Trên cơ sở định hướng đó, việc lựa chọn các phương pháp và kỹ thuật dạy học tích cực phù hợp với mỗi đơn vị kiến thức là thực sự quan trọng, nó quyết định một phần không nhỏ tới việc thự
Trang 1MỤC LỤC
2.1 Cơ sở lí luận sáng kiến kinh nghiệm. 2
2.2 Trực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh
nghiệm
3
2.4.1 Hiệu quả đối với giáo viên và học sinh 11
2.4.2 Kết quả, minh chứng về sự tiến bộ của học sinh khi
áp dụng biện pháp
12
TÀI LIỆU THAM KHẢO
DANH MỤC SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM ĐƯỢC XẾP
LOẠI
1 MỞ ĐẦU 1.1 Lý do chọn đề tài.
Trang 2Luật giáo dục năm 2005 nhấn mạnh sự cần thiết phải đổi mới phương pháp dạy và học theo hướng tích cực Trong đó việc đổi mới các phương pháp dạy học tích cực được coi là định hướng, mối quan tâm hàng đầu của Giáo dục Điểm mấu chốt hiện nay trong các tiết học, bài học không chỉ là “Học sinh nên biết gì?” mà còn là “điều gì xảy ra với học sinh?” khi các em tham gia vào hoạt động học Nói cách khác, người giáo viên cần phải lấy học sinh làm trung tâm, phát huy tối đa vai trò của học sinh trong các tiết học, bài học
Trên cơ sở định hướng đó, việc lựa chọn các phương pháp và kỹ thuật dạy học tích cực phù hợp với mỗi đơn vị kiến thức là thực sự quan trọng, nó quyết định một phần không nhỏ tới việc thực hiện mục tiêu bài học Trong hệ thống các phương pháp và kỹ thuật dạy học tích cực, mỗi phương pháp đều có những
ưu điểm và tồn tại hạn chế nhất định Cái tài của người giáo viên ở đây đó là biết cách phát huy ưu điểm, khắc phục hạn chế của các phương pháp này và vận dụng kết hợp linh hoạt, có hiệu quả vào trong các tiết học, bài học
Trong quá trình tham gia giảng dạy bộ môn Ngữ văn, việc lựa chọn vận dụng các phương pháp và kỹ thuật dạy học tích cực là thực sự cần thiết, nhất là trong các tiết ôn tập Vì vậy, trong quá trình vận dụng, tôi đã mạnh dạn áp dụng rất nhiều phương pháp dạy học tích cực trong bộ môn Ngữ văn lớp 11 và đã xây dựng được nhiều tiết học, bài học thực sự hiệu quả, đáp ứng được yêu cầu đổi mới, phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong hoạt động chiếm lĩnh tri thức Tôi xin chia sẻ với quý đồng nghiệp kinh nghiệm:
“Vận dụng có hiệu quả kỹ thuật sơ đồ tư duy kết hợp hình thức trạm trong tiết “Ôn tập văn học”-Ngữ văn 11 (Tiết 110).
1.2 Mục đích nghiên cứu.
- Điều tra, khảo sát thực trạng dạy học môn Ngữ văn hiện nay nói chung, đặc biệt thực trạng dạy học trong các tiết ôn tập
- Xây dựng những giải pháp cụ thể góp phần vận dụng có hiệu quả kỹ thuật
sơ đồ tư duy kết hợp với phương pháp trạm trong tiết ôn tập văn học Ngữ văn
11
- Thực hiện mục tiêu tiết học, môn học Tăng tính hấp dẫn cho tiết học Phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong hoạt động chiếm lĩnh tri thức
1.3 Đối tượng nghiên cứu.
