Nhận thức trong dạy học được thể hiện trong hoạt động của giáo viên và học sinh đối với việc truyền thụ và tiếp thu một nội dung khoa học được quy định trong chương trình đối với những p[r]
Trang 1ÁO VIÊN: Nguyễn Thị Ngân Hà
Trang 2V ĐỀ XUẤT VÀ KIẾN
NGHỊ 17
1 ĐỀ
XUẤT 17
2 KIẾN
NGHỊ 18
Trang 3Nghị quyết đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Đảng cũng nêu rõ:
“Để đáp ứng yêu cầu về con người và là nguồn lực là nhân tố quyết định sự
phát triển của đất nước trong thời kì công nghiệp hóa, hiện đại hóa, cần tạo chuyển biến cơ bản, toàn diện về giáo dục và đào tạo Đổi mới phương pháp dạy và học, phát huy tư duy sáng tạo và năng lực tự đào tạo của người học, coi trọng thực hành, thực nghiệm ngoại khóa, làm chủ kiến thức, tránh nhồi nhét, học vẹt, học chay”.
Quán triệt đường lối của Đảng, ngành giáo dục và đào tạo xác định nhiệm vụ trọng tâm là tiến hành đổi mới phương pháp dạy học kết hợp với nội dung chương trình sách giáo khoa và kiểm tra đánh giá Trong đó, chủ trương đổi mới phương pháp daỵ học được ghi rõ trong Luật giáo dục năm 2005:
“Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú cho học sinh”.
Trong mô hình dạy học truyền thống, giáo viên giữ vai trò chủ thể, độc quyền cung cấp tri thức, đánh giá học sinh, còn học sinh trở thành những người thụ động ghi chép, học thuộc lòng những gì giáo viên dạy trên lớp Mục đích
của việc đổi mới phương pháp dạy học ở trường phổ thông là “thay đổi lối dạy
truyền thụ một chiều sang dạy học theo phương pháp dạy học tích cực nhằm giúp học sinh phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo, rèn luyện thói quen và khả năng tự học, tinh thần hợp tác, kĩ năng vận dụng kiến thức vào
Trang 4những tình huống khác trong học tập và thực tiễn”.
Những quan điểm trên là cơ sở xác định bản chất của việc đổi mới phương pháp dạy học (PPDH) là chuyển từ mô hình dạy học theo kiểu truyền thống – lấy giáo viên làm trung tâm sang mô hình dạy học mới - lấy học sinh làm trung tâm hay mô hình dạy học hướng vào người học Vì vậy trong dạy Lịch sử cần thay đổi cách dạy và cách học theo hướng tích cực hóa người học Người dạy sẽ đóng vai trò chủ đạo, còn người học đóng vai trò chủ động chiếm lĩnh tri thức.
Qua quá trình giảng dạy môn Lịch sử lớp 10 ở trường THPT, tôi nhận thấy đây là một vấn đề bổ ích về lí luận cũng như thực tiễn Nó có ý nghĩa rất lớn đối với việc nâng cao chất lượng bộ môn, bởi vì đối tượng là học sinh lớp
10 thì sự nhận thức, khả năng tư duy có hơn so với những em ở bậc THCS song vẫn còn nhiều hạn chế so với các em ở lớp trên Vì thế người giáo viên cần phải khơi dậy tính tích cực, sự chủ động trong học tập cũng như các hoạt động khác không những làm cho các em thu nhận được một lượng tri thức tốt nhất cho bản thân mà còn là cơ sở vững chắc để các em bước vào lớp 11,12 Đó là các lớp
mà các em phải có năng lực tư duy và ý thức tự tìm hiểu cao hơn.
Chúng ta biết, việc dạy học được tiến hành trong một quá trình thống nhất, gồm hai khâu có tác dụng bổ sung qua lại cho nhau: giảng dạy và học tập.
Dĩ nhiên, cả hai khâu này đều là một quá trình nhận thức, phải tuân theo những quy luật nhận thức Nhận thức trong dạy học được thể hiện trong hoạt động của giáo viên và học sinh đối với việc truyền thụ và tiếp thu một nội dung khoa học được quy định trong chương trình đối với những phương pháp dạy học thích hợp, những phương tiện hình thức cần thiết để đạt được kết quả nhất định đã đề ra.
