SKKN sử dụng sơ đồ tư duy kết hợp với kỹ thuật phòng tranh để dạy học bài 3 bài 4, lịch sử lớp 10 THPT

Thực trạng và giải pháp khi sử dụng sơ đồ tư duy kết hợp với kỹ thuật dạy học phòng tranh trong dạy học môn lịch sử ở trường THPT Yên Định 1...7 2.2.1.. Với thực tiễn đó, tôi mạnh dạn đư

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRƯỜNG THPT YÊN ĐỊNH 1

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY KẾT HỢP KỸ THUẬT PHÒNG TRANH ĐỂ DẠY BÀI 3; BÀI 4, LỊCH SỬ LỚP 10 THPT

(Chuyên đề: Các quốc gia cổ đại phương Đông và phương Tây)

Người thực hiện: Lưu Vũ Luyện Chức vụ: Giáo viên

SKKN thuộc môn: Lịch Sử

THANH HÓA, NĂM 2021

MỤC LỤC

PHẦN I MỞ ĐẦU 1

1.1 Lý do chọn đề tài 1

1.2 Mục tiêu của đề tài 1

1.3 Đối tượng nghiên cứu đề tài 1

1.4 Nhiệm vụ của đề tài 2

1.5 Giới hạn phạm vi nghiên cứu 2

1.6 Phương pháp nghiên cứu 2

Phần II NỘI DUNG 2

2.1 Cơ sở lý luận 2

2.2 Thực trạng và giải pháp khi sử dụng sơ đồ tư duy kết hợp với kỹ thuật dạy học phòng tranh trong dạy học môn lịch sử ở trường THPT Yên Định 1 7

2.2.1 Thực trạng 7

2.2.2 Giải pháp 8

2.2.3 Mục tiêu khi dạy bài 3, bài 4, lịch sử 10 phần lịch sử thế giới 8

2.3 Thiết kế các sơ đồ tư duy kết hợp với kỹ thuật dạy học phòng tranh để dạy bài 3, bài 4 Lịch sử 10 10

2.3.1 Sự cần thiết sử dụng sơ đồ tư duy kết hợp với kỹ thuật dạy học phòng tranh trong dạy học lịch sử thế giới lớp 10 10

2.3.2 Cách thiết kế sơ đồ tư duy 10

2.3.2.1 Thiết kế sơ đồ tư duy trên giấy 10

2.3.2.2 Quy trình tổ chức giảng dạy sử dụng sơ đồ tư duy kết hợp với kỹ thuật dạy học phòng tranh một số bài lịch sử thế giới 10 11

2.3.2.3 Các bước tiến hành dạy thực nghiệm ở lớp 10A6, chuyên đề:Các quốc gia cổ đại phương Đông và phương Tây 11

2.4 Thực nghiệm sư phạm 15

2.4.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm 15

2.4.2 Nội dung thực nghiệm sư phạm 15

2.4.3 Tiến hành thực nghiệm sư phạm 15

2.4.4 Kết quả thực nghiệm sư phạm 15

Phần III KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 19

3.1 Kết luận 19

3.2 Kiến nghị 19

TÀI LIỆU THAM KHẢO 20

DANH MỤC SÁNG KIẾN ĐƯỢC XẾP LOẠI 20

PHẦN I MỞ ĐẦU 1.1 Lý do chọn đề tài.

Lịch sử là một ngành khoa học thuộc lĩnh vực Xã hội – Nhân văn, nghiêncứu những sự kiện đã xảy ra trong quá khứ hiện không tồn tại nguyên vẹn trongthực tiễn, do đó nhận thức lịch sử không phải nhận thức bằng con đường trựctiếp hoặc tiến hành thực nghiệm như khoa học tự nhiên khi đối tượng kiến thứckhoa học là những sự vật, hiện vật cụ thể đang tồn tại trong thực tiễn cuộc sống.Lịch sử là một môn học đặc thù với chuỗi sự kiện và diễn biến đã diễn ratrong quá khứ, vì vậy nhiệm vụ của dạy học lịch sử là khôi phục, tái tạo lại bứctranh quá khứ, từ đó rút ra bài học từ quá khứ vận dụng vào cuộc sống hiện tại

và tương lai Việc tiếp nhận tri thức quá khứ đòi hỏi tính trừu tượng và óc tượngtưởng rất phong phú Đây là môn học yêu cầu người học phải “Biết sự kiện, hiểu

sự kiện và nhớ sự kiện”từ đó có sự phân tích, tư duy logic, khái quát và đánh giá

sự kiện Tuy nhiên, các đồ dùng dạy học truyền thống hiện nay còn rất nhiều hạnchế chưa thể đáp ứng đầy đủ yêu cầu của môn học và yêu cầu của quá trình đổimới phương pháp dạy học, do đó muốn khôi phục lại bức tranh quá khứ mộtcách sinh động thì phương tiện trực quan đóng vai trò vô cùng quan trọng, nênbên cạnh việc sử dụng công nghệ thông tin thì việc sử dụng sơ đồ tư duy và kỹthuật phòng tranh trong dạy học là phương pháp tối ưu nhằm phát huy tính tíchcực và khả năng tư duy của học sinh