- Đối tượng nghiên cứu: Môn Ngữ văn 11 - Nghiên cứu giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả dạy học tiết ôn tập môn Ngữ văn lớp 11 thông qua việc vận dụng có hiệu quả kỹ thuật sơ đồ tư duy kết hợp phương pháp trạm
- Đối tượng thực nghiệm: Học sinh lớp 11 Trường THPT Lam Kinh
1.4 Phương pháp nghiên cứu.
Sáng kiến sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:
+ Phương pháp nghiên cứu lý luận: Nghiên cứu, tìm hiểu tài liệu có liên quan đến đề tài
+ Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: tìm hiểu thực trạng của việc dạy học
Trang 3môn Ngữ văn hiện nay
+ Phương pháp quan sát: Quan sát những biến chuyển, thay đổi của học sinh trong quá trình áp dụng sáng kiến
+ Phương pháp thực nghiệm: Tổ chức thực nghiệm sư phạm với các tiết học, bài học
+ Phương pháp đúc kết, rút kinh nghiệm: Trong quá trình áp dụng sáng kiến, đúc rút ra những kinh nghiệm để điều chỉnh trong những lần vận dụng tiếp theo
+ Phương pháp điều tra, thống kê: Thu thập, tổng hợp số liệu, xử lý và phân tích các con số, tỉ lệ %, để tìm hiểu hiệu quả của việc áp dụng sáng kiến
2 NỘI DUNG CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 2.1 Cơ sở lý luận của sáng kiến kinh nghiệm.
2.1.1 Căn cứ vào các văn bản chỉ đạo đổi mới Giáo dục.
Cùng với xu hướng phát triển của thời đại về các lĩnh vực khoa học - công nghệ, sự bùng nổ về thông tin, Giáo dục và Đào tạo cũng có những bước chuyển
mình, bước phát triển mới được thể hiện trên nhiều phương diện, trong đó: “đổi mới phương pháp dạy học” được đưa lên hàng đầu và nó đang diễn ra trên quy
mô toàn cầu, được tất cả các quốc gia trên thế giới quan tâm, đầu tư để có thể đáp ứng một cách năng động hơn, hiệu quả hơn, trực tiếp hơn những nhu cầu của sự phát triển đất nước
Phương pháp dạy học tích cực xuất hiện ở các nước phương Tây từ đầu thế
kỉ XX và phát triển mạnh mẽ từ nửa sau của thế kỉ, có ảnh hưởng sâu rộng đến các nước trên thế giới, trong đó có Việt Nam Đó là cách thức dạy học theo lối phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh Các phương pháp dạy học tích cực (trong đó có các kĩ thuật dạy học tích cực) nhằm hướng tới việc hoạt động hóa, tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học nghĩa là tập
trung vào phát huy tính tích cực của người học Giáo viên đóng vai trò là “trọng tài” điều khiển tiến trình giờ dạy Phương pháp dạy học tích cực (trong đó có các
kỹ thuật dạy học tích cực) nhằm coi trọng việc nâng cao khả năng của người học, kích thích sự hứng thú, suy nghĩ, phân xử các ý kiến đối lập của người học,
từ đó hệ thống hóa các vấn đề, tổng kết bài giảng, khắc sâu tri thức cần nắm vững cho học sinh
Trong NQ/TW số 29 ra ngày 4 tháng 11 năm 2003 “Nghị quyết hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện Giáo dục và Đào tạo” đã chỉ đạo: “Đổi mới căn bản toàn diện giáo dục và đào tạo là đổi mới những vấn
đề lớn, cốt lõi, cấp thiết từ quan điểm, tư tưởng chỉ đạo đến mục tiêu, nội dung, phương pháp … đổi mới ở tất cả các bậc học, ngành học” và trong nhiệm vụ giải pháp của Nghị quyết đã nêu: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố cơ bản của giáo dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất, năng lực của người học”.
