- Trong vở kịch “Hồn Trương Ba da hàng thịt”, thông qua việc xây dựng hình tượng nhân vật Trương Ba với những bi kịch của đời sống, tác giả Lưu Quang Vũ đã thể hiện được một quan điểm ri[r]
Trang 1NGỮ VĂN 12
Lưu Quang Vũ
Trang 2CHUYÊN ĐỀ 4:
HỒN TRƯƠNG BA, DA HÀNG THỊT
(Lưu Quang Vũ)
Đề 1:
Nhân vật Trương Ba trong vở kịch Hồn Trương Ba da
hàng thịt (Lưu Quang Vũ) đã có câu nói: “Không thể bên
trong một đằng, bên ngoài một nẻo được Tôi muốn được là tôi một cách toàn vẹn” Hãy phân tích tình cảnh của
nhân vật Trương Ba để làm sáng tỏ lời thoại trên.
I Mở bài:
- Hiện tượng Lưu Quang Vũ là sự thăng hoa của tài năng nghệ sĩ cùng không khí sôi động của xã hội Việt Nam những năm 80 (thế kỉ XX) và tinh thần nhân văn, dân chủ trong đời
sống văn học lúc bấy giờ Hồn Trương Ba, da hàng thịt là một
trong số rất nhiều những vở kịch nổi tiếng của nhà viết kịch tài
ba này Vở kịch mang ý nghĩa phê phán và tinh thần nhân văn
sâu sắc Trích đoạn Thoát ra nghịch cảnh là cảnh cuối cùng
cũng là cảnh tập trung nhất chủ đề tư tưởng của vở kịch
- Trương Ba là người làm vườn, yêu cây cỏ, yêu thương mọi người, sống nhân hậu, chân thực Vì sự làm việc thiếu trách nhiệm của quan nhà trời là Nam Tào và Bắc Đẩu mà Trương Ba phải rơi vào một nghịch cảnh éo le, đáng thương Đó là hồn Trương Ba phải sống nhờ vào thân xác anh hàng thịt thô lỗ, phàm tục
- Trong vở kịch “Hồn Trương Ba, da hàng thịt”, sau mấy
tháng sống nhờ, sống tạm như thế, Trương Ba trở nên ngày càng xa lạ với tất cả mọi người và đau khổ nhất là ông nhận thức được điều đó nên tự chán ghét bản thân mình Chính vì vậy, mâu thuẫn giữa hồn Trương Ba với xác anh hàng thịt ngày càng quyết liệt
Trang 3- Trương Ba đã nói với Đế Thích khi gọi gặp ông lần cuối:
“Không thể bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo được Tôi muốn được là tôi một cách toàn vẹn” Câu nói này có một triết
lí sâu sắc về sự thống nhất, hài hòa giữa hồn và xác trong một con người
II Thân bài:
1 Nhân vật Trương Ba đã rơi vào một tình huống thật éo le:
- Do nôn nóng đi dự tiệc của Thái Thượng Lão Quân nên hai
vị tiên nhà trời là Nam Tào và Bắc Đẩu đã làm việc thiếu trách nhiệm Họ gạch tên người chết trong “Sổ tử” một cách cẩu thả
mà không kiểm tra kĩ càng Vì vậy, Trương Ba đã chết một cách oan uổng – lẽ ra hai mươi năm sau mới chết
- Để sửa sai, Đế Thích – vị tiên giỏi đánh cờ trên trời – giúp Nam Tào, Bắc Đẩu bằng cách cho hồn Trương Ba được sống trong xác anh hàng thịt Tạ Văn Hợi, vì xác Trương Ba đã chết hơn mười ngày nên đã bị phân hủy
- Khi sống nhờ vào thân xác anh hàng thịt, hồn Trương Ba phải chịu nỗi khổ ghê gớm: Vợ con nghi ngờ xa lánh, do sự tác động của thân xác anh hàng thịt, hồn Trương Ba có những hành
vi, cử chỉ thô lỗ, vụng về: tát thằng con trai tóe máu mồm máu
mũi, mắng vợ, làm gãy cành khi chiết cây, khi sửa diều cho cu
Tị thì làm rách cả nan và có lúc súyt phạm tội khi đứng trước nhan sắc và sự cám dỗ của vợ anh hàng thịt.