Với thực tiễn đó, tôi mạnh dạn đưa ra sáng kiến kinh nghiệm sử dụng sơ

đồ tư duy và kỹ thuật dạy học phòng tranh vào việc nâng cao hiệu quả dạy học

môn Lịch sử trong nhà trường, đó là lí do tôi chọn đề tài “Sử dụng sơ đồ tư duy kết hợp với kỹ thuật dạy học phòng tranh để dạy học bài 3; bài 4, Lịch sử lớp

10 THPT”

1.2 Mục tiêu của đề tài.

Sử dụng sơ đồ tư duy kết hợp với kỹ thuật dạy học phòng tranhđể dạy phầnLịch sử thế giới bài 3, bài 4, lớp 10 ban cơ bản, góp phần nâng cao chất lượngdạy và học môn Lịch sử ở trường phổ thông

- Về mặt lí luận: Hoàn thành đề tài sẽ làm phong phú thêm cơ sở lí thuyếtcủa việc ứng dụng sơ đồ tư duy trong dạy và học môn Lịch sử

- Về mặt thực tiễn:Thông qua việc nghiên cứu, tìm hiểu đề tài có thể đưa ra

đề xuất giải pháp ứng dụng sơ đồ tư duy kết hợp với kỹ thuật dạy học phòngtranh để đổi mới phương pháp dạy và học môn Lịch sử ở trường phổ thông

- Giúp học sinh hệ thống hóa kiến thức 1 cách nhanh nhất, dễ hiểu nhất từ

đó có cái nhìn tổng thể về thời kì đầu của lịch sử nhân loại

1.3 Đối tượng nghiên cứu.

- Học sinh trường THPT Yên Định 1 (cụ thể là hai lớp 10A6 và 10A9)

- Việc thiết kế và sử dụng sơ đồ tư duy, kết hợp kỹ thuật dạy học phòngtranh trong dạy học Lịch sử ở trường THPT Yên Định 1, ở bài 3, bài 4, Lịch sử

1.4 Nhiệm vụ của đề tài.

- Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài

- Phân tích cấu trúc nội dung để làm cơ sở cho việc thiết kếphần lịch sử thếgiới cổ đại môn Lịch sử 10

-Vận dụng phần mềm ImindMap7.0.1, để thiết kế một số sơ đồ tư duysửdụng để dạy phần lịch sử thế giới cổ đại và trung đại môn lịch sử lớp 10

-Đề xuất cách sử dụng sơ đồ tư duy và kỹ thuật phòng tranh để dạy bài 3,bài 4, môn Lịch sử 10, nhằm nâng cao chất lượng bài học

-Tiến hành thực nghiệm sư phạm sau khi ứng dụng sơ đồ tư duy kết hợpvới kỹ thuật dạy học phòng tranhđể dạy bài 3, bài 4, Lịch sử lớp 10

1.5 Giới hạn phạm vi nghiên cứu.

Thiết kế và sử dụng sơ đồ tư duy, kết hợp với kỹ thuật dạy học phòngtranhtrong dạy dạy bài 3, bài 4, Lịch sử lớp 10 Cụ thể: bài 3 với bài 4 (thànhmột chuyên đề là các quốc gia cổ đại Phương Đông và Phương Tây)

1.6 Phương pháp nghiên cứu.

- Nghiên cứu nội dung bài học hình thành các kênh kiến thức từ đó ápdụng vào sơ đồ tư duy

- Phương pháp nghiên cứu lý thuyết: nghiên cứu các tài liệu về lý thuyết

sơ đồ tư duy, kỹ thuật dạy học phòng tranh, các giáo trình lý luận dạy học,sách giáo khoa và các tài liệu có liên quan đến đề tài

- Phương pháp thực nghiệm: Chia lớp thực nghiệm và lớp đối chứng, đánhgiá hiệu quả của đề tài bằng thống kê toán học