Vì vậy, để phát huy tính tích cực của học sinh trong giờ dạy Lịch sử lớp
10 trong trường THPT, người giáo viên cần tổ chức hướng dẫn học sinh tự chiếm lĩnh tri thức qua thực hành, quan sát, rìm hiểu, nhận xét và rút ra kiến thức về lịch sử thông qua các kênh hình trong sách giáo khoa
Trang 5dung sách giáo khoa cũng được biên soạn theo hướng “dân tộc, hiện đại, thích
hợp nhằm phát huy tính tích cực của học sinh” [1] Để đổi mới phương pháp dạy học, phát huy tính tích cực của học sinh, cần có những điều kiện nhất định
về giáo viên và đồ dùng dạy học [2] Đây không phải là điều mới mẻ, song với sách giáo khoa mới hiện nay đang sử dụng một số lượng kênh hình không nhỏ trong các bài học cụ thể Trong khi đó thời gian giảng dạy một tiết trên lớp của giáo viên là rất hạn chế nên đã dẫn đến hậu quả là: giáo viên không thể hướng dẫn, cung cấp cho học sinh tiếp cận, phân tích đánh giá, nhận xét nội dung kiến thức của kênh hình trong sách giáo khoa Lịch sử một cách hiệu quả nhất Bên cạnh đó, việc học Lịch sử của học sinh phải được gắn liền với các hoạt động ngoài giờ: tham quan bảo tàng lịch sử, di tích….để được tận mắt nhìn thấy, sờ thấy hiện vật ở các mức độ khác nhau Từ đó các em sẽ hiểu được và nắm vững sâu hơn kiến thức lịch sử đã học trong chương trình, sách giáo khoa Tuy nhiên
vì điều kiện nhà trường và địa phương chưa cho phép nên cũng đã hạn chế nhiều đến hiệu quả cũng như niềm say mê của học sinh đối với bộ môn Lịch sử.
Sách giáo khoa Lịch sử hiện nay được biên soạn không chỉ là tài liệu giảng dạy của giáo viên mà còn là tài liệu học tập ở lớp, ở nhà của học sinh theo phương pháp mới Đó là, học sinh không phải thuộc lòng sách giáo khoa dưới
sự tổ chức, hướng dẫn, giúp đỡ của giáo viên Từ đó các em tự hình thành cho mình những tri thức mới về lịch sử Do đó, những thông tin trong sách giáo khoa một mặt được trình bày dưới dạng nêu vấn đề để học sinh suy nghĩ Mặt khác, kèm theo những thông tin là những câu hỏi, bài tập yêu cầu học sinh thực hiện các hoạt động học tập khác nhau Kênh hình trong sách giáo khoa không những minh họa, làm cơ sở cho việc tạo biểu tượng lịch sử mà còn là một nguồn cung cấp kiến thức cho học sinh.
Việc đổi mới nội dung chương trình và phương pháp biên soạn sách giáo
Trang 6khoa lịch sử như vậy, đòi hỏi giáo viên kết hợp với học sinh đổi mới phương pháp dạy và học Trong đó giáo viên với tư cách là người tổ chức, hướng dẫn, phát huy tính tích cực, độc lập của học sinh trong quá trình học tập.
Xuất phát từ những lí do trên, tôi mạnh dạn trình bày đề tài: “Vận dụng phương pháp khai thác kênh hình nhằm phát huy tính tích cực của học sinh qua bài: “Cách mạng tư sản Pháp cuối thế kỷ XVIII (Tiết 1, lớp 10 – Ban cơ bản)”
II MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
Để đảm bảo tính chính xác khoa học, tăng cường gây cảm xúc các thông tin
về nhân vật, sự kiện lịch sử, trước hết giáo viên cần chú ý đến sự trình bày sinh động giàu hình ảnh của giáo viên trong tường thuật, miêu tả, kể chuyện, nêu đặc điểm của nhân vật lịch sử… kết hợp với các phương pháp khác Đặc biệt cần coi trọng việc sử dụng khéo léo, hiệu quả các phương tiện trực quan: tranh ảnh, bản đồ, lược đồ, sa bàn, mô hình vật thật, phim đèn chiếu, phim vidieo…
và từng bước ứng dụng công nghệ thông tin phù hợp trong dạy học Lịch sử, giúp các em có thể lĩnh hội kiến thức nhanh nhất, chính xác, hiệu quả nhất.