Trang 4Trong Luật giáo dục số 38/2005/QH11 quy định: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh… tác động đến tình cảm, đem lại niềm hứng thú học tập cho học sinh”
Từ những quan điểm đó tôi đã mạnh dạn thường xuyên áp dụng một số phương pháp dạy học tích cực theo hướng đổi mới vào giảng dạy môn Ngữ văn theo đúng quan điểm chỉ đạo của Bộ Giáo dục và đào tạo Trong quá trình thực hiện tôi đúc rút được một số kinh nghiệm có thể chưa thực sự đầy đủ, hoàn thiện nhưng phần nào đóng góp được cho các đồng nghiệp, học sinh có được những phương pháp giảng dạy và học tập tốt, hiệu quả về việc vận dụng các kỹ thuật dạy học tích cực góp phần nâng cao chất lượng dạy học
2.1.2 Căn cứ vào đặc điểm tâm sinh lý học sinh lớp giảng dạy.
- Học sinh cấp THPT thích khám phá, thích làm chủ trong quá trình tham gia hoạt động học
- Việc vận dụng kỹ thuật sơ đồ tư duy kết hợp kỹ thuật phòng tranh và tổ chức hoạt động nhóm kích thích được tư duy, niềm đam mê, hứng thú của học sinh trong quá trình học Các em được thoả niềm đam mê, sáng tạo trong quá trình tham gia hoạt động học
2.2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến.
2.2.1 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng biện pháp.
Trước đây, việc dạy học môn văn chủ yếu theo hướng truyền thụ tri thức một chiều, người học lĩnh hội, tiếp thu tri thức từ cái nhìn cảm quan của giáo viên Việc cảm thụ, nắm bắt các khía cạnh của tiết học, bài học phụ thuộc rất nhiều vào người giảng dạy Trong những năm gần đây, việc tổ chức dạy học theo định hướng phát triển năng lực, phẩm chất người học đã trở thành phong trào sâu rộng trong toàn ngành giáo dục Tuy nhiên, trong quá trình giảng dạy, tôi nhận thấy vẫn còn rất nhiều tồn tại
- Thứ nhất: Giáo viên chưa tìm hiểu sâu, nắm chắc và rõ bản chất, ưu, nhược điểm của từng phương pháp trước khi vận dụng
- Thứ 2: Việc lựa chọn phương pháp và kỹ thuật dạy học tích cực chưa thực sự phù hợp với đơn vị kiến thức, đối tượng học sinh nên hiệu quả vận dụng chưa cao
- Thứ 3: Chưa kích thích được học sinh tích cực, chủ động, sáng tạo trong hoạt động học Cách kiểm tra, đánh giá hiệu quả
- Thứ 4: Các tiết ôn tập trước đây khá nhàm chán, chủ yếu học sinh lập đề cương, báo cáo, chia sẻ Học sinh chưa thực sự được tham gia vào hoạt động học, chưa thể hiện được những ý tưởng, cách hiểu, cách nhớ mới mẻ Vì vậy, hiệu quả của các tiết học này chưa cao
2.2.2 Ưu, nhược điểm của việc vận dụng giải pháp kỹ thuật sơ đồ tư duy và phương pháp trạm trong dạy học tiết ôn tập môn Ngữ văn 11.
- Ưu điểm:
+ Kỹ thuật sơ đồ tư duy và phương pháp trạm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong hoạt động làm chủ tri thức
+ Kỹ thuật sơ đồ tư duy và phương pháp trạm cùng một lúc giải quyết
Trang 5được nhiều nội dung kiến thức khác nhau, tốn ít thời gian mà hiệu quả cao.
+ Tạo điều kiện để giáo viên và học sinh, học sinh với học sinh được tương tác lẫn nhau
- Hạn chế:
+ Việc di chuyển giữa các trạm có thể mất thời gian và gây xáo trộn lớp học Nếu không được chuẩn bị kỹ lưỡng có thể không đạt được hiệu quả như mong muốn
+ Nếu học sinh không có tính tự giác, không được chất vấn nâng cao vấn
đề thì sẽ gây nhàm chán
+ Cần có sự hỗ trợ, kiểm tra, đánh giá kịp thời nếu không hiệu quả vận dụng sẽ không cao
2.2.3 Khảo sát, đánh giá thực trạng.
a Khảo sát thái độ của học sinh trước khi áp dụng đề tài
Kết quả khảo sát tại lớp 11A1 (Lớp thực nghiệm) Tổng số học sinh tham gia khảo sát là 43 Lớp 11A4 (Lớp đối chứng) Tổng số học sinh khảo sát là 39
Nội dung khảo sát Lớp TN
và ĐC
TB
1 Việc chuẩn bị bài của học sinh
trước mỗi tiết học
2 Học sinh tích cực tham gia
vào hoạt động học
3 Học sinh sử dụng kỹ thuật sơ
đồ tư duy trong việc hệ thống
hoá kiến thức
4 Khả năng tương tác, phản
biện tích cực, trình bày trước tập
thể lớp của học sinh
b Kết quả bài khảo sát trước tác động ở lớp thực nghiệm và lớp đối
chứng trước khi dạy tiết Ôn tập văn học.