- Để thoát khỏi tình cảnh éo le khi phải sống trong xác anh hàng thịt xấu xa, để không bị tha hóa, biến chất bởi những dục vọng thấp hèn, hồn Trương Ba quyết định gọi Đế Thích xuống trần để trả lại thân xác của anh hàng thịt, để được sống với chính mình và mọi người Những lời thoại của Trương Ba với tiên Đế Thích là kết quả của một quá trình tự y thức của ông về cái thật - cái giả, cái thiện – cái ác Ông khẳng định một cách
dứt khoát: “Không thể bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo
được Tôi muốn được là tôi một cách toàn vẹn” Hồn Trương
Trang 4Ba ý thức rõ bi kịch khi phải sống nhờ trong thân xác người khác, sống không đúng là mình
2 Câu nói của hồn Trương Ba toát lên ý nghĩa sâu sắc về
lẽ sống của con người Câu nói ấy thể hiện rõ quan niệm về hạnh phúc của Lưu Quang Vũ.
- Hồn Trương Ba đã có một thân xác để tồn tại, để được sống, ngỡ đó là hạnh phúc Nhưng thực ra hạnh phúc ở đời không phải là được sống mà là sống như thế nào cho có ý nghĩa, cho tốt đẹp
- Con người là một thể thống nhất, hài hòa giữa hồn và xác, không thể có một tâm hồn thanh cao trong một thân xác phàm tục, tội lỗi
- Bức thông điệp mà Lưu Quang Vũ muốn nhắn gửi với mọi
người qua bi kịch của hồn Trương Ba là: Con người phải sống
thực với chính mình và con người cần phải sống hòa hợp giữa một tâm hồn trong sáng và một thân thể khỏe mạnh Sống nhờ, sống gửi, sống giả dối dù có sung sướng về vật chất nhưng vẫn
là một cuộc sống xấu xa, vô nghĩa Sống “toàn vẹn" giữa tâm hồn và thể xác mới là hạnh phúc.
- Vì vậy, hồn Trương Ba quyết định chọn cái chết vĩnh viễn và xin Đế Thích cho cu Tị được sống lại Điều đó chứng tỏ ông là một con người nhân hậu, sáng suốt, tự trọng, có y thức về y nghĩa của sự sống
3 Kết luận:
- Đoạn trích vở kịch “Hồn Trương Ba da hàng thịt” của Lưu
Quang Vũ có nhiều lời thoại giàu chất triết lí Lời thoại của hồn Trương Ba với tiên Đế Thích nói trên là một trong những câu nói quan trọng bộc lộ quan niệm sống của nhà văn
- Ngôn ngữ đối thoại sinh động, giàu ý nghĩa, mang tính triết
lí sâu sắc, khiến cho vở kịch “Hồn Trương Ba, da hàng thịt”
sống mãi với thời gian
Trang 5
-Đề 2:
Phân tích tâm trạng bi kịch của nhân vật Trương Ba
trong vở kịch “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” để làm nổi
bật tư tưởng mà tác giả Lưu Quang Vũ gởi gắm.