Bên cạnh đó, cần tận dụng mọi cơ hội, mọi khả năng để học sinh có được phương thức lĩnh hội một cách cụ thể, giàu cảm xúc, được trực tiếp quan sát các hiện vật lịch sử, được nghe báo cáo, tiếp xúc, trao đổi với các nhân chứng lịch
sử, nhân vật lịch sử Điều này giúp cho học sinh như đang “trực quan sinh động” quá khứ có thực mà hiện không có Ngoài ra giáo viên còn có thể tổ chức phương pháp hỏi, trả lời, trao đổi sao cho hiệu quả nhất Qua đây, giáo viên đặt ra những câu hỏi cho học sinh trả lời, thảo luận, tranh luận với nhau hoặc có thể trao đổi với cả giáo viên, qua đó học sinh lĩnh hội được bài học theo tinh thần đổi mới phương pháp dạy học: dạy học tự khám phá tự phát triển Cần
đa dạng hóa các hình thức tổ chức dạy học như:
Học ở lớp, phòng bộ môn, bảo tàng, di tích lịch sử, nghe báo cáo…
Học chung cả lớp, cá nhân, theo nhóm….
Trang 7Tóm lại, việc đổi mới phương pháp dạy học ở trường phổ thông là quá trình chuyển đổi phương pháp dạy học “thầy nói – trò nghe” hoặc “thầy đọc – trò chép” sang phương pháp dạy học mới Trong đó, giáo viên là người tổ chức, hướng dẫn quá trình học tập của học sinh Còn học sinh phải chủ động tham gia vào hoạt động học tập, tự tìm kiếm kiến thức, hình thành năng lực sáng tạo, rèn luyện khả năng tự học Nhưng không
có nghĩa là cho học sinh hoạt động bằng mọi giá Đặc thù của môn Lịch
sử là việc tiếp nhận, xử lý các thông tin từ sử liệu là khâu đầu tiên, tất yếu của quá trình nhận thức quá khứ, không được bỏ qua và coi nhẹ.
III ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
Về đối tượng: là học sinh lớp 10 ở trường THPT Phạm vi nghiên cứu: kênh hình trong sách giáo khoa Lịch sử 10 và cách
sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa bậc THPT
IV PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Từ thực tiễn môn Lịch sử ở trường THPT là giúp học sinh có những kiến thức cơ bản, cần thiết về lịch sử dân tộc và lịch sử thế giới, góp phần hình thành
ở học sinh thế giới quan khoa học, giáo dục lòng yêu quê hương, đất nước, truyền thống anh hùng cách mạng; bồi dưỡng các năng lực tư duy, hành động, thái độ đúng đắn trong ứng xử xã hội Vì vậy, phương pháp và hình thức dạy học môn Lịch sử rất phong phú, đa dạng gồm:
Trang 8B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
I THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ
Để đáp ứng yêu cầu về nhận thức lý luận nắm vững nội dung khoa họccác loại tài liệu trực quan, phương pháp sử dụng kênh hình trong day học Lịch
sử cần thiết phải có một đề tài ngắn gọn, có chất lượng – vừa nâng cao trình độ
về lịch sử và nghiệp vụ cho giáo viên vừa thiết thực, cụ thể Thực tế, đã có một