Phần II NỘI DUNG 2.1 Cơ sở lý luận

a Sơ đồ tư duy

* Nguồn gốc sơ đồ tư duy

Sắp xếp ý tưởng, lập cấu trúc và phân loại theo kiểu tuần tự, ổn định chomột hoạt động hoàn toàn không ổn định, đây có thể là những vấn đề xưa cũ nhấtcủa nhân loại Bản chất của của tư duy là luôn vận động và không theo tuần tự.Một ý tưởng mới nảy sinh từ một mạng lưới, từ những mối quan hệ chằng chịtvới tập hợp các ý tưởng trước đó Một khái niệm mới nhất thiết phải bắt nguồn

từ nhiều khái niệm trước đó

Socrate (469 – 399, TCN) đã hiểu được những vấn đề này nhưng lại từ chốiviết bất cứ tác phẩm nào về nó Bởi vì theo ông, việc sắp xếp các đoạn ý tưởngtheo tuần tự sẽ làm suy nghĩ nghèo nàn đi Điều này giống như cuộc sống hàngngày, ta ghi chú một vấn đề, rồi nhận ra rằng những ghi chú đó quá ít thông tin

so với những gì chúng ta nghe thấy Nó cũng tương tự như sơ đồ thế giới được

vẽ trên mặt phẳng, sơ đồ đó không thể hiện hết Trái đất Aristote (384 – 332,TCN) người đầu tiên có ý tưởng phân loại – một ý tưởng có tính đột phá Theomột trường phái triết học ứng dụng và là người sẵn sàng thỏa hiệp, ông đề xuấtmột hệ thống logic làm cơ sở của tư duy, đồng thời quan tâm đến các giải pháp

phân lớp tư duy Dựa vào khái niệm “giống” và “loài” – hai thành phần luôn cómặt trong một định nghĩa, ông đã vẽ nên những sơ đồ đầu tiên của hoạt động tưduy Ngay từ thời đó, chúng ta đã có cơ sở để phân loại vật chất, chất lượng, nơichốn …

Và kể từ đó, các nhà khoa học đều tuân thủ theo chuẩn mực tư tưởng củaAristonte Như Buffon, người muốn sắp xếp lại thế giới vạn vật Đến Kant (1724– 1804), người đặt ra câu hỏi con người có thể biết những gì, đều dùng khoa họcphân loại Ngay cả Medeleve (1834 – 1907), cha đẻ của bảng tuần hoàn cácnguyên tố hóa học, cũng thừa nhận mục tiêu đầu tiên của bảng tuần hoàn là giảiquyết vấn đề phân loại Quá trình 50 năm nghiên cứu về khái niệm “phức tạp”,

về các khoa học nhận thức hay lĩnh vực điều khiển học đã chứng minh sự cầnthiết của phương pháp tiếp cận chính thể luận, phương pháp này xem xét cácyếu tố cấu thành sự vật và các mối liên kết giữa chúng Cho đến nay, người ta đã

có nhiều đề xuất về việc sắp xếp các ý tưởng Trí tưởng tượng nảy sinh thậtnhiều ý tưởng Hai bán cầu não có thể nhận định những ý tưởng đúng và sắpxếp những ý tưởng Có thể nói sơ đồ tư duy nằm giữa ranh giới hai bán cầu não,

nó vừa là phương tiện kết hợp khả năng hai bán cầu não, vừa là công cụ táchbiệt rạch ròi khi cần, vừa là phương tiện kỹ thuật sáng tạo mà cũng thể hiện sựchặt chẽ trong tư duy

* Khái niệm sơ đồ tư duy

Sơ đồ tư duy là biểu hiện của tư duy mở rộng, nó có chức năng tự nhiêntrong tư duy Đó là một kỹ thuật họa hình đóng vai trò chiếc chìa khóa vạn năng

để khai phá tiềm năng của bộ não Nó được áp dụng trong mọi mặt của cuộcsống, qua đó cải thiện hiệu quả học tậpvà khả năng tư duy mạch lạc, nhằm tăngcường hiệu quả hoạt động Sơ đồ tư duy (mindmap) là một hình thức ghi chép

sử dụng màu sắc, hình ành để mở rộng và đào sâu các ý tưởng Sơ đồ tư duy cóbốn đặc điểm chính sau:

- Đối tượng quan tâm được kết tinh thành một hình ảnh trung tâm

- Từ hình ảnh trung tâm, những chủ đề chính của đối tượng tỏa rộng thànhcác nhánh

- Các nhánh đều được cấu tạo từ một hình ảnh chủ đạo hay từ khóa trênmột dòng liên kết Những vấn đề phụ cũng được biểu thị bởi các nhánh gắn kếtvới những nhánh có thứ bậc cao hơn

- Các nhánh tạo thành một cấu trúc nút liên kết với nhau

* Vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng sơ đồ tư duy kết hợp với kỹ thuật dạy học phòng tranhtrong môn Lịch sử theo hướng dạy học tích cực.