I Mở bài:
- Hiện tượng Lưu Quang Vũ là sự thăng hoa của tài năng nghệ sĩ cùng không khí sôi động của xã hội Việt Nam những năm 80 (thế kỉ XX) và tinh thần nhân văn, dân chủ trong đời
sống văn học lúc bấy giờ Hồn Trương Ba, da hàng thịt là một
trong số rất nhiều những vở kịch nổi tiếng của nhà viết kịch tài
ba này Vở kịch mang ý nghĩa phê phán và tinh thần nhân văn sâu sắc
- Đối với mỗi người, được sống luôn là điều quý giá Nhưng sống thế nào cho có ý nghĩa, để tìm được cảm giác thanh thản
và hạnh phúc cũng rất quan trọng
- Trong vở kịch “Hồn Trương Ba da hàng thịt”, thông qua
việc xây dựng hình tượng nhân vật Trương Ba với những bi kịch của đời sống, tác giả Lưu Quang Vũ đã thể hiện được một quan điểm riêng của mình về sự sống và cách sống của con người
II Thân bài:
1 Khái niệm “bi kịch”:
- Nói đến “bi kịch”: là nói đến trạng thái đau khổ về tinh thần
khi con người đứng trước những mâu thuẫn không thể hóa giải,
điều hòa giữa mong muốn, khát vọng và thực tiễn hoàn toàn trái
ngược
2 Bi kịch của nhân vật Trương Ba:
- Do nôn nóng đi dự tiệc của Thái Thượng Lão Quân nên hai
vị tiên nhà trời là Nam Tào và Bắc Đẩu đã làm việc thiếu trách
nhiệm Họ gạch tên người chết trong “Sổ tử” một cách cẩu thả
mà không kiểm tra kĩ càng Vì vậy, Trương Ba đã chết một
Trang 6cách oan uổng – lẽ ra hai mươi năm sau mới chết.
- Để sửa sai, Đế Thích – vị tiên giỏi đánh cờ trên trời – giúp Nam Tào, Bắc Đẩu bằng cách cho hồn Trương Ba được sống trong xác anh hàng thịt Tạ Văn Hợi, vì xác Trương Ba đã chết hơn mười ngày nên đã bị phân hủy
- Khi sống nhờ vào thân xác anh hàng thịt, hồn Trương Ba phải chịu nỗi khổ ghê gớm, dần dần bị tha hóa, biến chất, trở thành một con người khác hoàn toàn so với trước đây
- Đau khổ hơn nữa, Trương Ba còn bị chính những người thân của mình chối bỏ Trương Ba rơi vào thế tuyệt vọng hoàn toàn
a Bi kịch của nhân vật Trương Ba mà người đọc có thể nhận thấy rõ được là bi kịch về sự tha hóa:
- Con người của Trương Ba trước đây khác xa hoàn toàn sau khi sống “hợp pháp” trong xác anh hàng thịt:
+ Trương Ba vốn là một người làm vườn chăm chỉ, khéo léo,
có tình yêu thiên nhiên, cây cỏ chung quanh mình Ông nâng
niu, chăm sóc vườn cây thuốc, không nỡ làm gãy dù chỉ một mầm cây.
+ Trương Ba còn là một con người hiền đức, sống mẫu mực
và rất có trách nhiệm Trương Ba biết quan tâm, yêu thương vợ
con; chăm sóc, chiều các cháu; tốt bụng với hàng xóm láng giềng…
- Nhưng con người Trương Ba từ khi sống trong xác anh hàng thịt đã hoàn toàn biến đổi hẳn:
+ Xác hàng thịt: tuy chỉ là xác thịt âm u, đui mù song vẫn có tiếng nói riêng, sức mạnh riêng khiến hồn Trương Ba không thể điều khiển mà còn bị nó chi phối, làm cho đổi khác
+ Trương Ba đã thay đổi Do sự tác động của thân xác anh hàng thịt, hồn Trương Ba có những hành vi, cử chỉ thô lỗ, vụng
về: tát thằng con trai tóe máu mồm máu mũi, mắng vợ, làm gãy
cành khi chiết cây, khi sửa diều cho cu Tị thì làm rách cả nan,
vô tình (không quan tâm đến hàng xóm láng giềng và có lúc
Trang 7suýt phạm tội khi đứng trước nhan sắc và sự cám dỗ của vợ anh hàng thịt.
