+ Mộ diễn tả một cách thần tình sự vận động cùa thời gian, không gian, cảnh vật, con người và cùng với sự vận động ấy là sự vận động của tư tưởng, tình cảm, tâm trạng người làm thơ ([r]
Trang 1CHIỀU TỐI ( Mộ) ( Nhật kí trong tù – HỒ CHÍ MINH)
I Tìm hiểu:
II Đọc – Tìm hiểu văn bản:
1 Đọc – hiểu khái quát:
+ Mộ là một bài thơ có tức cảnh, một bức tranh chấm phá về thiên
nhiên một ánh “thép” lấp lánh của một tâm hồn đằm thắm chất trữ tình Bài thơ mang màu sắc cổ điển và tinh thần hiện đại, đó là sự hài hoà giữa chất thép và chất tình, giữa hiện thực và lãng mạn.
+ Mộ diễn tả một cách thần tình sự vận động cùa thời gian, không gian,
cảnh vật, con người và cùng với sự vận động ấy là sự vận động của tư tưởng, tình cảm, tâm trạng người làm thơ (nhà thơ, nhà cách mạng Hồ Chí Minh) Qua đó, chúng ta hiểu được tâm hồn của Người: trong bất
kì hoàn cảnh nào cũng hướng về sự sống, ánh sáng và hạnh phúc con người.
2 Đọc – hiểu – so sánh các văn bản: dịch thơ – dịch nghĩa – nguyên tác:
+ Câu thơ thứ 2 bản dịch không diễn tả được hình ảnh “cô vân” (chòm mây lẻ loi, cô độc) Chuyển động của mây: “mạn mạn” (trôi chậm chạp gợi vẻ uể oải, lững lờ), dịch là “chòm mây trôi nhẹ” là không chuyền tải hết được tâm trạng của người nhìn mây trôi.
+ Câu thơ thứ ba trong nguyên tác không có chữ nào nghĩa là “tối” Không nói “tối” mà vẫn diễn tả được trời tối, ấy mới là cái tài tình của Đường thi trong nét bút atì hoa của người nghệ sĩ cách mạng Hồ Chí Minh.
+ Hai câu 3 và 4 trong nguyên tắc có hiện tượng điệp lien hoàn (cuối – đầu) Mấy chữ: “ma bao túc” – “bao túc ma hoàn” diễn tả được sự vận động xoay tròn của cái cối xay bên lò lửa Phải chăng đó cũng là vòng
Trang 2quay của thời gian: một ngày chấm dứt khi ánh lửa hồng bập bùng hiện lên.
3 Đọc – hiểu chi tiết nội dung, nghệ thuật của văn bản:
a Hai câu đầu:
+ Hai câu đầu mang âm hưởng, chất liệu Đường thi rất rõ:
Trong thế giói thẩm mĩ cổ điển phương Đông, hình ảnh cánh chim nhỏ
đã trở thành một hình ảnh có tính chất ước lệ để tả cảnh buổi chiều:
“Phi yến thu lâm” – cánh chim yến bay về rừng mùa thu; “Quyện điểu quy lâm” – chim bay về rừng; hoặc “Chim hôm thoi thót về rừng” (Nguyễn Du); “Ngàn mai gió cuốn chim bay mỏi” (Bà Huyện Thanh Quan),…
Câu thơ thứ 2 đậm chất Đường thi hơn cả Câu thơ dịch đã bỏ mất chữ
“cô” và không chuyển hết nghĩa của từ láy “mạn mạn” “Cô” là một chữ được sử dụng rất nhiều trong thơ Đường (cô phàm, cô vân, cô lộ, cô sơn,…) Trong thơ Đường, các từ: “mạn mạn”, “xứ xứ:, “dud u”,… cũng thường xuất hiện với mật độ cao Câu thơ dịch do không chuyển hết được các chữ ấy nên màu sắc Đường thi ít nhiều bị giảm và tâm trạng của nhân vật trữ tình cũng không thể hiện hết được.
+ Cổ điển mà rất hiện đại:
Nếu đọc kĩ và liên hệ tới hoàn cảnh sáng tác bài thơ, ta sẽ nhận thấy sự khác biệt giữa thơ Bác và thơ xưa Cánh chim trong thơ xưa gợi cảm giác về sự xa xăm, phiêu bạt, bay mãi tới vô tận, càng bay càng mất hút trong cõi tuyệt cùng của hư không Đám mây cũng vậy, chúng mang dáng dấp của một mảnh hồn phiêu du Mây và chim xuất hiện không phải để chứng minh sự hiện diện của chúng mà có thiên hướng mang cái tiểu ngã của con người hoà nhập vào cái đại ngã của vũ trụ Bác không nhìn theo cánh chim, chòm mây với cảm giác xa xăm, phiêu lãng mà nhìn với ánh mắt đầy lưu luyến, trìu mến đối với những biểu hiện của
sự sống Cánh chim đang tìm chốn dừng chân (quy lâm tầm túc thụ) Sau một ngày kiếm ăn chuyên cần, mệt mỏi, cánh chim nhỏ bay về rừng tìm chỗ ngủ để rồi sáng mai, khi mặt trời lên, chúng lại giang cánh đón chào ngày mới Câu thơ của Bác đã đưa cánh chim từ cõi hư không phảng phất ý vị siêu hình của những nhà nho ưa phiêu du thoát tục trở
về với thế giói hiện thực, “thế giói của sự sống hang ngày bình thường, giản dị song bất diệt trên cái đất này” (Nguyễn Hoàng Khung) Ngay từ hai câu thơ đầu tiên, người thi sĩ cách mạng Hồ Chí Minh đã mở ra một
Trang 3hướng vận động rất hiện đại trong tư tưởng, tình cảm: hướng về sự sống và hạnh phúc con người tuy bản thân đang là một lữ tù nơi đất khách.