-Vai trò của việc sử dụngsơ đồ tư duy kết hợp với kỹ thuật dạy học phòng tranhtrong môn Lịch sử

Sử dụng sơ đồ tư duy kết hợp với kỹ thuật dạy học phòng tranhtrong dạyhọc sẽ giúp thay đổi cách giảng dạy từ Thầy đọc - trò chép sang cách tiếp câṇkiến tạo kiến thức và suy nghĩ Ý tưởng là sơ đồ tư duy kết hợp với kỹ thuật dạyhọc phòng tranhđược xây dựng theo quá trình từng bước khi giáo viên và ngườihọc tương tác với nhau Vì đây là một hoạt động vừa mang tính phân tích vừamang tính nghệ thuật, nó làm cho bộ não hoạt động một cách đa dạng, huy động

hết các chức năng nhận thức của nó Với đặc điểm đơn giản và thú vị, sơ đồ tưduy có thể được sử dụng trong nhiều ngành học, môn học, nhiều lĩnh vực trongcuộc sống.

+ Đối với học sinh:

Sơ đồ tư duy kết hợp với kỹ thuật dạy học phòng tranhlà một hình thức ghichép có sử dụng màu sắc, hình ảnh để mở rộng và đào sâu các ý tưởng, tóm tắtnhững ý chính của một nội dung, hệ thống hóa kiến thức theo chủ đề Vì vậy, sơ

đồ tư duy sẽ giúp học sinh trong việc hệ thống và ghi nhớ các kiến thức lịch sử.Màu sắc và hình ảnh trong sơ đồ tư duy sẽ giúp học sinh ghi nhớ kiến thức lịch

sử một cách dễ dàng

Sơ đồ tư duy còn giúp học sinh trong việc hệ thống hóa kiến thức môn Lịch

sử, để hệ thống hóa được kiến thức lịch sử học sinh cần phải nắm vững đượcnhững nội dung kiến thức rất dài bao gồm các sự kiện lịch sử, một bài, mộtchương, một phần Sơ đồ tư duy có cấu trúc là sự liên kết giữa ý tưởng trungtâm với các nhánh nhỏ với nhau, vì vậy nhìn vào sơ đồ tư duy học sinh có thểghi nhớ, hệ thống hóa kiến thức môn Lịch sử một cách dễ dàng theo từng bài,từng chương, từng phần

Sơ đồ tư duy kết hợp với kỹ thuật dạy học phòng tranhcòn giúp cho việcphát triển tư duy cho học sinh Với đặc điểm là một kỹ thuật hình họa có sự kếthợp của đường nét, hình ảnh, màu sắc, từ ngữ sẽ rất phù hợp với hoạt động vàchức năng của bộ não Vì thế, sơ đồ tư duy sẽ tạo điều kiện cho học sinh pháttriển lối tư duy sáng tạo và mạch lạc

Khác với văn bản viết trình bày nội dung theo cách tuần tự, sơ đồ tư duykhông những biểu thị sự kiện mà còn cho thấy mối liên hệ giữa các sự kiện vớinhau, nhờ đó giúp người học hiểu sâu hơn về các chủ đề lịch sử

Sơ đồ tư duy kết hợp với kỹ thuật dạy học phòng tranh còn giúp học sinhphát triển khả năng thẩm mỹ Do việc thiết kế sơ đồ tư duy phải bố cục màu sắc,đường nét, các nhánh sao cho đẹp, sắp xếp các ý tưởng một cách khoa học, súctích, hợp lí, dễ đọc, dễ tiếp thu

Sử dụng sơ đồ tư duy kết hợp với kỹ thuật dạy học phòng tranhsẽ tạo ramột phương pháp ghi chép hoàn toàn mới cho học sinh Sơ đồ tư duy kết hợpvới kỹ thuật dạy học phòng tranhlà một phương pháp hoàn toàn mới có sử dụngmàu sắc, hình ảnh và ghi chép những nội dung chính

Sử dụng sơ đồ tư duy kết hợp với kỹ thuật dạy học phòng tranhtrong dạyhọc Lịch sử sẽ giúp học sinh hình thành cho mình một phương pháp tự học, tự

ôn tập kiến thức môn Lịch sử

+ Đối với giáo viên:

Dạy học là một trong những nghề quan trọng nhất của xã hội vì người thầychịu trách nhiệm về tri thức - nguồn tài nguyên quý giá nhất trong các nguồn tàinguyên Nếu bộ não hoạt động đồng bộ và tạo dựng những kết cấu khổng lồ trên

cơ sở tri thức sẵn có thì vai trò của người thầy lại càng quan trọng hơn, và khi cơ

sở tri thức này sai lầm hay yếu kém thì người học càng học bao nhiêu, toàn thểkết cấu sẽ càng có nhiều khả năng sụp đổ bấy nhiêu Vì vậy, mọi người thầy cầnhiểu bài học đầu tiên phải dạy cho học trò là: hiểu biết trí tuệ, học cách học -

thậm chí là trước khi học đọc, học viết và học số Đối với giáo viên, sơ đồ tưduy kết hợp với kỹ thuật dạy học phòng tranhcó ý nghĩa và vai trò như sau:

Sơ đồ tư duy kết hợp với kỹ thuật dạy học phòng tranhgiúp giáo viên biếtcách gợi hứng thú cho người học một cách tự nhiên, nhờ đó giúp học sinh tiếpthu được nhiều hơn và tích cực hơn trong lớp

Sơ đồ tư duy kết hợp với kỹ thuật dạy học phòng tranhlàm cho bài họccũng như cách trình bày bài học ngẫu hứng, sáng tạo và lý thú hơn đối với cảgiáo viên và học sinh

Sơ đồ tư duy kết hợp với kỹ thuật dạy học phòng tranhlàm cho bài dạy trởnên rõ ràng, mạch lạc hơn, do đó sơ đồ tư duy trở thành một công cụ hữu hiệugiúp người dạy nhìn nhận vấn đề nhanh hơn, có được cái nhìn tổng quát về vấn

đề dưới nhiều góc độ khác nhau

Nhờ sơ đồ tư duy kết hợp với kỹ thuật dạy học phòng tranhmà ghi chép củagiáo viên trở nên linh hoạt, tùy biến, phù hợp với trình độ nhận thức của họcsinh Trong thời đại mà mọi thứ đều thay đổi và phát triển nhanh chóng, giáoviên cần có khả năng làm mới, đồng thời bổ sung ghi chú bài giảng một cách dễdàng và nhanh chóng

- Ý nghĩa của việc sử dụng sơ đồ tư duy kết hợp với kỹ thuật dạy học phòng tranhtrong dạy học Lịch sử

Việc sử dụng sơ đồ tư duy kết hợp với kỹ thuật dạy học phòng tranhcó ýnghĩa quan trọng trong việc đáp ứng các mục tiêu:

Về kiến thức, sơ đồ tư duy kết hợp với kỹ thuật dạy học phòng tranhgiúphuy động tối đa tiềm năng của bộ não, giúp học sinh ôn tập, hệ thống hóa, ghinhớ kiến thức một cách nhanh nhất

Về kỹ năng, học sinh thường xuyên tự lập sơ đồ tư duy sẽ phát triển khảnăng thẩm mỹ do việc thiết kế phải bố cục màu sắc, đường nét các nhánh saocho đẹp, sắp xếp các ý tưởng khoa học, súc tích

b Những yêu cầu cơ bản của việc sử dụng sơ đồ tư duy kết hợp với kỹ thuật dạy học phòng tranhtrong môn Lịch sử

Khi sử dụng sơ đồ tư duy kết hợp với kỹ thuật dạy học phòng tranhtrongdạy học lịch sử cần phải chú ý những điểm sau:

Thứ nhất, cách thức ghi chép các ý của các nhánh của sơđồ tư duy phải khoa học:

Khác với cách ghi chép thông thường là sử dụng quá nhiều chữ, thậm chí làchép nguyên cả đoạn khiến bố cục không rõ ràng và khó nhớ Thì cách ghi chépbằng sơ đồ tư duy lại chủ yếu sử dụng hình ảnh kết hợp với những từ khóa ngắngọn, dễ nhớ, dễ hiểu Với phương pháp ghi chép theo cách thông thường sẽ gâyrất nhiều khó khăn cho học sinh trong quá trình học và ôn tập.Với cách ghi chépnày theo Tony Buzan sẽ có những bất lợi sau:

Ghi chép theo kiểu thông thường sẽ khiến từ khóa bị chìm khuất, cáctừkhóa thường bị rải ra trên nhiều trang giấy khiến học sinh khó xác định đượckiến thức trọng tâm của bài nằm ở đâu, không thể nhớ được hết các mốc sự kiệnquan trọng đặc biệt đối với môn Lịch sử

Ghi chép theo kiểu thông thường sẽ khiến học sinh khó nhớ nội dung củabài Các ghi chú bằng một màu đơn điệu sẽ gây nhàm chán thị giác, khiến nãokhước từ và bỏ quên kiến thức, ghi chép quá nhiều có khi lại khiến học sinhkhông thể nhớ được gì.

