KY THUAT TRUYEN GIONG VAT NUOI THEO KHUNG CHUAN TONG CUC DAY NGHE

Phối giống gián tiếp TTNT Truyền giống nhân tạo là quá trình đưa tinh trùng đến gặp trứng ở vị trí và thờigian thích hợp bằng các dụng cụ đặc biệt, do con người thực hiện để xảy ra quá t

CHƯƠNG 1:

HUẤN LUYỆN ĐỰC GIỐNG VÀ KHAI THÁC TINH

1 Đại cương về các phương pháp phối giống

1.1 Phối giống trực tiếp

Phối giống trực tiếp là quá trình giao

phối giữa gia súc đực và gia súc cái, tinh

dịch của con đực đi vào đường sinh dục của

con cái, từ đó tế bào trứng và tinh trùng kết

hợp với nhau ở 1/3 phía trên ống dẫn trứng,

tạo một tế bào mới (hợp tử)

Ưu điểm: Phương pháp này dễ thực

hiện, không cần đầu tư kỹ thuật, dụng cụ và

trang thiết bị phối giống mà tỷ lệ thụ thai

cao, đẻ nhiều con (nếu chất lượng đực giống

tốt và khai thác với cường độ phù hợp)

Nhược điểm: Gia súc cái dễ bị lây bệnh qua tiếp xúc với đực giống bị nhiễmbệnh, đặc biệt bệnh lây qua đường sinh dục (các bệnh Leptô, Sẩy thai truyềnnhiễm…) Con cái có khối lượng nhỏ khó áp dụng được phương pháp này vì dễ bị đègẫy xương và một đực giống không phối giống được cho nhiều con cái cùng một lúc

1.2 Phối giống gián tiếp (TTNT)

Truyền giống nhân tạo là quá trình đưa tinh trùng đến gặp trứng ở vị trí và thờigian thích hợp bằng các dụng cụ đặc biệt, do con người thực hiện để xảy ra quá trìnhthụ tinh, hoặc là đưa trứng đã được thụ tinh từ cơ thể động vật cái này chuyển sang

cơ thể động vật cái khác mà làm cho trứng đó vẫn phát triển bình thường, cuối cùngsinh ra động vật non

Quá trình này được thực hiện dựa trên các học thuyết khoa học về sinh lý sinhtrưởng, phát triển, sinh lý sinh sản, các học thuyết về gen, di truyền của cơ thể conđực và con cái.

Ưu điểm: Hạn chế khả năng lây lan bệnh qua tiếp xúc trực tiếp nếu đực giống

bị bệnh lây Một lần khai thác tinh có thể phối được nhiều con cái Phương pháp nàycũng không tốn công vận chuyển đực giống Ngoài ra, Con cái to hay nhỏ đều thụtinh nhân tạo được

Nhược điểm: Phương pháp này yêu cầu người phối giống phải có kỹ thuật.Đồng thời, cần phải có đầu tư về dụng cụ, thiết bị bảo quản và vận chuyển tinh trongmôi trường thích hợp Nếu quá trình bảo quản tinh không tốt, xác định thời điểmphối không chuẩn hoặc thao tác không đúng kỹ thuật thì gia súc cái tỷ lệ đậu thaikém, đẻ ít con

2 Huấn luyện đực giống

2.1 Nguyên tắc huấn luyện

- Thành lập được cho gia súc đực phản xạ có điều kiện về nhảy giá và thườngxuyên củng cố phản xạ này

- Đảm bảo vệ sinh thú y trong quá trình huấn luyện cho vật nuôi

2.2 Điều kiện huấn luyện đực giống

Lợn đực ngoại thuần hoặc lai (ngoại x ngoại) 8 - 9 70 - 80

Tuổi lợn đực nhảy giá lấy tinh là tuổi bắt đầu sử dụng tinh dịch trong thụ tinhnhân tạo tốt nhất Mức độ khai thác sử dụng lợn đực phụ thuộc vào chế độ dinhdưỡng, thời tiết, mùa vụ, tuổi và chất lượng tinh dịch của con đực

Thông thường năm thứ nhất, tinh dịch có chất lượng tốt, sang năm thứ 2 chấtlượng tinh dịch kém dần Thời gian sử dụng lợn đực giống nên tốt nhất trong khoảng

từ 2,5 - 3 năm, không nên sử dụng lợn đực giống quá 4 năm tuổi

* Đối với trâu,bò đực

Tuổi thành thục về tính của bò đực phụ thuộc vào giống, cá thể, mùa vụ, thờitiết, đặc biệt là chế độ chăm sóc nuôi dưỡng Nhìn chung, thuổi thành thục về tínhcủa bò biến động từ 12 - 18 tháng tuổi Trong cùng một điều kiện nuôi dưỡng, cácgiống bò sữa thành thục về tính sớm hơn bò thịt và bò cày kéo Sau khi thành thục

về tính, dịch hoàn của bò vẫn tiếp tục phát triển về khối lượng, số lượng tinh trùngcũng tăng lên ở mỗi lần xuất tinh và ổn định ở độ tuổi 20 - 24 tháng

Thời gian khai thác tinh dịch của bò đực được tiến hành ngay sau khi huấnluyện đến 7-8 tuổi, nhưng tốt nhất là ở độ tuổi từ 3- 6 năm