- Đau khổ hơn nữa, chính Trương Ba cũng cảm nhận được sự thay đổi, tha hóa ấy nhưng đành bất lực Những thay đổi này là nằm ngoài ý muốn và khả năng kiểm soát nên Trương Ba hoàn toàn bất lực, cho dù không muốn thừa nhận, cố gắng cứu vãn thì Trương Ba vẫn không thể phủ nhận sự thật là ông đang dần
đánh mất mình “Mày đã thắng thế rồi đấy, cái thân xác không
phải của ta ạ, mày đã tìm được đủ mọi cách để lấn át ta”
b Trương Ba còn rơi vào bi kịch bị bị chính những người thân từ chối:
- Nguyên nhân bi kịch đã quá rõ ràng:
Sự thay đổi của Trương Ba khiến những người thân và hàng xóm láng giềng không sao hiểu nổi Càng yêu quý con người trước đây của Trương Ba, họ càng không thể chấp nhận con người hiện tại của ông
- Biểu hiện:
+ Người vợ Trương Ba: đau khổ trước sự thay đổi của
chồng, bà muốn bỏ đi vì hiểu lầm mối quan hệ phức tạp giữa Trương Ba và vợ anh hàng thịt
+ Đứa cháu gái: có những phản ứng gay gắt và kiên quyết.
Tâm hồn trẻ thơ vốn trong sạch nên không thừa nhận chuyện ông nội của nó sống trong xác lão đồ tể Điều nó thấy ở Trương
Ba bây giờ hoàn toàn khác với những ấn tượng tốt đẹp về ông nội của nó trước đây Chính vì thế, nó chối bỏ tình thân và xua
đuổi Trương Ba quyết liệt: “Ông xấu lắm, ác lắm! Cút đi, lão
đồ tể! Cút đi!”
+ Còn chị con dâu: vốn là người hiểu, cảm thông và thương
Trương Ba nhất Nhưng trước tình cảnh gia đình tan nát vì Trương Ba, chị cũng không giấu nỗi sự thất vọng và đau đớn
khi cha chồng “mỗi ngày … một đổi khác dần, mất mát dần, tất
cả cứ như lệch lạc, nhòa mờ dần đi” Và day dứt về việc “làm sao giữ được thầy ở lại, hiền hậu, vui vẻ, tốt lành như thầy của
Trang 8chúng con xưa kia”
- Tác động của những sự chối từ đối với Trương Ba:
Đối với con người chúng ta, gia đình là nơi trú ẩn cuối cùng, nơi cuối cùng có thể tìm thấy sự yêu thương và cảm thông Chính vì thế, khi bị từ chối bởi những người thân, Trương ba vô vùng đau khổ, tuyệt vọng
Nỗi đau khổ biểu hiện ra ở sự lúng túng, bất lực trong cách nói, trong sự nhẫn nhục, chịu đựng của tư thế, trong vẻ nhợt nhạt của thần sắc Qua những biểu hiện ấy, có thể thấy Trương
Ba phải mang một gánh nặng tinh thần vượt quá khả năng của ông
c Như thế, rõ ràng Trương Ba đã nhận ra bi kịch của
mình Bi kịch “bên ngoài một đằng, bên trong một nẻo”:
- Con người bên trong của Trương Ba: gắn với những nhu
cầu tinh thần cao Trương Ba muốn bảo vệ lương tâm, giữ gìn danh dự, muốn sống có đạo đức và trách nhiệm và sống thanh thản trong những niềm vui giản dị như chăm sóc cây vườn và các cháu…
- Nhưng con người bên ngoài của Trương Ba thì lại khác:
Con người bên ngoài Trương Ba gắn với những nhu cầu của thể xác phàm tục Trương Ba bây giờ cũng thèm ăn thịt, thô lỗ, vụng về và muốn được thỏa mãn những dục vọng tầm thường…
- Như thế, mối quan hệ giữa bên ngoài và bên trong con người Trương Ba: hoàn toàn mâu thuẫn Mặc dù nhận ra điều đó
nhưng Trương Ba không thể tách rời khỏi xác thịt anh hàng thịt Linh hồn của Trương Ba cần phải có một thể xác để trú ngụ và thể xác cũng cần một linh hồn để có thể tiếp tục tồn tại được