Ghi chép quá nhiều gây lãng phí thời gian và không kích thích được sựsáng tạo của não, bộ não sẽ không còn thời gian để tư duy và sáng tạo ra nhữngcái mới

Vì vậy, để tránh lối ghi chép thông thường, giáo viên có thể hướng dẫn họcsinh ghi chép các nhánh của sơ đồ tư duy theo phương pháp ghi chép tài liệu củaTony Buzan Đó là:

+ Sử dụng các từ khóa và ý chính+ Viết cụm từ, không viết thành câu+ Dùng các từ viết tắt

+ Có sử dụng tiêu đề+ Đánh số các ý+ Sử dụng màu sắc để ghi

Thứ hai, phải có sự nhấn mạnh trong sơđồ tư duy:

Nhấn mạnh có ý nghĩa quan trọng vì nó có tác dụng tăng cường trí nhớ vàthúc đẩy sự sáng tạo Muốn đạt hiệu quả nhấn mạnh thì khi xây dựng sơ đồ tưduy cần phải theo các quy tắc sau:

Nên sử dụng một hình ảnh trung tâm khi xây dựng sơ đồ tư duy, vì hìnhảnh trung tâm sẽ thu hút sự tập trung của mắt và não, kích hoạt vô số liên kết vàgiúp ghi nhớ hiệu quả Hình ảnh sẽ tạo ra sự hấp dẫn, gây hứng thú và thu hút sựquan tâm

Nếu muốn tận dụng những lợi thế của hình ảnh thì trong quá trình xây dựng

sơ đồ cần sử dụng những hình ảnh có màu sắc và nội dung phù hợp với từ khóa.Muốn tạo ra sự nhấn mạnh thì trong quá trình xây dựng sơ đồ tư duy nên sửdụng một hệ thống màu sắc phong phú, mỗi hình ảnh trung tâm dùng ít nhất bamàu, màu sắc cũng có ý nghĩa trong việc kích thích trí nhớ, tránh sự nhàm chán,đơn điệu

Thứ ba, phải có sự liên kết trong sơđồ tư duy:

Liên kết có vai trò quan trọng trong việc làm tăng trí nhớ và sáng tạo Sựliên kết trong sơ đồ tư duy là yếu tố quyết định đến tính hệ thống giữa các nộidung trong sơ đồ Muốn tạo ra sự liên kết thì trong quá trình xây dựng sơ đồ tưduy cần theo các nguyên tắc sau:

Dùng những mũi tên để chỉ các nhánh, mối liên hệ giữa các nhánh trong sơ

đồ tư duy Những mũi tên cũng góp phần tạo ra các mối liên hệ trong sơ đồ tưduy

Sử dụng những ký hiệu trong sơ đồ tư duy, điều này sẽ tạo ra phong cáchriêng của từng người vẽ trong sơ đồ tư duy, đồng thời giúp người tạo ra sơ đồ tưduy có sự ghi nhớ tốt hơn

Từ nội dung những yêu cầu cơ bản trên, khi xây dựng sơ đồ tư duy cầnphải dựa trên các nguyên tắc chính sau:

Bắt đầu vẽ sơ đồ tư duy ở trung tâm của tờ giấy trắng, xung quanh đểtrống, làm như vậy sẽ tạo điều kiện để tư duy phát tán tự do.

Chỉ sử dụng những từ khóa ngắn gọn, dễ hiểu kết hợp với những hình ảnhcần thiết Đây là cách giúp chúng ta nắm được những nội dung cơ bản của vấn

đề và tạo cơ hội cho não nảy sinh những ý tưởng mới

Tạo cho trung tâm một hình ảnh rõ ràng và “mạnh” miêu tả được nộidung

tổng quát của toàn bộ sơ đồ tư duy Với cách diễn đạt trung tâm bằngmột hìnhảnh như vậy giúp người đọc biết được chủđề chính cần xây dựng là gì, và cầnxây dựng những nội dung chính nào Theo Tony Buzan một hìnhvẽ có thể có giá

trị“trương đượng với 1000 từ vựng” giúp chúng ta phát triển trí tưởng tượng, tạo

sự hưng phấn cho bộ não, giúp chúng ta ghi nhớ tốt hơn

Sử dụng màu sắc làm nổi bật vấn để Việc sử dụng màu sắc có ý nghĩa rấtlớn trong việc tạo hưng phấn cho bộ não, tạo sức mạnh cho tư duy sáng tạo.Tạo trung tâm nhánh và các chi tiết nhánh Từ hình ảnh trung tâm (A) vẽcác nhánh kết nối với hình ảnh đó (A1, A2, A3 ) Sau đó nối nhánh chính vớicác nhánh cấp 2 (A1, A2, A3 ) với các nhánh cấp 3 (B1, B2, B3 ) và tiếp tụclàm như vậy với các nhánh nhỏ hơn

Trong quá trình vẽ hãy để các nhánh gấp khúc tự nhiên Bởi vì sự gấp khúc

tự nhiên của bản đồ tư duy sẽ tăng sự tập trung của ánh mắt và tăng khả năngghi nhớ

Sử dụng mũi tên, biểu tượng hoặc những hình ảnh để chỉ ra sự liên kết.Đừng để bị tắc ở một khu vực Nếu cạn kiệt suy nghĩ thì chuyển sang nhánhkhác