số bài viết, một số tài liệu cung cấp cho giáo viên, học sinh những hiểu biết cầnthiết như vậy Song còn quá ít và chưa đủ, chưa hệ thống Đã có nhiều cáchgiải đáp khác nhau trong việc sử dụng các kênh hình của sách giáo khoa trongdạy học Lịch sử ở trường THPT nhằm nâng cao hiệu quả giờ học Hầu hết đềuthống nhất rằng: chỉ có thể sử dụng sách giáo khoa khi cả giáo viên và học sinhhiểu sâu sắc kênh chữ cũng như kênh hình trong sách giáo khoa Tuy nhiên,việc khai thác nội dung kênh hình trong sách giáo khoa là biện pháp quan trọng
để nâng cao chất lượng dạy học lại chưa được quan tâm một cách đầy đủ.Trong giờ dạy học Lịch sử vẫn còn nhiều giáo viên coi việc sử dụng kênh hìnhnhằm minh họa cho giờ học thêm sinh động, hoặc nếu có khai thác thì phươngpháp và nội dung chưa đảm bảo Vì vậy việc khai thác kênh hình chưa đượcchú trọng phát huy Nguyên nhân như sau:
Thứ nhất: giáo viên chỉ chú ý đến kênh chữ của sách giáo khoa Coi
đây là nguồn cung cấp kiến thức Lịch sử duy nhất trong dạy học mà không
Trang 9thấy rằng kênh hình không chỉ là nguồn cung cấp kiến thức quan trọng Nócung cấp một khối lượng thông tin đáng kể Thậm chí, nếu học sinh khai tháctốt kênh hình thì sẽ khắc ghi bài học lâu hơn, tốt hơn mà không cần học thuộclòng kênh chữ như vẹt…!
Thứ hai: không ít giáo viên chưa hiểu rõ xuất xứ, nội dung ý nghĩa của
kênh hình trong sách giáo khoa Sách giáo khoa mới tăng lên đáng kể số lượngkênh hình so với sách giáo khoa cũ
Thứ ba: còn nhiều giáo viên nhận thức đầy đủ giá trị, nội dung kênh
hình nhưng lại rất ngại sử dụng vì sợ mất thời gian, hoặc sử dụng qua loa, sơsài cho có
Thứ tư: trong một số trường hợp, giáo viên khai thác xong phần kênh
chữ, quay lại vẫn còn thời gian và để tránh tình trạng học sinh ồn ào thì khaithác kênh hình nhằm chống “ướt” giáo án…! Lúc đó, nội dung bài học và kênhhình không có gì là ăn khớp với nhau
Từ những nguyên nhân trên đã dẫn đến một hậu quả đau lòng Tranhảnh, bản đồ… nhiều nhưng có nhiều giáo viên khi giảng dạy thì các kênh nằm
im trong sách giáo khoa, hoặc nếu các kênh hình có được sử dụng thì đó là cáctiết thao giảng có người dự giờ và khi sử dụng chỉ mang tính hình thức… là có
sử dụng…! Dĩ nhiên học sinh chỉ thuộc lòng câu chữ, không hiểu được bảnchất sự kiện lịch sử, không nắm được các quy luật vận động, phát triển của xãhội Sau những giờ học ấy học sinh chỉ nắm được nội dung kênh hình qua dòngchú thích trong sách giáo khoa…! Đấy chính là nguyên nhân làm cho học sinhkhông thích học Lịch sử, chất lượng điểm thi môn Lịch sử những năm gần đâythấp
II PHƯƠNG PHÁP KHAI THÁC KÊNH HÌNH NHẰM PHÁT
HUY TÍNH TÍCH CỰC CỦA HỌC SINH TRONG TRƯỜNG THPT.