Tuổi thành thục về tính của trâu muộn hơn bò Trong điều kiện nuôi dưỡng tốt,tuổi thành thục về tính của trâu từ 18 - 24 tháng tuổi, tuổi bắt đầu sử dụng là lúc 24tháng tuổi và có thể sử dụng đến 4 - 5 năm tuổi

2.3 Kỹ thuật huấn luyện

2.3.1 Phương pháp huấn luyện lợn đực giống

* Kích thích tính dục

Bước 1: Đưa lợn đực vào khu vực lấy tinh, đến cạnh giá nhảy

Bước 2: Dùng chất keo nhầy trong tinh dịch của một lợn đực khác hoặc dịch

âm hộ của lợn nái động dục bôi vào phần sau của giá nhảy, đưa lợn đực cần huấnluyện đến ngửi

Bước 3: Dùng tay kích thích bao dương vật, kết hợp với âm thanh "kích động"

để dương vật cương cứng, tiết dịch ở qui đầu

*Cưỡng bức kích thích

Đối với lợn nhút nhát người ta có thể huấn luyện bằng phương pháp này

Bước 1: Lợn đực được đưa vào khu vực khai thác tinh, đến cạnh giá nhảy.Bước 2: Một người ôm 2 bên vai lợn đực, giữ cho lợn đực ôm ghì vào giánhảy giống như tư thế giao phối

Bước 3: Một người khác dùng tay kích thích vào bao dương vật để lợn đực thòdương vật ra ngoài

Sau vài lần, lợn đực mạnh dạn hơn, quen với giá nhảy và có thể tự động nhảylên giá dễ dàng Lúc đó, cần chuẩn bị sẵn sàng tạo điều kiện cho lợn đực xuất tinh

* Tham quan

Bước 1: Cố định lợn đực cần huấn luyện ở vị trí mà nó có thể quan sát đượcmột lợn đực khác đã nhảy giá thành thạo và xuất tinh

Bước 2: Sau khi lấy tinh xong, đưa lợn đực đã nhảy giá ra khỏi phòng lấy tinh.Bước 3: Cho lợn đực cần huấn luyện vào phòng lấy tinh quan sát giá nhảy vàngửi mùi tinh dịch của lợn đực vừa nhảy

Bước 4: kết hợp với ta kích thích bao dương vật và tạo âm thanh "kích động"cho lợn đực cần huấn luyện hưng phấn đòi giao phối

Tiến hành cho tham quan một số lần, khi lợn đực cần huấn luyện có dấu hiệumuốn nhảy giá và cương cứng dương vật, cần tạo điều kiện để cho lợn đực xuất tinh

Bước 2: Đưa lợn đực vào phòng lấy tinh Lợn đực đến giá nhảy thấy lợn cáiđộng dục đòi bao, ôm

Bước 3: Dùng tay kích thích dương vật lợn đực, kích thích tính dục, dươngvật cương cứng, lợn đực sẽ nhảy lên giá và người huấn luyện sẽ lấy được tinh dịchcủa lợn huấn luyện

Tuy nhiên, không nên lạm dụng phương pháp này vì khi lợn đực đã ngửiđược mùi lợn cái động dục, có thể lần sau nó tiếp tục đòi lợn cái động dục

b, Phương pháp huấn luyện trâu bò đực giống

*Phương pháp thay thế

Bước 1: Dẫn bò đực giống vào khu vực khai thác tinh

Bước 2: Dùng bò cái động dục tự nhiên hoặc nhân tạo (bằng cách tiêm kíchdục tố) đứng làm giá nhảy (giá nhảy tự nhiên) để cho bò đực giao phối

Các lần sau thay bò cái động dục bằng bò cái không động dục hoặc bò đựchoặc bò đực thiến khác để huấn luyện bò đực lấy tinh qua âm đạo giả Tuy nhiên, khidùng bò thay thế nên có cùng màu sắc, tầm vóc và thuần tính Bò đực tơ (chưa giaophối lần nào) dễ chấp nhận các các điều kiện thay thế hơn so với bò đực đã giao phối

tự nhiên nhiều lần

*Phương pháp tham quan

Bước 1: Cho bò đực đang trong thời gian huấn luyện đứng cách xa từ 10 - 15

m để quan sát một bò đực khác nhảy giá và xuất tinh thành thạo qua âm đạo giả một

số lần

Bước 2: Theo dõi bò đực cần huấn luyện có phản xạ cương cứng dương vật Bước 3: Dẫn ngay vào gần giá nhảy để bò đực nhảy giá và xuất tinh qua âmđạo giả Sau 2 - 3 ngày lặp lại và tiếp tục như vậy cho đến khi thành thạo

*Phương pháp kết hợp

Có thể kết hợp hai phương pháp tham quan và thay thế để huấn luyện đối với

bò đực giống "khó tính" hoặc đối với đực giống Zêbu

Phương pháp huấn luyện trâu đực nhảy giá cũng tương tự như ở bò Tuynhiên, do một số đặc điểm sinh lý sinh dục của trâu đực thường chậm và kém hơn bòđực, nên trong huấn luyện trâu đực lấy tinh cần thời gian lâu hơn, người huấn luyệnphải kiên trì và linh hoạt