Đối với việc xây dựng sơ đồ tư duy cho môn Lịch sử cũng được thực hiệndựa trên các quy tắc đó Để xây dựng sơ đồ tư duy của môn Lịch sử cho một bàihọc, một chương hay một chủ đề Lịch sử, thì học sinh phải xác định được từkhóa hay một hình ảnh có ý nghĩa tổng quát ở trung tâm bản đồ Từ hình ảnhtrung tâm vẽ các nhánh phụ xung quanh và tiếp tục nối với các nhánh nhỏ hơn.Trước khi xây dựng sơ đồ, giáo viên cần hướng dẫn học sinh cách đọc tài liệu để

có thể rút ra được từ khóa hay nội dung khái quát nhất

2.2 Thực trạngvà giải pháp khi sử dụng sơ đồ tư duy kết hợp với kỹ thuật dạy học phòng tranhtrong dạy học môn Lịch sử ở trường THPT Yên Định 1

2.2.1 Thực trạng

a Thuận lợi

Đây là phương pháp học tập thoải mái, vui vẻ và sáng tạo và gây hứng thúcho học sinh

V c s v t ch t:Hi n t i, trề cơ sở vật chất:Hiện tại, trường THPT ơ sở vật chất:Hiện tại, trường THPT ở vật chất:Hiện tại, trường THPT ật chất:Hiện tại, trường THPT ất:Hiện tại, trường THPT ện tại, trường THPT ại, trường THPT ường THPT ng THPT Yên Định 1 đã có 49 phòng

h c có tiviọc có tivi v i đ y đ các phới đầy đủ các phương tiện phục vụ ầy đủ các phương tiện phục vụ ủ các phương tiện phục vụ ươ sở vật chất:Hiện tại, trường THPT ng ti n ph c v ện tại, trường THPT ục vụ ục vụ c b n ơ sở vật chất:Hiện tại, trường THPT ản cho ho t đ ng d yại, trường THPT ộng dạy ại, trường THPT

h c.ọc có tivi

Xã hội hiện nay tạo điều kiện cho con người (giáo viên và học sinh) có điềukiện tiếp cận nhiều nguồn thông tin từ nhiều phương tiện khác nhau

b Khó khăn

- Quan niệm của một số phụ huynh và học sinh, thậm chí là của cả một sốgiáo viên Đó là quan niệm coi môn Lịch sử là“môn phụ”, rất nhiều bậc phụhuynh cho rằng học các môn xã hội thì “không có tương lai” Rất nhiều học sinhlại có tư duy rằng các môn xã hội chỉ dànhcho những người kém thông minh.Thực tế cho thấy, phần lớn học sinh học theo ban xã hội thường là các em cómức học trung bình, chỉ có một số học sinh mới có mức học khá Lịch sử vớiniềm yêu thích thực sự

- Khả năng về công nghệ thông tin của giáo viên và học sinh còn hạn chếđặc biệt là các phần mềm ứng dụng phục vụ trong học tập

- Khả năng hoạt động nhóm và tìm hiểu thông tin của học sinh chưa cao

- Thời lượng của 1 tiết dạy không đủ để hoàn thành 1 chuyên đề do vậyphải tiến hành trên nhiều tiết học chính vì vậy việc thực hiện sâu chuổi kiến thức

bị gián đoạn…

2.2.2 Giải pháp

a Mục tiêu của giải pháp

Sử dụng sơ đồ tư duy kết hợp với kỹ thuật dạy học phòng tranhđể tổ chứcdạy dạy bài 3, bài 4, Lịch sử lớp 10, nhằm nâng cao hiệu quả việc dạy và họcLịch sử ở trường trung học phổ thông Giúp học sinh chủ động, sáng tạo và yêuthích môn học hơn, qua đó học sinh sẽ nắm vững hệ thống kiến thức một cáchkhoa học

Giúp nâng cao chất lượng học sinh của nhà trường, giảm học sinh yếu kém,tăng học sinh khá giỏi

b Nội dung và cách thức thực hiện giải pháp

Việc xây dựng và sử dụng sơ đồ tư duy kết hợp với kỹ thuật dạy học phòngtranhtrong dạy học Lịch sử không thể tiến hành ngay trong tiết học đầu tiên màcần có cả một quá trình chuẩn bị, cho học sinh làm quen và làm theo mọi chỉdẫn của giáo viên

Với từng bài học lịch sử việc triển khai hướng dẫn và sử dụng sơ đồ tư duykết hợp với kỹ thuật dạy học phòng tranh được tiến hành khác nhau Tuy nhiên

sử dụng sơ đồ tư duy kết hợp với kỹ thuật dạy học phòng tranh trong môn lịch

sử cần có sự giới thiệu và hướng dẫn của giáo viên trước khi tiến hành triển khai

sử dụng

Trong tiết học, chia lớp thành các nhóm học tập và tiến hành tổ chức thảoluận để xây dựng và hoàn thiện sơ đồ tư duy