Như chúng ta đã biết, xuất phát từ chức năng, nhiệm vụ, đặc trưng bộ mônLịch sử và yêu cầu đổi mới giáo dục cũng như thực tiễn dạy học bộ môn, việc biênsoạn sách giáo khoa ở cấp THPT bắt đầu từ lớp 10 có nhiều đổi mới về nội dung vàphương pháp Sách giáo khoa Lịch sử không chỉ là tài liệu của giáo viên mà còn là tàiliệu học tập trên lớp và ở nhà của học sinh theo hướng phát huy tính tích cực, tự giác,
Trang 10độc lập của các em Học sinh học Lịch sử không chỉ đọc thuộc lòng sách giáo khoa,
mà cần tìm tòi, nghiên cứu những sự kiện trong sách theo sự tổ chức, hướng dẫn củagiáo viên, từ đó các em tự hình thành cho mình những hiểu biết mới về lịch sử Do đónhững thông tin trong sách giáo khoa một mặt được trình bày dưới dạng nêu vấn đề
để học sinh suy nghĩ, mặt khác kèm theo các thông tin là những câu hỏi, bài tập, hệthống kênh hình yêu cầu học sinh thực hiện các hoạt động học tập khác nhau
Kênh hình trong sách giáo khoa bao gồm nhiều loại: bản đồ, hình vẽ,tranh ảnh lịch sử….Nó vừa có ý nghĩa minh họa vừa là nguồn kiến thức, hoặcbao gồm cả hai Chính vì vậy, giáo viên cần hiểu rõ nội dung và vận dụng linhhoạt các phương pháp trong dạy học thì bài học mới đạt hiệu quả
III CÁC BIỆN PHÁP TỔ CHỨC THỰC HIỆN
1 CÁC NGUYÊN TẮC KHI SỬ DỤNG.
Thứ nhất: Sử dụng đúng mục đích
Trong quá trình dạy học giáo viên phải đề ra được mục đích khi sử dụng, tiếntrình các hoạt động lên lớp Hoạt động của giáo viên cũng như việc sử dụng kênh hìnhtrong sách giáo khoa quy định mục đích học tập của học sinh
Mục đích của mỗi bài học chính là chiếm lĩnh tri thức, hình thành và phát triển
kỹ năng, nhân cách Mỗi một loại kênh hình trong sách giáo khoa có một chức năngriêng nên chúng ta phải nghiên cứu cụ thể để sử dụng đúng mục đích phù hợp và yêucầu bài học
Chẳng hạn: kênh hình được trình bày cho bài giảng thì việc sử dụng chúngcũng chỉ dừng ở lại việc minh họa cho bài giảng nhằm làm cho bài giảng phong phú,sinh động, hấp dẫn hơn Giáo viên không sử dụng trong củng cố bài học hay kiểm tra,đánh giá xếp loại học sinh
Với những kênh hình cung cấp thông tin kiến thức thì giáo viên chỉ gợi mở,yêu cầu học sinh thông qua làm việc với kênh hình để tìm ra kiến thức và tiếp thukiến thức
Trang 11Thứ hai: Sử dụng đúng lúc
Nghĩa là kênh hình lúc nào cũng được sử dụng hợp lý nhất, trong quá trìnhtrình bày kiến thức mới hay là củng cố kiến thức kỹ năng đã học hoặc ra bài tập vềnhà Tóm lại cần đưa ra khi học sinh cần được minh họa, cần tìm hiểu nhất về nộidung bài học, tránh đưa ra đồng loạt phân tán sự chú ý của học sinh
Thứ ba: Sử dụng đúng mức, cường độ.
Tùy vào từng nội dung, mục đích sử dụng của kênh hình mà giáo viên đưa ranhững yêu cầu khác nhau đối với học sinh Trong giờ giảng bài mới, vì điều kiện thờigian không cho phép nên giáo viên chỉ tập trung giới thiệu thuyết minh một số hình
vẽ, sơ đồ, lược đồ, tranh ảnh (đối với bài nhiều tranh ảnh)
Với những hình ảnh khác, giáo viên chỉ dừng lại cho học sinh quan sát sơ lược
để học sinh nắm được những biểu tượng ban đầu mà thôi Hoặc với những kênh hình
để minh họa cho bài giảng, giáo viên không nên cho học sinh đứng lên thuyết trình vềkênh hình đó vì nó vượt quá sức học sinh, giáo viên có thể cho học sinh tìm hiểu ởnhà
Cần phải bố trí thời gian ở những kênh hình một cách hợp lý mà không bỏ quaphần cơ bản: kênh chữ
Thứ tư: Kết hợp sử dụng kênh hình sách giáo khoa với các đồ dùng được trang bị
Đó là bản đồ, sơ đồ, tranh ảnh phóng to, các tài liệu thành văn có liên quan.Với những kênh hình khó quan sát hoặc chưa cụ thể, giáo viên có thể phóng to hoặc
cụ thể hóa để các em có thể dễ nhận biết và tiếp thu hơn
Thứ năm: Nội dung thuyết minh kênh hình phải sinh động, hấp dẫn, kết hợp
với những lời nói truyền cảm sẽ có sức thuyết phục cao đối với học sinh
Thứ sáu: Phương pháp thường hay sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa
Lịch sử là:
Trang 12Hướng dẫn học sinh quan sát từ tổng thể đến chi tiết kết hợp miêu tả, phântích, đàm thoại thông qua hệ thống câu hỏi gợi mở của giáo viên để học sinh tự rút rabài học Giáo viên có thể tổ chức học sinh làm việc theo nhóm, cá nhân hay toàn lớp.