HS
Kết quả trên cho thấy, lực học của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng trước tác động là tương đương như nhau Vậy việc đánh giá, khảo sát công bằng khách quan
2.3 Các giải pháp đã sử dụng.
2.3.1 Biện pháp 1: Đổi mới cách thức giao nhiệm vụ chuẩn bị cho học sinh trước tiết học.
Trang 6Trước đây, học sinh chủ yếu chuẩn bị bài, soạn bài theo yêu cầu Sách giáo khoa Nhưng để các em có thể tìm hiểu sâu hơn về nội dung của bài học, nội dung tiết học và có thể chủ động hơn trong quá trình học Tôi đã chuyển cách thức giao nhiệm vụ cho từng học sinh và nhóm như sau:
a Giao nhiệm vụ chuẩn bị bài thông quá Phiếu học tập dành cho cá nhân.
Ví dụ: Khi dạy bài Ôn tập phần văn học môn Ngữ văn 11, giáo viên có
thể hướng dẫn học sinh chuẩn bị hệ thống phiếu học tập cá nhân tại nhà trước như sau:
PHIẾU CHUẨN BỊ BÀI CHO CÁ NHÂN
Họ và tên: Lớp Yêu cầu chuẩn bị Nội dung đã
chuẩn bị
Nội dung điều chỉnh sau tiết học
1 Điểm khác biệt giữa Thơ mới và
thơ trung đại
2 Nội dung cơ bản và đặc điểm
nghệ thuật của bài Lưu Biệt khi xuất
dương, Hầu trời.
Làm rõ tính chất giao thời giữa văn
học trung đại và hiện đại về nghệ
thuật của 2 tác phẩm
3 Làm rõ quá trình hiện đại hoá thơ
ca thời kỳ đầu thế kỷ XX đến Cách
mạng tháng 8/1945 qua bài Lưu biệt
khi xuất dương, Hầu trời, Vội vàng.
4 Nội dung tư tưởng và đặc sắc
nghệ thuật của bài Vội vàng và
Tràng Giang, Đây thôn Vĩ Dạ.
5 Tư tưởng, đặc sắc nghệ thuật của
bài Chiều tối, Lai Tân,Từ ấy.
6 Cái hay, cái đẹp, sức hấp dẫn của
bài thơ Tôi yêu em – Puskin.
7 Khái quát những nét chính về
nhân vật Bê-li-cốp trong truyện
ngắn “Người trong bao”, nhân vật
Giăng – văn – Giăng trong đoạn
“Người cầm quyền khôi phục uy
quyền”.
b Giao nhiệm vụ theo nhóm.
Phần giao nhiệm vụ theo nhóm này được thực hiện kết hợp với phương pháp dự án, kỹ thuật hoàn tất một nhiệm vụ
Trang 7- Giáo viên yêu cầu các nhóm về thực hiện nhiệm vụ theo yêu cầu đưa ra.
- Tổng hợp thông tin thành bảng thông tin chung của nhóm
- Chuẩn bị đầy đủ các đồ dùng học tập phục vụ cho tiết học như bảng nhóm hoặc giấy Toki, bút màu…
