GIÁO ÁN NGỮ VĂN LỚP 11Chiều tối - Hồ Chí Minh A, Mục tiêu cần đạt Giúp HS: - Thấy được một vẻ đẹp tâm hồn của Hồ Chí Minh: dù hoàn cảnh khắc nghiệt đến đâu vẫn luôn hướng về sự sống và á
Trang 1GIÁO ÁN NGỮ VĂN LỚP 11
Chiều tối - Hồ Chí Minh
A, Mục tiêu cần đạt
Giúp HS:
- Thấy được một vẻ đẹp tâm hồn của Hồ Chí Minh: dù hoàn cảnh khắc nghiệt đến đâu vẫn luôn hướng về sự sống và ánh sáng
- Cảm nhận được bút pháp tả cảnh ngụ tình vừa cổ điển vừa hiện đại của bài thơ
B, Phương tiện thực hiện
SGK, SGV, TKBG
C, Cách thức tiến hành
- Đọc diễn cảm cả ba phần, so sánh dịch thơ với nguyên tác
- Hướng dẫn HS cảm nhận giá trị tác phẩm
D, Tiến trình dạy học
1 Ổn định lớp
2 Kiểm tra bài cũ
? Hàn Mặc Tử gửi gắm tâm sự gì trong bài thơ “Đây thôn Vĩ Dạ”?
-Tình yêu thiên nhiên, cuộc sống; niềm khát khao tình người, khát khao giao cảm với đời
3 Bài mới
Hoạt động của GV Hoạt động
của HS
Nội dung cần đạt
?Nêu những hiểu -Trình bày I, Tìm hiểu chung
Trang 2biết của em về tập
“Nhật kí trong tù”
?Nêu xuất xứ của bài
thơ “Chiều tối”
?Theo em, bài thơ
“Chiều tối” được
sáng tác theo thể loại
nào, nên đọc hiểu
theo trình tự nào?
?So sánh bản phiên
âm và dịch thơ ở hai
câu đầu, em thấy có
điểm nào khác biệt
?Ở hai câu đầu, tác
giả miêu tả cảnh
chiều tối bằng bút
ngắn gọn hoàn cảnh sáng tác
và số lượng tác phẩm của tập “Nhật kí trong tù”
-Trình bày ngắn gọn xuất
xứ bài thơ
-3 HS đọc bài thơ: phần phiên âm, dịch nghĩa và dịch thơ
-Trả lời câu hỏi
-Đọc 2 câu thơ đầu
-So sánh bản dịch thơ và phiên âm
-HS chỉ ra bút pháp nghệ
1, Tập thơ “Nhật kí trong tù”
a, Hoàn cảnh sáng tác Tháng 8/1942-mùa thu 1943, Hồ Chí Minh
bị giam ở nhà tù Tưởng Giới Thạch (Quảng Tây)
b, Số lượng tác phẩm: 134 bài thơ
2, Bài thơ “Chiều tối”
a, Xuất xứ -Bài thơ số 31 của tập thơ -Gợi cảm hứng trên đường chuyển lao từ Tĩnh Tây đến Thiên Bảo cuối thu 1942
b, Thể thơ: Thất ngôn tứ tuyệt
c, Bố cục -Hai câu đầu: Bức tranh thiên nhiên chiều tối
-Hai câu sau: Bức tranh cuộc sống nơi xóm núi
II, Tìm hiểu văn bản
1, Hai câu đầu: Bức tranh thiên nhiên chiều tối.
“Quyện điểu quy lâm tầm túc thụ,
Cô vân mạn mạn độ thiên không.”
(Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ, Chòm mây trôi nhẹ giữa từng không) -So sánh nguyên tác với bản dịch thơ: + Bản dịch thơ bỏ sót chữ “cô” trong “cô vân”→chòm mây lẻ loi→giảm sắc thái biểu cảm của bài thơ, không thấy được cái
cô đơn, lẻ loi của chòm mây giữa tầng không bao la và cái nhỏ bé của người tù giữa núi rừng bát ngát
+ Từ láy “mạn mạn” (lững lờ) được dịch là
Trang 3pháp nghệ thuật nào.
?Qua bức tranh
khung cảnh chiều
tối, tâm trạng của
nhà thơ được thể
hiện như thế nào?
-GV nhận xét, bổ
sung, chốt ý
?So sánh phiên âm
và bản dịch thơ hai
câu sau để thấy được
điểm khác biệt
?Khung cảnh ở hai
câu sau có sự dịch
thuật được sử dụng và tác dụng của nó
-HS thảo luận
và trình bày ý kiến
-HS ghi bài
-Đọc hai câu sau
-So sánh bản dịch và phiên âm
“nhẹ”, chưa lột tả hết được trạng thái phiêu du của chòm mây và cái ung dung nhàn tản của con người
-Vài nét chấm phá của hội họa phương Đông và bút pháp đối lập: cánh chim mỏi mệt, chòm mây lẻ loi với bầu trời rộng lớn→ nhà thơ vẽ ra khung cảnh chiều tối vừa chân thực nơi núi rừng, vừa gợi được không khí của buổi chiều quen thuộc trong thơ Đường
+Cánh chim mỏi mệt bay về rừng tìm nơi trú ẩn an toàn sau một ngày vất vả
+Chòm mây lờ lững trôi sau một ngày ngao du khắp nhân gian
→Hình ảnh đám mây cô đơn và cánh chim mỏi gợi tâm trạng buồn, cô đơn, mỏi mệt của người tù trong suốt một ngày đi bộ mệt mỏi nơi đất khách quê người
→Điểm nhìn hướng về không gian cao rộng gợi khát khao tự do, mong ước được trở về nhà, về quê hương, đất nước
→Tâm hồn ung dung, thư thái, luôn làm chủ hoàn cảnh Dù mệt mỏi, Người vẫn thả hồn vào cảnh vật thiên nhiên để cảm nhận được những khoảnh khắc đẹp nhất của đất trời, thiên nhiên, vũ trụ
2, Hai câu thơ sau: Bức tranh cuộc sống nơi xóm núi.