b Hai câu cuối:
Trong bức tranh chiều tối hiện lên hình ảnh con người “ Sơn thôn thiếu nữ” dịch là “cô em xóm núi” đứng trên bình diện ngữ nghĩa thì không
có gì sai nhưng câu thơ dịch không giữ được khẩu khí trang trọng của nguyên tác Trong thơ xưa, người phụ nữ là một hình ảnh khá quen thuộc nhưng hoặc là phụ nữ thượng lưu, khuê các, hoặc là những người bất hạnh, đáng thương “Sơn thôn thiếu nữ” trong câu thơ của Bác là một người lao động với vẻ đẹp trẻ trung, khoẻ khoắn đang trong tư thế lao động: “ ma bao túc”.
Hình ảnh “sơn thôn thiếu nữ” được đặt ở vị trí trung tâm của bài thơ khiến cho bức tranh thiên nhiên trở thành bức tranh đời sống, sinh hoạt của con người Hình ảnh cô gái xay ngô trở thành chủ thể của bức
tranh Thiên nhiên lui về phía sau làm nền cho con người khiến bức tranh toàn cảnh trở nên gần gũi, khoẻ khoắn và ấm áp Đây là sự vận động của hình tượng thơ phản ánh sự vận động của tâm hồn nhà thơ.
Về mặt nghệ thuật, dường như tác giả không tả mà chỉ ghi lại hiện thực khách quan nhưng điệp ngữ lien hoan (ma bao túc – bao túc ma hoàn) nối dòng thơ thứ ba với dòng thơ thứ tự tạo sự nối âm nhịp nhàng như diễn tả sự vận động của thời gian Đó là vòng quay của thời gian Khi vòng xoay của chiếc cối xay ngô dừng lại, công việc lao động của một ngày kết thúc thì cũng là lúc trời tối.
Hình ảnh lò than rực hồng chính là “điểm ngời sáng trong thơ” (Bê-se) Chữ “hồng” là điểm hội tụ, là trung tâm toả sức ấm nóng ra toàn bài Chữ “hồng” kết thúc bài thơ tự nhiên, giản dị mà hết sức bất ngờ Bất ngờ và thú vị, độc đáo ở chỗ Bác đã dùng ánh hồng của bếp lửa để gián tiếp miêu tã trời tối (lấy sáng tả tối) vì trời tối mới có thể nhìn thấy rõ bếp lửa hồng Trong nguyên tác không không hề có chữ “tối” mà vẫn miêu tả được trời tối Hơn nữa, ta còn cảm thấy bước đi của thời gian từ chiều sang tối Bản dịch thơ đã thêm vào câu thứ 3 một chữ “tối” tưởng như vô thưởng vô phạt nhưng đã phá vỡ kết cấu chặt chẽ, bất ngờ trong
sự vận động của hình tượng thơ.
Trang 4Bài thơ không kết thúc trong cảnh màn đêm bao phủ mà kết thúc bằng hình ảnh ngọn lửa hồng ấm áp bừng sáng Hình tượng thơ, tư tưởng Hồ Chí Minh đã vận động hướng về phía ánh sáng Ánh sáng ấy toả ra từ bếp lủa, từ cuộc sống bình dị của người lao động và được chiếu rọi dưới ánh sáng của tư tưởng Hồ Chí Minh, ánh sáng của niềm tin, lòng lạc quan tạo nên vẻ đẹp lãng mạn cách mạng cho bài thơ.
III Tổng kết:
Mộ là bài thơ tiêu biểu cho tư tưởng Hồ Chí Minh và phong cách nghệ
thuật thơ Người Đúng là Người chỉ dùng “vài nét bút lông” mà “đã
phác hoạ nên nhiều điều vô giá” (Bu-ra-den, người dịch Nhật kí trong tù
của Hồ Chí Minh ra tiếng Pháp) “Vài nét bút long” chính là bút pháp nghệ thuật cổ điển phương Đông Điều vô giá nhất là qua bài thơ Người
đã dạy chúng ta dù trong bất cứ hoàn cảnh nào vẫn không gục ngã, vẫn hướng tới sự sống, ánh sáng và tương lai