2.3.2 Biện pháp 2: Hướng dẫn học sinh cách thức vẽ sơ đồ tư duy và phân nhóm theo trạm, cách di chuyển giữa các trạm.
Để có thể vận dụng có hiệu quả kỹ thuật sơ đồ tư duy và phương pháp trạm, giáo viên cần hướng dẫn học sinh hiểu rõ bản chất và cách vẽ, trình bày sơ
đồ tư duy và cách thức thực hiện nhiệm vụ, di chuyển tại các trạm
a Cách vẽ sơ đồ tư duy
- Nguyên tắc xây dựng: Ý này gợi ý kia Từ trung tâm tạo ra nhiều nhành lớn Mỗi nhánh lớn lại tạo ra nhiều nhánh nhỏ
- Cách vẽ sơ đồ tư duy:
+ Sử dụng từ khoá làm vị trí trung tâm của chủ đề
+ Gắn liền với hình ảnh trung tâm là các nhánh cấp 1 mang các ý chính làm
rõ chủ đề
+ Phát triển các nhánh cấp 1 là các nhánh cấp 2 mang các ý phụ làm rõ mỗi
ý chính
+ Sự phân nhánh cứ thế tiếp tục để cụ thể hóa chủ đề, nhánh càng xa trung tâm thì ý càng cụ thể, chi tiết
Mô hình chung của kỹ thuật sơ đồ tư duy
b Phương pháp trạm
- Các nhóm thực hiện các nhiệm vụ độc lập nhau Sau đó các nhóm di chuyển theo vòng tròn học tập để cùng nhận xét, đánh giá sản phẩm học tập của
Trang 8- Cách thức thực hiện:
+ Bước 1: Phân chia nhiệm vụ các trạm
+ Bước 2: Các trạm thực hiện nhiệm vụ của trạm mình
+ Bước 3: Các trạm di chuyển theo
vòng tròn và chiều kim đồng hồ để tới
thăm, học tập, đánh giá sản phẩm của
các trạm khác
+ Bước 4: Trở về trạm ban đầu để cùng
hoàn thiện sản phẩm hoạt động học của
mình
2.3.3 Biện pháp 3: Tuân thủ nghiêm ngặt các bước vận dụng kỹ thuật
sơ đồ tư duy và phương pháp trạm khi dạy tiết Ôn tập phần văn học môn
Ngữ văn lớp 11.
Để tiết dạy Ôn tập phần văn học môn Ngữ văn 11 thành công và phát huy
được tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong hoạt động làm chủ và chiếm lĩnh tri thức thật sự hiệu quả, tôi đã tuân thủ nghiêm ngặt các bước cơ bản sau đây:
* Bước 1: Chuẩn bị cho tiết học:
+ Giáo viên: Lên phương án cho tiết ôn tập với mục đích giải quyết các câu hỏi mang tính chất trọng tâm, tiêu biểu Lựa chọn phương pháp phù hợp với đơn
vị kiến thức
+ Học sinh: Chuẩn bị đầy đủ đồ dùng học tập (bút màu, giấy Toki…), chuẩn bị không gian cho các trạm Chuẩn bị các ý tưởng để cùng tham gia đóng góp, thảo luận, hoàn thiện các mẫu phiếu học tập
* Bước 2: Chuyển giao nhiệm vụ cho các trạm, giới hạn thời gian, hướng dẫn cách di chuyển
- Chuyển giao nhiệm vụ cho các trạm.
+ Trạm 1: Khái quát nội dung cơ bản và đặc điểm nghệ thuật của bài thơ
“Lưu biệt khi xuất dương” – Phan Bội Châu (Câu hỏi số 1)
+ Trạm 2: Nội dung tư tưởng và đặc sắc nghệ thuật của bài thơ “Vội vàng” – Xuân Diệu (Câu hỏi số 4)
+ Trạm 3: Tư tưởng và đặc sắc nghệ thuật của bài thơ “Từ ấy” – Tố Hữu (Câu hỏi số 5)
+ Trạm phụ: Cái đẹp, cái hay, sức hấp dẫn của bài “Tôi yêu em” – Pusskin
- Giới hạn thời gian:
+ Thời gian các trạm thực hiện nhiệm vụ của trạm mình là 15 phút
Trang 9+ Thời gian di chuyển, thu thập thông tin, đối chất tại mỗi trạm: 5 phút/1 lần di chuyển/1 trạm Tổng 10 phút
+ Thời gian tổng hợp kiến thức sau khi di chuyển tất cả các trạm: 5 phút
- Cách di chuyển giữa các trạm
* Bước 3: Thực hiện nhiệm vụ.