3 Khai thác tinh

3.1 Nguyên tắc khai thác tinh dịch

- Phải khai thác được toàn bộ tinh dịch của con đực trong một lần khai thác

- Đảm bảo phẩm chất của tinh dịch

- Không gây ảnh hưởng thô bạo đến cơ quan sinh dục

- Dụng cụ khai thác tinh phải an toàn và vệ sinh sạch sẽ

3.2 Phương pháp khai thác tinh

3.2.1 Khai thác tinh dịch bằng âm đạo giả

3.2.1.1 Giới thiệu kỹ thuật khai thác tinh bằng âm đạo giả

* Nguyên lý

Nguyên lý của phương pháp này là cho con đực giao phối và xuất tinh trongmột loại dụng cụ gọi là âm đạo giả có các điều kiện (nhiệt độ, áp suất, độ nhớt )tương tự như trong đường sinh dục của con cái động dục Đây là phương pháp khaithác tinh dịch cổ điển nhưng hiện nay vẫn đang được sử dụng rộng rãi trong nghiêncứu và sản xuất

* Cấu tạo âm đạo giả

Có nhiều loại âm đạo giả đã và đang được sử dụng, song nhìn chung về cấutạo âm đạo giả gồm có các phần chính như sau:

- Thân âm đạo giả

- Bộ phận tạo áp lực

- Bộ phận hứng tinh dịch

Ngoài ra, ở một số âm đạo

giả, người ta đã lắp thêm một

miếng xốp ở miệng âm đạo giả để hạn chế và ngăn không cho chất bẩn từ bên ngoàilọt vào bên trong.

* Yêu cầu kỹ thuật khi lắp âm đạo giả

- Công tác chuẩn bị:

Thông thường người ta chuẩn bị âm đạo giả từ chiều hôm trước, rửa sạch vàcất trong tủ ấm ở nhiệt độ 35-370C Mỗi con đực nên dùng riêng một âm đạo giả đểtránh sự nhiễm bẩn hoặc lây lan bệnh khi lấy tinh Tuỳ theo độ dài dương vật củatừng loài hoặc từng giống mà sử dụng vỏ và ruột âm đạo cho phù hợp

Bảng 1.2: Kích thước âm đạo giả sử dụng cho lợn

Trước khi lắp âm đạo giả, các dụng cụ trên phải được vô trùng sạch sẽ bằngphương pháp Pasteur Có thể đun sôi trong nước sạch khoảng 10 phút Bình hứngtinh được khử trùng và để trong tủ sấy khô ở 1200c trong vòng 30 phút (đối với bìnhbằng thủy tinh), sau đó tráng lại bằng dung dịch nước sinh lý 0,85% Làm khô cácdụng cụ trước khi lắp

- Thao tác lắp, đặt:

Lồng ruột của âm đạo giả vào bên trong phần vỏ nhựa sao cho đường sinh củaphần vỏ và ruột song song với nhau Lộn hai đầu phần ruột ra bên ngoài sao chochúng ôm khít lấy đầu của vỏ nhựa Dùng đai cao su cố định hai đầu ruột của âm đạogiả lại Lắp một đầu của phễu hứng tinh (phần đầu to) vào một đầu của âm đạo giả,đầu còn lại nối với bình hứng tinh

Lợn đực giống Độ dài các bộ phận của âm đạo giả (ĐVT: cm)

Phần vỏ Phần ruột Phễu hứng tinh

Thao tác lắp âm đạo giả

3.2.1.2 Thực hiện kỹ thuật khai thác tinh bằng âm đạo giả

*Khai thác tinh dịch lợn

Công tác chuẩn bị trước khi lấy tinh:

- Vệ sinh các dụng cụ lấy tinh (âm đạo giả, bình hứng tinh ) đạt yêu cầu

và bao dương vật của lợn đực để gây kích thích

Thao tác lấy tinh: ta tiến hành theo các bước sau đây:

- Bước 1: Khi lợn đực nhảy giá, người khai thác tinh dùng bàn tay của mìnhhướng ngay dương vật của lợn đực vào âm đạo giả

- Bước 2: Khi lợn đực bắt đầu phản xạ giao cấu, để đầu tự do của âm đạo giảhơi cao lên một chút, khi lợn đực xuất tinh thì hạ thấp xuống

- Bước 3: Vào thời điểm lợn đực bắt đầu xuất tinh cần bóp nhịp nhàng vàoquả cầu tạo áp lực với tần số từ 8 - 10 lần/ phút để tạo nên nhu động trong lòng âmđạo giả giống như trong âm đạo thật

- Bước 4: Khi có hiện tượng tinh dịch chảy ngược ra ngoài miệng âm đạo giảthì ngừng bóp hơi Nếu thấy tinh dịch không chảy ngược ra nữa thì tiếp tục bóp nhẹvào quả cầu cao su làm tăng áp lực

- Bước 5: Sau khi đã xuất tinh xong để lợn đực từ từ xuống giá và về chuồng.Cũng có thể không lắp âm đạo giả vào giá nhảy mà dùng một tay cầm âm đạogiả, tay kia nắm bao dương vật và cả 2 tay cùng điều chỉnh nhịp nhàng để đưa dươngvật vào âm đạo giả một cách thỏa mái khi giao cấu

*Khai thác tinh dịch trâu, bò

Công tác chuẩn bị:

- Chuẩn bị dụng cụ: âm đạo giả, bình hứng tinh đạt yêu cầu kỹ thuật Đối với

trâu, bò, nhiệt độ trong lòng âm đạo giả quan trọng hơn áp lực nhiều Ở thời điểmphóng tinh, nhiệt độ phải đạt xấp xỉ 420C