- Sự không phù hợp giữa hồn và xác : đã tạo nên một cuộc sống giả tạo và tồi tệ đến mức chính: Trương Ba cũng cảm thấy rất “quái gở” Cuộc sống ấy là nguyên nhân căn bản dẫn tới nỗi
khổ tâm của Trương Ba “sống thế này còn khổ hơn là cái chết”
và làm khổ những người thân của ông
Trang 9- Trương Ba cũng đã có những phản ứng trước tình trạng
bi kịch đó:
+ Trương Ba không chấp nhận buông xuôi trước hoàn cảnh nghiệt ngã Khi nhận thấy rằng không thể thay đổi được xác hàng thịt để xác có thể hòa hợp với hồn, Trương Ba quyết định
từ bỏ mối quan hệ với cái xác ấy: “lẽ nào ta lại chịu thua mày,
khuất phục mà và tự đánh mất mình”, “không cần đến cái đời sống do mày mang lại”
+ Lời nói của Trương Ba với Đế Thích, khi gọi Đế Thích xuống trần gian để giải quyết tình thế bi kịch, đã khẳng định
mạnh mẽ nhu cầu được sống là mình: “không thể bên ngoài
một đằng, bên trong một nẻo”
Với Trương Ba, nhu cầu sống chính là mình cuối cùng vẫn
được đánh giá cao hơn nhu cầu tồn tại Đặt ra vấn đề “sống như
thế nào”, đó chính là biểu hiện của ý thức cao về sự sống và cách sống để có được một cuộc sống hạnh phúc và có ý nghĩa.
+ Cuối cùng, Trương Ba chấp nhận từ bỏ đời sống do cái xác mang lại Trương Ba cũng kiên quyết từ chối một cuộc sống lệch lạc khác (khi Đế Thích định sửa sai tiếp tục bằng cách cho hồn Trương Ba nhập vào xác cu Tị) để ra đi Nhưng tháng ngày trú ngụ trong xác anh hàng thịt, Trương Ba biết rằng chỉ có
cách đó mới đem lại sự thanh thản “từ lúc tôi có đủ can đảm để
đi đến quyết định này, tôi bỗng cảm thấy mình lại là Trương Ba thật, tâm hồn tôi lại trở lại thanh thản, trong sáng như xưa.”
3 Ý nghĩa tư tưởng:
a Tư tưởng của Lưu Quang Vũ:
- Qua bi kịch và quyết định cuối cùng của Trương Ba, Lưu Quan Vũ muốn gửi gắm một tư tưởng triết lí sâu sắc về cách sống của con người: Được sống làm người là rất quý giá, song được sống đúng là mình, sống trọn vẹn giá trị mà mình vốn có
và theo đuổi còn quý giá hơn Sự sống chỉ có ý nghĩa khi con người được sống tự nhiên với sự hài hòa giữa thể xác và tâm hồn
Trang 10- Hơn nữa, con người phải luôn biết đấu tranh với những nghịch cảnh, với chính bản thân, chống lại sự dung tục để hoàn thiện nhân cách và vươn tới những giá trị tinh thần cao quý
b Nhận xét ý nghĩa tư tưởng:
- Ý nghĩa tư tưởng đó có ý nghĩa thực tế rất cao, bởi đây không chỉ là vấn đề của nhân vật Trương Ba mà còn là vấn đề của những con người chúng ta trong hiện tại
- Triết lí sống mà Lưu Quang Vũ đưa ra cũng đã gợi mở một lối sống đúng đắn để đem lại hạnh phúc và sự thanh thản của tâm hồn mỗi con người
III Kết bài:
- Lưu Quang Vũ đã ra đi vĩnh viễn trong một tai nạn giao thông Khoảng trống mà nhà viết kịch tài ba ấy để lại trong nền sân khấu Việt Nam là không thể lấp đầy
-Vở kịch cuối cùng được Lưu Quang Vũ đặt tên là “Chim
sâm cầm không chết” Với tất cả những gì để lại cho đời thì mãi
mãi Lưu Quang Vũ không chết
- Từ bấy đến nay, Hồn Trương Ba, da hàng thịt và gần 50 vở
kịch khác của Lưu Quang Vũ vẫn được dàn dựng và công diễn Những triết lí về cuộc đời, về con người, về xã hội… đặt ra trong các vở kịch luôn có ý nghĩa với mọi người, mọi thời