Hiệu quả sử dụng kênh hình còn tùy thuộc vào sự ham muốn của học sinh.Giáo viên là người đưa ra tình huống có vấn đề kích thích sự hiểu biết của học sinh,niềm say mê của học sinh đối với môn học
2 CÁC CHỨC NĂNG CỦA KÊNH HÌNH
Mỗi kênh hình trong dạy học đều có thể thực hiện 3 chức năng sau:
Thông báo, trình bày thông tin
Minh họa, giải thích, mô tả trực quan
Tổ chức và tiến hành các hoạt động
3 NHỮNG KỸ NĂNG KHI KHAI THÁC KÊNH HÌNH
Hình thành kỹ năng quan sát, nhận xét
Hình thành kỹ năng mô tả tường thuật
Hình thành kỹ năng phân tích, nhận định đánh giá
Hình thành kỹ năng tổng hợp
4 YÊU CẦU KHI KHAI THÁC KÊNH HÌNH
Để áp dụng hiệu quả phương pháp này, tức là việc sử dụng tranh ảnh thốngnhất và có hiệu quả nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinhtrong học tập theo quan điểm đổi mới phương pháp dạy học Chúng ta phải hiểu mộtđiều rằng, thiết bị, đồ dùng dạy học là nguồn nhận thức lịch sử chứ không phải minhhọa cho bài học Muốn khai thác kênh hình có hiệu quả cần thực hiện một số yêu cầusau:
Trang 13Đối với giáo viên
Nắm chắc nội dung chương trình
Xác định rõ nội dung trong bài mà học sinh cần biết qua kênh hình
Chuẩn bị một số câu hỏi phù hợp với trình độ học sinh, gợi ý để các em biết tự giáckhai thác kiến thức từ kênh hình
Kịp thời động viên, khuyến khích và đánh giá học sinh
Đối với học sinh
Được rèn luyện một số kỹ năng khi khai thác kiến thức từ kênh hình
Hiểu được yêu cầu do giáo viên đưa ra khi yêu cầu khai thác kiến thức từ kênhhình
Tích cực, chủ động tìm tòi phát hiện kiến thức từ hệ thống kênh hình
5 CÁC THAO TÁC KHI KHAI THÁC KÊNH HÌNH
Để khai thác kênh hình có hiệu quả, phát huy được tính tích cực của học sinh,cho học sinh tự tìm hiểu nội dung của tranh ảnh dưới sự hướng dẫn, tổ chức của giáoviên, xin được nêu một số gợi ý việc khai thác tranh ảnh lịch sử trong sách giáo khoalịch sử THPT:
Bước 1: Cho học sinh quan sát kênh hình để xác định một cách khái quát nội dung
kênh hình cần khai thác
Bước 2: Giáo viên hỏi, nêu vấn đề, để các em có cơ sở tự phát hiện kiến thức mới
Bước 3: Học sinh trình bày kết quả tìm hiểu nội dung kênh hình sau khi đã quan
sát, kết hợp ý kiến của Giáo viên và tìm hiểu nội dung trong bài học
Bước 4: Giáo viên nhận xét, bổ sung nội dung trả lời của học sinh, hoàn thiện nội