- Chuẩn bị giá nhảy và vệ sinh: Giá nhảy có thể bằng các vật liệu như gỗ, sắt nhưng phải đảm bảo chắc chắn, thích hợp với tầm vóc của trâu, bò và an toàn chongười và gia súc khi khai thác tinh dịch

Cũng có thể dùng gia súc tự nhiên làm giá nhảy, nhưng yêu cầu gia súc làm

giá phải có khối lượng cơ thể và màu sắc lông thích hợp, tính tình hiền lành

Đực giống trước khi lấy tinh 1 - 2 giờ phải được tắm chải toàn thân, lau khô vàgiữ sạch cho đến khi lấy tinh Chùm lông ở đầu bao dương vật phải thường xuyênđược cắt ngắn, dùng dung dịch thuốc tím 0,1 % rửa bao dương vật, vùng mông, sau

đó lau khô lại

Thao tác lấy tinh: ta tiến hành theo các bước sau đây:

- Bước 1: Để con đực đứng cách xa giá nhảy 20m, sau đó dắt đi vòng quanhgiá nhảy hai đến ba vòng để cho nó quan sát

- Bước 2: Khi con vật hưng phấn, kích thích và tạo điều kiện thuận lợi để conđực nhảy giá

- Bước 3: Khi con đực nhảy giá, người khai thác tinh cần nhanh chóng, khéoléo dùng bàn tay của mình hướng dương vật vào âm đạo giả

Các thao tác phải hết sức thuần thục và chính xác, bởi vì phản xạ xuất tinh ởtrâu, bò diễn ra trong thời gian rất nhanh (trong vài giây)

3.2.2 Khai thác tinh dịch bằng tay

*Chuẩn bị dụng cụ: Găng tay bằng cao su mỏng, lọ hứng tinh, giấy lọc.

*Khai thác tinh dịch: ta tiến hành theo các bước sau đây:

Bước 1: Dùng tay kích thích vào bao dương vật để lợn đực hưng phấn, nhảy

lên ôm giá nhảy

Bước 2: Khi dương vật của lợn đực bắt đầu thò ra, dùng lòng bàn tay nắm nhẹvào đầu dương vật (đoạn xoắn mũi khoan) và lái cho qui đầu lệch ra ngoài giá nhảy

Bước 3: Bàn tay của người khai thác tinh cần nắm nhẹ dương vật (giữ nguyên

tư thế, vị trí của lòng bàn tay), các ngón tay hơi cử động nhẹ để gây kích thích

Bước 4: Khi hưng phấn đạt cao độ, lợn bắt đầu xuất tinh Người khai tháctinh dùng tay kia cầm lọ hứng tinh kề gần vào qui đầu để hứng tinh dịch chảy ra

* Một số chú ý khi khai thác tinh dịch bằng tay:

- Không nắm dương vật của lợn quá chặt làm lợn đau và sợ hãi, cũng khôngnên nắm quá lỏng lẻo vì có thể làm dương vật tuột ra ngoài bàn tay

- Không được để qui đầu chạm vào giá nhảy hoặc lọ hứng tinh vì dễ gây sâysát, chảy máu làm cho lợn sợ hãi, thậm chí dẫn tới ức chế phản xạ xuất tinh Sau khilợn xuất tinh xong cần nới lỏng lòng bàn tay nắm dương vật để lợn tự co dương vậtlại và tụt khỏi giá nhảy

- Khi hứng tinh phải để cho tinh dịch chảy nhẹ theo thành lọ

* Ưu điểm:

Không cần nhiều trang thiết bị, dụng cụ

Người khai thác tinh dịch có thể quan sát trực tiếp được các pha trong quátrình xuất tinh, từ đó đưa ra quyết định hứng tinh ở "pha" nào là tốt nhất, đặc biệttrong quá trình khai thác tinh dịch lợn

* Nhược điểm:

Cần có sự luyện tập và thích ứng của động vật

Dễ bị nhiễm bẩn cơ quan sinh dục hoặc lây truyền bệnh cho người khai tháctinh dịch nếu không vô trùng tốt hoặc các dụng cụ bảo hộ không đảm bảo an toàn vệsinh.

Kích thích không gây khoái cảm cho con đực dễ gây ức chế khó xuất tinh vàtinh dịch thu được có số lượng và chất lượng tinh trùng thấp

3.2.3 Một số phương pháp khác

CHƯƠNG 2: KIỂM TRA PHẨM CHẤT TINH DỊCH

1 Đại cương về tinh dịch

1.1 Tinh trùng

1.1.1 Cấu tạo tinh trùng

a, Mô tả cấu tạo tinh trùng

Tinh trùng là một tế bào sinh dục nhỏ và kéo dài Cấu tạo tổ chức của nó phứctạp và chỉ quan sát rõ bằng kính hiển vi điện tử Về kích thước, tinh trùng bò cóchiều dài xấp xỉ 70µ; ngựa: 60µ; lợn: 50µ

Về cấu tạo đại thể, tinh trùng gồm 3 phần chính: Đầu, cổ thân và đuôi Phânđuôi được chia thành ba phần: trung đoạn, đuôi chính và đuôi phụ

* Đầu

Đầu là phần chính của tinh trùng, có hình dạng thay đổi theo loài: Hình dạngkéo dài ở ngựa; hình chùy ở cừu, dê và lợn; hình quả lê ở động vật ăn thịt và thỏ;hình liềm ở chuột và chim