“Sơn thôn thiếu nữ ma bao túc, Bao túc ma hoàn lô dĩ hồng.”
(Cô em xóm núi xay ngô tối, Xay hết lò than đã rực hồng) -So sánh phần phiên âm và bản dịch thơ: Câu 3 phần phiên âm không có chữ “tối”
mà “tối” được gợi lên từ hình tượng thơ Bản dịch nghĩa thêm vào chữ “tối” đã làm
Trang 4chuyển như thế nào?
?Ở hai câu sau, tác
giả sử dụng bút pháp
nghệ thuật nào? Nó
có ý nghĩa như thế
nào?
?Em có nhận xét gì
về ý nghĩa của từ
“hồng” ở cuối bài
thơ
?Qua bức tranh cuộc
sống nơi xóm núi,
tác giả gửi gắm tâm
sự gì?
-GV nhận xét, bổ
sung, chốt ý
?Khái quát nội dung
và nghệ thuật bài
thơ
-HS trả lời câu hỏi
-Chỉ ra bút pháp nghệ thuật và ý nghĩa của nó
-HS suy nghĩ, phát biểu ý kiến
-HS thảo luận, trình bày
-HS ghi bài
giảm tính hàm súc của bài thơ
- Cảnh có sự dịch chuyển:
+ Từ bức tranh thiên nhiên núi rừng với những hình ảnh buồn, tác giả hướng điểm nhìn vào một không gian có sự sống con người: Hình ảnh thiếu nữ miền sơn cước với công việc hàng ngày
+Bài thơ mở ra bằng cảnh chiều tối nhưng khép lại bằng ánh sáng của sự sống Trung tâm của bức tranh đó là lò than rực hồng Hình ảnh thiếu nữ bên lò than rực hồng khiến xóm núi trở nên đẹp hơn, lung linh hơn, ấm áp hơn
-Nghệ thuật điệp vòng “ma bao túc-bao túc ma” gợi ra nhiều ý nghĩa:
+Sự chuyển vận của thời gian tự nhiên từ chiều đến tối qua sự chuyển vận của vòng quay cối xay ngô
+Diễn tả động tác lao động nặng nhọc đều đều của cô gái đang xay ngô
-Từ “hồng” cuối bài thơ được coi là nhãn
tự làm sáng bừng lên sức sống cho toàn bộ bức tranh
→Niềm yêu mến trân trọng của nhà thơ trước cuộc sống lao động và con người dù
ở bất cứ nơi đâu→lòng bác ái cao cả, tư tưởng đoàn kết quốc tế vô sản
→Niềm tin tưởng lạc quan cách mạng ở người chiến sĩ cộng sản: Hình ảnh thơ vận động theo quy luật tích cực: tối- sáng, buồn-vui
→Khát vọng được tự do, được trở về quê hương, được sum vầy với bạn bè đồng chí
III, Tổng kết
Trang 5-HS khái quát giá trị nội dung và nghệ thuật của bài
-HS đọc ghi nhớ- SGK
1, Nội dung
-Bài thơ đã vẽ lên một bức tranh thiên nhiên đẹp, thơ mộng và cuộc sống lao động bình dị của con người nơi thôn dã -Bài thơ thể hiện tình yêu thiên nhiên, cuộc sống, ý chí vượt lên hoàn cảnh khắc nghiệt của nhà thơ chiến sĩ Hồ Chí Minh -Bên cạnh một con người bình dị là hình tượng một người anh hùng vĩ đại với niềm lạc quan tin tưởng ở tương lai tươi sáng
2, Nghệ thuật
-Hình ảnh thơ vừa mang tính hiện đại vừa mang màu sắc cổ điển
-Bút pháp chấm phá quen thuộc của hội họa phương Đông gợi lên được cái hồn của cảnh vật
-Ngôn ngữ thơ trang trọng, hàm súc khiến bài thơ trở nên một viên ngọc bích toàn mỹ
4, Củng cố
?Trong bài “Đọc thơ Bác”, Hoàng Trung Thông viết:
“Vần thơ của Bác vần thơ thép
Mà vẫn mênh mông bát ngát tình”
Điều đó thể hiện trong bài thơ “Chiều tối” như thế nào?
-Chất thép: ý chí vượt lên hoàn cảnh, niềm tin tưởng lạc quan cách mạng
-Chất tình: tình yêu thiên nhiên cuộc sống
5, Dặn dò
-Học thuộc bài thơ, đọc hiểu được bài thơ
-Chuẩn bị bài: Từ ấy (Tố Hữu)