ong thợ đẻ còn mới đem phơi nắng nhẹ hoặc phun nướcđường vào để trứng chết

- Nếu nhộng ong đực do ong thợ đẻ ra đã vít nắp thì dùng dao sắc hớt vítnắp rồi gõ mạnh cho nhộng rơi ra, nếu nhộng còn non thì dụng panh khêu ra

- Nhập đàn có ong thợ đẻ trứng vào một hai đàn khác

Bài 11: Xử lý ong mất chúa

1 Xác định các đàn ong có hiện tượng mất chúa

Khi đàn ong mất ong chúa mà trong cầu ong không có trứng, không có ấutrùng 1 - 2 ngày tuổi thì ong thợ sẽ đẻ trứng Hiện tượng ong thợ đẻ trứng đểnhận biết vì trứng ong thợ nhỏ, đẻ không đúng vị trí, thường là dính bên thành

lỗ tổ, mỗi lỗ tổ có 2 - 3 trứng, thậm chí có lỗ 5 - 6 trứng, không theo một thứ tựnào Nếu không phát hiện để xử lý thì trứng ong thợ sẽ nở ra toàn là ong đực,nhỏ con, không có ong thợ non cho ăn sẽ chết hết Đàn ong đi đến tiêu diệt

2 Liệt kê các nguyên nhân gây ra hiện tượng đàn ong mất chúa

- Ong chúa trẻ khi ra khỏi tổ đi giao phối với ong đực thường bị mất dochim ăn, ong vò vẽ bắt, vướng phải mạng nhện dọc đường bay, đôi khi còn bị rớtxuống nước rồi chết đuối

- Ong chúa bị thiên địch hại ngay trong tổ như thằn lằn

- Ong chúa bị bệnh mà chết

- Có một nguyên nhân do người nuôi ong gây ra là khi mở tổ ong, nhắccầu ong không cẩn thận làm chẹt chết ong chúa

3 Thực hiện biện pháp xử đàn ong mất chúa

Trước tiên phải loại bỏ trứng ong thợ đẻ bằng cách điều tra thay cầu ongmới, hoặc viện trợ một cầu ong của tổ khác có trứng, ấu trùng, nhộng là tốt nhất.Sau đó gắn mũ chúa mới hoặc giới thiệu ong chúa mới cho đàn

Cách thứ hai là áp dụng kỹ thuật nhập đàn: nhập đàn ong mất chúa vàomột đàn khác để duy trì số ong thợ còn lại Khi nhập xong thì loại bỏ cầu ong cótrứng ong thợ đi

Cách thứ ba là khi phát hiện được sớm ong thợ đẻ ít thì dùng gim gắptrứng ong thợ bỏ đi, gắn mũ chúa hoặc giới thiệu ong chúa mới

Cách thứ tư là diệt trứng ong tại cầu bằng cách phun nước sạch vào các lỗ

có trứng ong thợ làm cho trứng ung hỏng, mới gắn mũ chúa hoặc giới thiệu ongchúa mới Tuy nhiên cách này có nhược điểm là khi trứng ong thợ bị ung sẽ cómùi hôi trong cầu ong, mặc dầu ong thợ sẽ mang đi ra ngoài tổ khi dọn vệ sinhnhưng như vậy không có lợi cho đàn ong Khi ong thợ dọn không kịp sẽ có nguy

cơ gây bệnh cho đàn ong

Điều cần chú ý trong khi xử lý hiện tượng này là khi chúa mới được giớithiệu, hoặc chúa mới nở từ trứng chúa đều phải có ong thợ non cho ăn Trongcầu ong mà không có nhộng hoặc ít nhộng thì nhất thiết phải viện trợ cho đànmột cầu nhộng (có trứng, ấu trùng và nhộng) thì chúa mới không bị bỏ đói màchết Nhiều người khi xử lý hiện tượng ong thợ đẻ trứng khi mất chúa quênkhông chú ý trường hợp này dẫn đến mất chúa liên tục và đàn thì bị diệt