- Phần ngoài cùng của đầu tinh trùng là màng sinh chất được cấu tạo bởi cácphân tử lipoprotein

- Nhân: ngoài cùng của nhân là màng nhân, phía trước gắn với thể arcosometạo thành mũ chóp trước, phía sau gắn với màng ngoài của tinh trùng

- Thể acrosome: nằm bên trong màng sinh chất và ở phía đỉnh đầu tinh trùng,

vì vậy người ta còn gọi là thể đỉnh Phần phía trên của thể acrosome chứa enzymhyaluronidase có tác dụng phá hủy vành phóng xạ của tế bào trứng, trong khi đóphần sau của thể acrosome chứa enzym acrosine có vai trò trong việc chọc thủngvùng trong suất của tế bào trứng

* Cổ - thân

Cổ - thân là vùng phức hợp do nguyên sinh chất dồn ép tạo thành Trongphần cổ - thân có hai loại cặp hạt là: cặp hạt trung tâm và 9 cặp hạt bên Phần cổthân của tinh trùng chứa nhiều loại enzym oxy hóa-khử giúp cho tinh trùng trao đổichất.

Cấu tạo siêu hiển vi của tinh trùng

* Đuôi: được chia thành 3 phần chính bao gồm:

- Trung đoạn: bắt đầu từ các hạt bên và kết thúc ở chỗ dày lên của màng đuôi

về phía dưới Nhìn theo thiết diện ngang từ trong ra ngoài: chính giữa là 1 cặp sợitrục trung tâm, xung quanh có có 9 cặp sợi trục ngoại vi (sợi bên) Bao bọc các sợibên là những thể hạt (ty lạp thể) và một lớp nguyên sinh chất mỏng Lớp ngoài cùngbao bọc phần trung đoạn là lớp màng sinh chất

Giữa các sợi bên và sợi trung tâm có các sợi tơ nhỏ liên kết chúng với nhautheo mối liên kết "nan hoa" và giữa các vòng xoắn của các sợi bên cũng có các sợi tơ

nối chúng với nhau theo kiểu liên kết "bắt tay" Bản chất của các sợi tơ này là các sợifibrin.

- Đuôi chính: là phần dài nhất của đuôi Ngoài cùng là màng sinh chất, ở giữa

có một cặp sợi trung tâm và xung quanh có chín cặp sợi trục ngoại vi (sợi bên) tạothành hai lớp, xung quanh những cặp sợi này được bao bọc bởi một lớp ty lạp thể.Khoảng cách giữa sợi trục trung tâm và sợi bên sát nhau hơn so với phần trung đoạn

- Đuôi phụ: không có màng sinh chất bên ngoài, các sợi trục bên không tạothành vòng xoắn nữa mà chúng được giải phóng ra thành chùm tơ đuôi giúp cho tinhtrùng vận động và chuyển hướng được dễ dàng

b, Xem cấu tạo tinh trùng dưới kính hiển vi

- Chuẩn bị dụng cụ: Tinh dịch, kính hiển vi điện tử, lam kính, que cấy, đèncồn, thuốc nhuộm, nước cất

Bước 3: Để tiêu bản khô rồi rửa sạch bằng nước cất.

Bước 4: Để tiêu bản khô trong không khí và quan sát dưới kính hiển vi với độphóng đại 40x

1.1.2 Các đặc tính của tinh trùng

a, Giới thiệu các đặc tính của tinh trùng

* Đặc tính chuyển động tới trước

Tinh trùng sống luôn luôn chuyển động Sự chuyển động của tinh trùng là nhờphần cổ - thân và đuôi Trong khi vận động, đuôi tinh trùng luôn uốn éo, co rút tạo áplực cho tinh trùng tiến về phía trước Ngoài ra, do đầu tinh trùng có hình khí độnghọc (hình quả lê hoặc hình chùy), có khả năng xoay tròn quanh trục của thân, kết hợpvới sự vận động xoay tròn của cổ - thân và đuôi tạo thành vectơ chuyển động tiếnthẳng tới trước

Ngoài hai hình thức vận động trên, tinh trùng còn có thể vận động theo kiểu

"lắc lư" nghĩa là vị trí không gian của tinh trùng không thay đổi, chỉ có đầu và đuôi

ve vẩy Những tinh trùng loại này không có khả năng thụ thai

* Đặc tính lội ngược dòng

Tinh trùng có xu thế lội ngược dòng niêm dịch của đường sinh dục cái Khigặp dòng niêm dịch chảy ngược thì vận tốc của nó tăng từ 2 - 2,5 lần Chính nhờ đặctính này, khi gặp dòng niêm dịch chảy ra của đường sinh dục cái, tất cả tinh trùngđang chuyển động hỗn loạn đều vận động về cùng một hướng: tiến vào ống dẫntrứng

* Đặc tính tiếp xúc với vật lạ

Trong khi vận động, nếu gặp các vật lạ (như hạt bụi, bọt khí, trứng ), tinhtrùng có đặc tính là bao vây lấy vật lạ đó Nhờ đặc tính này, khi vào đường sinh dụccái, tinh trùng luôn có xu thế bao vây lấy trứng, phá hủy các màng của tế bào trứng,

đi vào nhân để kết hợp với nhân tạo thành hợp tử

* Đặc tính tiếp xúc với hóa chất

Trong thời gian động dục, niêm mạc ống dẫn trứng tiết ra một chất hóa học cótên là pertilizin Chất này có tác dụng kích thích, gây hưng phấn cho tinh trùng, làmcho tinh trùng tập trung lại và tiến đến tế bào trứng

* Đặc tính tiếp xúc với điện

Trong thời gian động dục, ống dẫn trứng và tử cung con cái có một điện thếnhất định và bản thân tinh trùng cũng mang điện, do đó có một điện thế được thiếtlập giữa tinh trùng và ống dẫn trứng Đặc tính của dòng điện là chạy từ nơi có điệnthế cao đến nơi có điện thế thấp cho nên tinh trùng vận chuyển theo một hướng nhấtđịnh.