Khảo sát, đánh giá kết quả học tập của học sinh

2.2.3 Mục tiêu khi dạy bài 3, bài 4, L ch s l p 10 ịch sử lớp 10 ử lớp 10 ớp 10

Sau khi học xong phần Lịch sử thế giới cổ đại, học sinh cần đạt những mụctiêu sau:

- Kiến thức:

Học sinh cần nhận thức được quá trình hình thành xã hội loài người, đánhgiá được vai trò của lao động đối với sự phát triển của xã hội loài người; Hiểuđược các đặc điểm, ảnh hưởng của tự nhiên và sự phát triển kinh tế ban đầu củacác quốc gia cổ đại phương Đông và phương Tây Trên cơ sở đó, so sánh đượccác đặc điểm cơ bản về tự nhiên, kinh tế, xã hội cũng như những thành tựu đạtđược giữa các quốc gia này.

Như vậy, để việc dạy và học đạt hiệu quả cao giáo viên cần xác định mụctiêu kiến thức cần đạt theo ba mức độ nhận thức, thông qua đó xác định kiếnthức trọng tâm để có cách dạy và thiết kế sơ đồ tư duy phù hợp cho bài học

- Kỹ năng:

Là phần có dung lượng kiến thức phong phú nên sau khi học xong phầnnày, giáo viên cần hình thành các kỹ năng cần thiết trong học tập bộ môn nóichung như kỹ năng nhận xét các sự kiện lịch sử trong các quan hệ không gian,thời gian (đồng đại, lịch đại), kỹ năng làm việc với sách giáo khoa và các nguồn

sử liệu, kỹ năng phân tích, so sánh, tổng hợp, khái quát, đánh giá các sự kiện,hiện tượng, các quy luật phát triển của lịch sử

Ngoài ra, khi học phần Lịch sử thế giới cổ đại còn giúp học sinh bồi dưỡngnăng lực phát hiện, đề xuất và giải quyết các vấn đề trong học tập Lịch sử nhưviệc điều tra, thu thập, xử lí thông tin, nêu dự kiến giải quyết vấn đề, tổ chứcthực hiện dự kiến, kiểm tra tính đúng đắn của kết quả, thông báo, trình bày vềkết quả, vận dụng kiến thức đã học vào thực tế đời sống và là nền tảng để họcsinh tiếp cận với các giai đoạn lịch sử tiếp theo Hơn nữa, sau khi học xong phầnnày còn giúp học sinh hình thành năng lực tự học, tự làm giàu tri thức lịch sửcho bản thân thông qua các nguồn sử liệu khác nhau, có những phát hiện mới vàrút ra cách học, cách nghiên cứu riêng cho từng em

- Thái độ:

Khi học về lịch sử, văn hóa của các quốc gia cổ phương Đông và phươngTây, học sinh hình thành ý thức trân trọng nền văn hoá của các dân tộc trên thếgiới, có tinh thần quốc tế chân chính, vì hoà bình, tiến bộ xã hội

Bên cạnh đó, dựa vào ý nghĩa của những bài học trong chương trình, họcsinh có được những phẩm chất cần thiết nhất của người công dân: Thái độ tíchcực trong việc thực hiện nghĩa vụ, yêu lao động, tôn trọng lao động và của cảicon người làm ra, trách nhiệm đối với đất nước - cộng đồng; sống nhân ái, có kỉluật, tôn trọng và làm theo luật pháp, đoàn kết dân tộc và hiểu biết về quá trình

đi lên của đất nước cũng như sự đi lên của từng quốc gia trên thế giới Nhữngmục tiêu trên đây sẽ làm căn cứ để tôi tiến hành thiết kế sơ đồ tư duy kết hợp với

kỹ thuật dạy học phòng tranhhỗ trợ hoạt động học tập của học sinh trong học tậpbài 3, bài 4, Lịch sử lớp 10 THPT (chương trình chuẩn)

Như vậy, để thiết kế sơ đồ tư duy kết hợp với kỹ thuật dạy học phòngtranhlàm công cụ hỗ trợ cho học sinh thì việc xác định mục tiêu dạy học là tấtyếu Tuy nhiên, khi thiết kế và sử dụng sơ đồ tư duy, giáo viên cần căn cứ vàonhững yêu cầu của việc thiết kế và sử dụng sơ đồ tư duy, căn cứ chuẩn kiếnthức, kĩ năng của chương trình và thực tế học tập của học sinh để xây dựngnhiệm vụ của sơ đồ tư duy cho phù hợp