+ Học sinh tại các trạm thực hiện nhiệm vụ vẽ sơ đồ tư duy
+ Di chuyển tới các trạm khác để quan sát sản phẩm của nhóm bạn và đưa ra câu hỏi, nhận xét, đánh giá
+ Trở về trạm đầu tiên để hoàn thiện phiếu học tập vào vở
* Bước 4: Báo cáo, chia sẻ.
* Bước 5: Kiểm tra, đánh giá việc thực hiện nhiệm vụ của các trạm Chốt kiến thức cơ bản.
2.3.4 Biện pháp 4: Sử dụng có hiệu quả phiếu học tập cá nhân khi thực hiện nhiệm vụ di chuyển tới các trạm.
Phiếu học tập cá nhân là sản phẩm hoạt động và làm việc của cá nhân (được chuẩn bị tại nhà với phần yêu cầu giao chuẩn bị bài tại nhà hoặc sử dụng khi hoạt động cá nhân tại các trạm) Sau đó học sinh sẽ sử dụng phiếu này để khi
di chuyển sang các trạm để nhận xét sản phẩm tại các trạm và rút ra kiến thức cho cá nhân mình và cũng là cơ sở để khi trở về trạm ban đầu thống nhất ý kiến
Vì vậy, để học sinh có thể sử dụng có hiệu quả phiếu học tập này, giáo viên cần hướng dẫn các em hoàn thiện mục 1 Nội dung tự chuẩn bị trước tại nhà Tới lớp, học sinh sẽ so sánh, đối chiếu phần đã chuẩn bị của mình với sản phẩm các nhóm bạn
Trang 102.3.5 Biện pháp 5: Sử dụng kỹ thuật sơ đồ tư duy và phương pháp trạm kết hợp với kỹ thuật phòng tranh và phương pháp chuyên gia.
Nếu kỹ thuật sơ đồ tư duy được kết hợp với kỹ thuật phòng tranh và phương pháp chuyên gia, phương pháp dạy học theo góc sẽ đem lại hiệu quả cao hơn bởi:
- Thứ nhất: Học sinh được mở rộng tư duy thiết kế (Khi vẽ sơ đồ), tư duy sáng tạo và năng khiếu hội hoạ của các thành viên khác trong lớp học
- Thứ 2: Mỗi nhóm giữ lại một chuyên gia có thể giải thích, tái hiện ý tưởng của nhóm khi nhóm khác tới học tập, quan sát
- Thứ 3: Các nhóm có thể truyền tải suy nghĩ, nhận xét, đánh giá tới tất cả các thành viên trong nhóm khi các thành viên tham gia di chuyển sang các trạm khác thông qua chuyên gia
2.3.6 Biện pháp 6: Tăng cường sự tương tác đa chiều trong quá trình học tập, hình thành môi trường học tập sôi nổi.
Hiện nay, việc dạy học theo định hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh là thực sự cần thiết, quan trọng Để thực hiện mục tiêu này, điểm quan trọng nhất đó là cần tạo sự tương tác đa chiều trong lớp học
- Với học sinh:
+ Tăng cường thảo luận, chia sẻ ý kiến cá nhân khi làm việc tại trạm của mình
+ Tăng cường nhận xét, đánh giá, đặt câu hỏi khi di chuyển tới các trạm + Có thể đặt câu hỏi với giáo viên khi chưa hiểu bài
- Với giáo viên:
+ Quan sát các nhóm làm việc, tháo gỡ khó khăn cùng các nhóm
+ Đặt câu hỏi chất vấn để nâng cao vấn đề và kiểm tra độ hiểu biết sâu của từng nhóm
- Hình thành môi trường học tập sôi nổi, tích cực.
+ Không để bất cứ học sinh nào bị bỏ rơi trong quá trình học
+ Giúp đỡ những học sinh khó khăn Nhờ các thành viên trong nhóm hỗ trợ