Hiểu biết được 5 đặc tính trên của tinh trùng có ý nghĩa rất quan trọng trongpha chế, bảo tồn tinh dịch và dẫn tinh cho gia súc cái

b, Kiểm tra một số đặc tính của tinh trùng

Người ta tiến hành một số thí nghiệm như sau:

- Thí nghiệm 1: Kiểm tra đặc tính lội ngược dòng

Nhỏ 1 giọt tinh dịch lên phiến kính, sau đó nghiêng phiến kính tạo thành mộtgóc nhất định, rồi đưa lên quan sát trên kính hiển vi Kết quả cho thấy tất cả tinhtrùng tiến về phía ngược với trọng lực của chúng

- Thí nghiệm 2: Kiểm tra đặc tính tiếp xúc với vật lạ

Lấy một tế bào trứng của lợn cái động đực hoặc một hạt bụi bất kỳ đặt vàotrong một giọt tinh dịch lợn Quan sát trên kính hiển vi thấy tinh trùng bao vây lấy tếbào trứng hoặc hạt bụi và đang tiến hành công phá tế bào trứng hoặc hạt bụi

- Thí nghiệm 3: Kiểm tra đặc tính tiếp xúc với hóa chất

Dùng tinh trùng của thỏ hoặc chó cho vào nước sinh lý có chứa dịch chiếtniêm mạc ống dẫn trứng, quan sát thấy có hiện tượng tinh trùng tụ lại, nhưng nếuthay dịch niêm mạc tử cung bằng dịch chiết của tổ chức gan hoặc ruột thì không thấy

có hiện tượng tụ lại của tinh trùng

- Thí nghiệm 4: Kiểm tra đặc tính tiếp xúc với điện

Cho một dòng điện có hiệu điện thế 3,55 Vol vào trong một cốc đựng tinhdịch Kết quả quan sát cho thấy, tinh trùng hoạt động rất mạnh

1.1.3 Quá trình trao đổi chất của tinh trùng

Hai quá trình chuyển hóa vật chất chính của tinh trùng là quá trình đường phânyếm khí và quá trình hô hấp Ngoài ra, tinh trùng còn có khả năng phân giải ATP lấynăng lượng cho quá trình vận động và trao đổi chất Sự trao đổi chất của tinh trùngphụ thuộc chặt chẽ vào nồng độ và sức vận động của tinh trùng

1.1.4 Các yếu tố ảnh hưởng đến sức sống của tinh trùng

- Nhiệt độ: Ảnh hưởng rất lớn tới sức sống của tinh trùng, là yếu tố điều khiểnquá trình sản sinh ra tinh trùng

- Áp suất thẩm thấu: Ảnh hưởng trực tiếp tới hình thái, cấu trúc của tinh trùng.

- Các chất điện giải: Thành phần và hàm lượng các ion trong môi trường cóảnh hưởng đến sức sống của tinh trùng trên cả hai mặt: bất lợi và có lợi

- Độ pH:Nồng độ H+ có ảnh hưởng lớn đến sự vận động của tinh trùng

- Ánh sáng: Ánh sáng trực xạ của mặt trời có thể giết chết tinh trùng trongvòng từ 20-40 phút

- Các hóa chất độc: Tinh trùng rất mẫn cảm với các hóa chất độc, dù ở liềulượng rất nhỏ cũng có thể giết chết tinh trùng

- Các vi sinh vật:Nhìn chung các vi sinh vật đều có hại đối với tinh trùng

1.2 Tinh thanh

Tinh thanh là dịch tiết của các tuyến sinh dục phụ, nhưng sự đóng góp củacác tuyến này vào trong tinh thanh là không giống nhau và nó phụ thuộc vào loàiđộng vật

Bảng 2.1 Tỷ lệ tinh thanh ở một số vật nuôi

Loài vật nuôi Thể tích 1 lần xuất

tinh (ml)

Tinh trùng (% )

Tinh thanh (%)

Nồng độ tinh trùng (triệu/ml)

2 Kiểm tra phẩm chất tinh dịch

2.1 Nguyên tắc kiểm tra

- Sau khi khai thác được tinh dịch cần tiến hành kiểm tra ngay, pha loãng tinhdich xong cần được kiểm tra lại

- Thực hiện đúng quy trình kỹ thuật để đảm bảo vô trùng và tránh làm sai lệchkết quả kiểm tra

2.2 Phương pháp kiểm tra

2.2.1 Kiểm tra bằng mắt thường

a, Lượng tinh (ký hiệu V, đơn vị tính ml)

Lượng tinh là thể tích tinh dịch bài xuất tối đa trong một lần xuất tinh Chỉ tiêunày cho biết sức sản xuất của đực giống Lượng tinh ở các loài gia súc khác nhau thìkhác nhau

Ở những loài thụ tinh tử cung (ngựa, lợn, chó), lượng tinh thường nhiều vànồng độ tinh trùng thấp (tinh dịch loãng) Trái lại, những loài thụ tinh âm đạo (bò,cừu, thỏ) thì lượng tinh ít, nồng độ tinh trùng cao (tinh dịch đậm đặc)

b, Màu sắc

Phần lớn các loài động vật, tinh dịch có màu trắng đục, trắng sữa và đôi khi cómàu vàng ngà hoặc trắng sữa hơi ánh xanh (như tinh dịch trâu) Độ đục của tinh dịchphản ánh nồng độ tinh trùng trong đó Tinh dịch có nồng độ tinh trùng loãng thường

có màu sáng

Tinh dịch các loài gia súc khác nhau có màu sắc khác nhau: Tinh dịch bò cómàu trắng, đặc như sữa Tinh dịch ngựa có màu đục mờ hoặc trắng đục Tinh dịchlợn có màu trắng trong hoặc trắng đục

Sự bất bình thường về màu sắc của tinh dịch có thể do các nguyên nhân bệnh

lý hoặc thức ăn gây nên Người ta có thể căn cứ vào màu sắc của tinh dịch để chẩnđoán tình trạng sinh lý đường sinh dục con đực

Ví dụ: Tinh dịch có màu hồng hoặc màu đỏ có thể là do bị nhiễm máu hoặc douống phenonthiazin kéo dài Tinh dịch có màu hồng có thể do nhiễm máu, do viêmnhiễm đường sinh dục mới xảy ra Tinh dịch có màu nâu có thể do viêm nhiễmđường sinh dục đã lâu, máu đã bị thoái hóa Tinh dịch có các hạt màu vàng hoặcxanh có thể do đường sinh dục bị viêm nhiễm sinh mủ, thường xoang qui đầu bịviêm nhiễm

Tinh dịch có màu sắc không đồng nhất có thể do bị nhiễm nước tiểu hoặc nước

lã Tinh dịch có màu xanh nhạt có thể do nồng độ tinh trùng thấp hoặc do uốngxanh Methylen

Như vậy, màu sắc tinh dịch là một trong những căn cứ ban đầu để đánh giáphẩm chất tinh dịch và tình trạng bệnh lý của con đực Tinh dịch có độ đục cao, độđậm đặc lớn có thể sơ bộ kết luận nồng độ tinh trùng cao, ngược lại tinh dịch loãng,màu nhạt thì nồng độ tinh trùng thấp.

c, Mùi

Bình thường tinh dịch có mùi hăng hoặc tanh đặc biệt Nếu có mùi khai,thường do bị lẫn nước tiểu Nếu có mùi hôi thối, thường do dường sinh dục bị viêmnhiễm

d, Độ vẩn

Trong tinh dịch, tinh trùng luôn vận động Quá trình vận động của tinh trùngkéo sự chuyển động của các thành phần khác có trong tinh dịch như: các hạt keoprotein, keo lipit gây ra sự chuyển động hỗn độn tạo nên độ vẩn của tinh dịch (nhưvấn mây) Căn cứ vào độ vẩn của tinh dịch có thể đánh giá nồng độ tinh trùng.Người ta thường sử dụng thang điểm ký hiệu bằng dấu cộng (+) đế biểu thị độ vẩncủa tinh dịch ứng với mỗi mức độ biểu thị của dấu cộng là một mức độ biểu thị nồng

e, Độ pH

Độ pH của tinh dịch thay đổi theo loài động vật:

Tinh dịch bò chất lượng tốt có pH dao động từ 6,5 - 6,8 Nó có thể đạt tớitrung tính và ngay cả hơi kiềm khi chất tiết của tuyến sinh dục phụ tăng

Ở ngựa, pH của tinh dịch giao động từ: 6,2 7,8; ở lợn: 7,2 7,5; ở chó: 6,67 6,76; ở thỏ: 6,8 - 7,5 và ở gà: 6,8 - 8,4

-Xác định giá trị pH ngay sau khi khai thác cũng có thề chẩn đoán được một sốtình trạng bênh lý và dinh dưỡng của con đực:

Trường hợp pH quá toan so với mức chung của loài có thể do đường sinh dục

bị viêm nhiễm, quá trình viêm nhiễm sẽ sinh ra nhiều ion H+ làm cho pH giảm (phầnlớn do viêm nhiễm tuyến tiền liệt)

Ngược lại, pH quá kiềm so với mức chung của loài có thể do khẩu phần ăn cónhiều thành phần thô gây nên Trong trường hợp này cần điều chỉnh khẩu phần ăncủa con giống cho phù hợp

2.2.2 Kiểm tra bằng kính hiển vi

Kiểm tra bằng kính hiển vi cho phép đánh giá sơ bộ về hoạt lực của tinh trùng,đây là chỉ tiêu rất quan trọng để đánh giá phẩm chất tinh dịch Chỉ tiêu này nói lênsức sống và khả năng vận động của tinh trùng sau khi ra khỏi cơ thể

Hoạt lực của tinh trùng được tính bằng tổng số tinh trùng còn khả năng vậnđộng tiến thẳng so với tổng số tinh trùng có trong tinh dịch

Bảng 2.2 Thang điểm đánh giá hoạt lực của tinh trùng

CHƯƠNG 3:

PHA LOÃNG, BẢO QUẢN VÀ VẬN CHUYỂN TINH DỊCH

1 Giới thiệu một số môi trường hỗn hợp dùng trong pha loãng tinh

1.1 Môi trường pha loãng, bảo tồn tinh dịch lợn ở dạng lỏng

Đây là môi trường gồm nhiều hóa chất phối hợp với nhau Hiện nay trên thịtrường Việt Nam thường sử dụng một số môi trường sau:

Bảng 3.1 Thành phần các môi trường pha loãng dùng cho tinh dịch lợn

(chưa có kháng sinh tố)

Liên xô II

Kiev Zoleso Modena Butviơ BL-1 BTS IVT cải

- Môi trường IVT cần bão hòa CO2 và bảo quản ở nhiệt độ phòng.

- Các môi trường cần bổ sung kháng sinh tố: Penicillin và streptomycinmỗi thứ 500.000 UI/ lít môi trường hoặc Tetracyclin 0,05 g/ lít môi trường

- Khi bảo tồn ở nhiệt độ < 15oC Có thể bổ sung 3% lòng đỏ trứng gà

Ngoài các môi trường hỗn hợp có thể cân trực tiếp như trên, người ta có thểdùng một trong các môi trường hỗn hợp đóng gói sẵn hiện đang có trên thị trường và

sử dụng theo hướng dẫn trên bao bì, như: BTS, Androhep, Merck (Đức); AHRI,NIAH, TH5, VCN (Việt Nam).

1.2 Môi trường pha loãng và bảo tồn tinh dịch bò

Công thức một số môi trường bảo tồn ở dạng đông lạnh cho kết quả tốt

Thành phần ĐVT Công thức 1 Công thức2 Công thức 3

2 Tác dụng của các chất liệu tham gia vào môi trường

2.1 Chất cung cấp năng lượng

Thường là các loại đường đơn, như: glucose, fructose, trong đó glucose được

sử dụng nhiều nhất

Glucose có tác dụng giảm tính dẫn điện của môi trường, nhờ vai trò này đãtránh cho tinh trùng không bị tụ dính thành từng đám dẫn tới mất điện tích bề mặt.Ngoài ra, glucose còn có khả năng kích thích sự hoạt động của một số chất khángthể, do đó hạn chế sự phát sinh một số vi khuẩn và đương nhiên nó có vai trò bảo vệtinh trùng

Đường trong môi trường còn đóng vai trò là chất chống ôxy hoá, giữ chokháng ngưng kết tố của tinh dịch không bị ôxy hoá

2.2 Chất đệm

Chất đệm thường được sử dụng trong môi trường pha loãng, bảo tồn tinh dịch

là các muối kim loại kiềm của axit hữu cơ yếu như: Natri xitrat, Natri bicarbonat,Kali tartrat Cơ chế đệm như sau:

Axit mạnh + Muối của axit yếu → Muối của axit mạnh + axit yếu

2.3 Chất chống choáng lạnh (" shock" nhiệt độ)

Chất chống choáng lạnh được sử dụng trong môi trường pha loãng, bảo tồntinh dịch là glyxerin và lòng đỏ trứng Vai trò chống choáng lạnh của lòng đỏ trứng

là nhờ leucitin - một dạng photpholipit có trong lòng đỏ

2.4 Chất chống vi khuẩn

Tinh dịch gia súc khi ra khỏi cơ thể là môi trường thích hợp cho nhiều loại vikhuẩn xâm nhập và phát triển Các vi khuẩn trong quá trình hoạt động bài tiết ra độc

tố gây chết tinh trùng và một số loài vi sinh vật còn sử dụng tinh trùng làm thức ăn

Sử dụng tinh dịch đã nhiễm khuẩn để dẫn tinh còn có thế gây viêm nhiễm đườngsinh dục của gia súc cái

Để hạn chế tác hại của vi khuẩn, ngoài việc thực hiện nghiêm ngặt các quiđịnh về vệ sinh thú y đối với đực giống (vệ sinh trong khai thác, phát hiện điều trịbệnh cho đực giống ), người ta đã sử dụng một số chất kháng khuẩn để bổ sung vàomôi trường pha loãng, bảo tồn tinh dịch Các chất kháng khuẩn thường được sử dụnglà: penicillin, streptomycin, tetracylin, sulfamid

2.5 Chất rửa sạch môi trường

Trong tinh dịch có các con kim loại nặng đa hoá trị như: Ca2+, Fe2+, Al3+ gây độc cho tinh trùng trong quá trình bảo tồn Chính vì vậy, cần phải bổ sung vàotrong môi trường pha loãng, bảo tồn tinh dịch những chất làm sạch môi trường Chấtlàm sạch môi trường là những chất có khả năng liên kết các con kim loại đa hóa trị

có trong tinh dịch tạo thành phức vô hại đối với tinh trùng

3 Kỹ thuật pha chế môi trường

Hiện nay trên thị trường có rất nhiều loại môi trường hỗn hợp pha loãng tinh dịch, tuy nhiên chúng ta có thể tự pha một số môi trường đơn giản

* Sữa bột cải tiến bảo quản tinh dịch lợn

Công thức: Để pha 1 lít môi trường sữa bột cải tiến cần: