thành hđ hội... Lễ hội Hùng Vương... Giá trị của lễ hội cổ truyền.
Trang 1CÂU HỎI MÔN QUẢN LÝ LỄ HỘI VÀ SỰ KIỆN Câu 6: Trình bày cấu trúc truyền thống của lễ hội? cho ví dụ?
Bài làm:
Lễ hội và sự kiện là những hình thức hoạt động văn hóa cộng đồng tập trung và nổi bật, phổ biến ở tất cả các nền văn hóa, đáp ứng nhiều nhu cầu khác nhau của con người như tín ngưỡng – tôn giáo, kỷ niệm lịch sử, tôn vinh giá trị hay truyền thông – cổ vũ công chúng Về mặt học thuật, có rất nhiều cách trình bày khái niệm và định nghĩa về lễ hội Tuy nhiên, trong lĩnh
vực quản lý văn hóa, xét dưới góc độ cấu trúc loại hình, lễ hội là tổ hợp các yếu tố và hoạt động
văn hóa đặc trưng của cộng đồng, xoay xung quanh 1 trục ý nghĩa nào đó, nhằm tôn vinh và quảng bá cho những giá trị nhất định.
Là 1 đặc trưng truyền thống trong văn hóa Việt Nam, hội hè đình đám như 1 dấu mốc quan trọng nhất của nhịp sống cộng đồng Có những truyền thống lễ hội đã đc xác lập thành phong tục lâu đời, có những truyền thống lễ hội mới được hình thành 1 vài chục năm, thậm chí 1 vài năm gần đây Song dù tồn tại lâu đời hay mới hình thành, mọi lễ hội đều bao gồm những yếu tố nhất định tạo nên một chỉnh thể, đó chính là cấu trúc chung của lễ hội.
Cấu trúc của lễ hội đc hiểu như tổ hợp của những thành tố hợp thành trong các mqh vị trí – chức năng đã tạo nên chỉnh thế Có thể nhìn lễ hội như 1 nhất thể của những yếu tố tinh thần và những yếu tố vật chất thể hiện tinh thần ấy Quan hệ nhân quả giữa 2 thành phần cơ bản này trên nền tảng các giá trị truyền thống của cộng đồng sẽ phô diễn theo 1 mô thức nhất định, mang lại cho mỗi 1 lễ hội những đặc sắc riêng.
Phần tinh thần của lễ hội ẩn chứa nơi huyền thoại, ý thức về giá trị trong mối cộng cảm về tâm thức của cộng đồng, đã làm nên nguồn động lực, chất keo dính của hội hè Nó giải thích tại sao sự kiện này lại đc cộng đồng dựng nên Phần tinh thần có thể cảm nhận, rung động trong chiều sâu tâm hồn, được coi như phần hồn của lễ hội Bất cứ 1 lễ hội dân gian nào cũng được phủ một hay nhiều lớp huyền thoại nào đó nhằm giải thích cho các động thái hành vi trong lễ hội, như hàng loạt các hđ liên quan đến phồn thực, cầu mưa, cầu mùa Ý niệm về cội nguồn dân tộc cùng với huyền thoại lẫn với các yếu tố lịch sử đã làm biến đổi nhận thức từ 1 tín ngưỡng cổ xưa thành ánh anh hùng ca dân gian như truyện về Thánh Gióng, đức thánh Tản Viên… Ngày nay, trong các sự kiện mới như lễ kỷ niệm, tôn vinh, quảng bá thương hiệu, sản phẩm…yếu tố tinh thần nằm ở tính thiêng liêng, cao cả hay sự phô bày và xuyên suốt triết lý kinh doanh của
Trang 2công ty, ý nghĩa giá trị sản phẩm… Có thể nói, phần tinh thần là một yếu tố không thể thiếu trong cấu trúc lễ hội, nó giống như một triết lý, 1 tuyên ngôn không lời của lễ hội sự kiện.
Những yếu tố vật chất của lễ hội bao gồm thời gian, địa điểm, cơ sở vật chất, đồ ăn uống, con người riêng của lễ hội (nhân sự) và các hoạt động của cộng đồng người tham dự Những yếu tố này có thể quan sát nhận biết đc 1 cách định lượng
- Thời gian : Tùy vào mục đích của từng lễ hội mà người ta lựa chọn thời gian diễn ra khác nhau Lễ hội dân gian thường dựa trên dấu mốc tiết lịch – thời vụ, với 2 mùa xuân – thu Các truyền thống lễ hội mới, thời gian liên quan chặt chẽ tới thời gian xảy ra sự kiện lịch sử Đối với các lễ hội mang tính quảng bá du lịch, thời gian thường được chọn theo mùa du lịch…
- Địa điểm : là không gian văn hóa đặc hữu của 1 lễ hội nhất định, được sắp xếp ổn định và rất khó thay đổi, thông thường gắn với 1 thiết chế tín ngưỡng nhất định như đình, chùa, đền, quán, lăng, miếu… Với các lễ hội mới, yếu tố tiện lợi cho du khách và cộng đồng tham dự được quan tâm hơn cả.
- Cơ sở vật chất :đối với các lễ hội cổ truyền thường bao gồm kiến trúc của thiết chế tín ngưỡng và đồ vật thờ thần như ngai, đỉnh, lư hương, kiệu, binh khí… Đối với lễ hội và sự kiện ngày nay,
cơ sở vật chất bao gồm toàn bộ hạ tầng như sân bãi, hệ thống thiết bị kỹ thuật dịch vụ… Sự đảm bảo cơ sở vật chất là đk tiên quyết để 1 lễ hội có đc tổ chức hay không.
- Đồ ăn uống : là yếu tố không thể thiếu Lễ hội cổ truyền – dâng đồ cúng lễ là sp nông nghiệp, hàm chứa yếu tổ thẩm mỹ của cộng đồng Lễ hội mới – không thể thiếu, đc cung cấp bởi các hđ dịch vụ.
- Vị trí nhân sự : việc sắp xếp nhân sự trong cử hành lễ hội là 1 công bố về các thứ hạng trong cộng đồng, khẳng định vị thế của các cá nhân chủ yếu theo thang bậc thứ hạng và quan niệm đạo đức của cộng đồng, vừa có ý tôn vinh, vừa mang ý nghĩa định hướng giáo dục cho thế hệ sau.
- Các hoạt động : là yếu tố thể hiện diện mạo và ý nghĩa chủ đạo của toàn bộ lễ hội, bao gồm các
hđ nghi lễ (tắm thánh, tế lễ… ), hđ bán nghi lễ (các trò chơi), hoạt động phục vụ và dịch vụ (hđ chuẩn bị cho việc mở hội, hđ giải trí thuần túy, hđ dịch vụ)
Ta có thể mô hình hóa cấu trúc lễ hội bằng 3 vòng tròn đồng tâm, tương thích với 3 hệ thống chức năng trong cấu trúc lễ hội như sau :
- Vòng trung tâm : hệ thống nghi lễ Gồm những hành vi và phương tiện phối hợp khác, đc quy định và quy trình hóa nghiêm ngặt – bài bản – chi tiết – rõ ràng đây là trung tâm lan tỏa tinh thần thiêng liêng của cuộc hội, đồng thời là tiêu chí để thu hút, quy tụ những hđ văn hóa khác
Trang 3thành hđ hội Các nv chính đc lựa chọn tham gia thực hiện nghi lễ có tổ chức đại diện – đaik biểu của cộng đồng đây là nơi không dành cho tất cả mọi người.
- Vòng thứ 2 : hệ thống hưởng ứng Ở đây tập hợp các hoạt động dưới dạng trò chơi – trò diễn có liên hệ gần hay xa với tín ngưỡng và là sự biểu thị theo 1 cách khác tinh thần đã đc lan tỏa bởi hệ thống nghi lễ Đây là hệ thống mở đối lập với tính chất đóng của hệ thôn gs nghi lễ.
- Vòng thứ 3 : hệ thống phục vụ và dịch vụ Bao gồm các hđ phục vụ và dịch vụ Có thể gọi đây là hệ thống điều kiệm và thích ứng trong cấu trúc lễ hội
Ba hệ thống nêu trên có quan hệ hữu cơ và cân đối, thúc đẩy lẫn nhau Sự phát triển
không tuân theo các nhu cầu nội sinh của bất cứ hệ thống nào có thể làm thay đổi diện mạo truyền thống của lễ hội.
Ngày nay, hàng triệu lễ hội lớn nhỏ với vô vàn sắc thái văn hóa diễn ra hàng ngày ở khắp nơi trên thế giới Bên cạnh những hình thức lễ hội đã được xác lập thành truyền thống, nhiều sáng tạo mới tiếp tục làm nên sự đa dạng của các hoạt động lễ hội và sự kiện Tuy nhiên hầu như dẫu dưới hình thức nào, các lễ hội và sự kiện đều có chung 1 mô thức cấu trúc cơ bản nhất như trên, tạo nên đặc trưng của loại hình.
Câu 1 : Trình bày các KN lễ hội, lễ hội tuyền thống, lễ hội cổ truyền, lễ hội giân dan, lễ hội mới, Festival ? cho ví dụ ?
+ Tiến sĩ Cao Đức Hải: LH là 1 tổ hợp của những hoạt động văn hóa cộng đồngxoay quanh 1 trục ý kiến nào đó được diễn đạt dưới hệ thống nghi thức giữ vai tròtrung tâm
Lễ hội truyền thống là hiện tượng lịch sử, hiện tượng văn hóa có mặt ở Việt Namtừ lâu đời và có vai trò không nhỏ trong đời sống xã hội Những năm gần đây,trong bối cảnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá, hội nhập quốc tế của nước ta, vănhóa truyền thống nói chung, trong đó có lễ hội truyền thống đã được phục hồi vàphát huy, làm phong phú hơn đời sống văn hóa của Việt Nam Tuy nhiên, bên cạnhnhững mặt tích cực, tốt đẹp trong phục hồi và phát huy lễ hội cổ truyền trong đờisống xã hội đương đại, thì cũng không ít các vấn đề nảy sinh khiến xã hội cần phảinhìn nhận lại và tìm cách khắc phục để những mặt tinh hoa của lễ hội cổ truyềnđược đẩy mạnh và phát huy, khắc phục dần các hạn chế, tiêu cực Và bao giờ cũng
Trang 4thế, mọi hành động của con người đều bắt đầu từ nhận thức, chỉ khi chúng ta cónhận thức đúng về lễ hội cổ truyền thì việc phục hồi và phát huy nó trong đời sốngxã hội đương đại mới mang lại hiệu quả mong muốn.
1 Nhận diện lễ hội truyền thống
Lễ hội Chùa Hương
Lễ hội là một trong những “hoạt động văn hoá cao”, “hoạt động văn hoá nổi trội”trong đời sống con người Hoạt động lễ hội là hoạt động của cộng đồng hướng tới
“xử lý” các mối quan hệ của chính cộng đồng đó Hoạt động này diễn ra với nhữnghình thức và cấp độ khác nhau, nhằm thoả mãn và phục vụ lợi ích đa dạng trướcmắt và lâu dài của các tầng lớp người; thoả mãn những nhu cầu của các cá nhân vàtập thể trong môi trường mà họ sinh sống
Môi trường của lễ hội truyền thống Việt Nam về cơ bản chính là nông thôn, làng xãViệt Nam Lễ hội là môi trường thuận lợi mà ở đó các yếu tố văn hoá truyền thốngđược bảo tồn và phát triển Những yếu tố văn hoá truyền thống đó không ngừngđược bổ sung, hoàn thiện, vận hành cùng tiến trình phát triển lịch sử của mỗi địaphương trong lịch sử chung của đất nước Nó chính là hệ quả của cả quá trình lịchsử của không chỉ một cộng đồng người Đây chính là tinh hoa được đúc rút, kiểmchứng và hoàn thiện trong dọc dài lịch sử của bất cứ một cộng đồng cư dân nào Lễhội có sức lôi cuốn, hấp dẫn và trở thành nhu cầu, khát vọng của người dân cầnđược đáp ứng và thoả nguyện qua mọi thời đại Bản chất của lễ hội là sự tổng hợp
Trang 5và khái quát cao đời sống vật chất, tinh thần của người dân trong xã hội ở từng giaiđoạn của lịch sử.
Hiện tại ở nước ta có nhiều loại lễ hội, bên cạnh lễ hội cổ truyền còn có Lễ hộimới, (lễ hội hiện đại, gắn với các sự kiện lịch sử hiện đại, cách mạng), lễ hội sựkiện (gắn với du lịch quảng bá du lịch, Lễ hội nhân kỷ niệm những năm chẵn thànhlập thành phố, tỉnh, huyện)…, trong đó lễ hội cổ truyền thống có số lượng nhiềunhất (khoảng trên 7000 lễ hội trong tổng số gần 9000 lễ hội), phạm vi phân bố rộng(cả nông thôn, đô thị, vùng núi các dân tộc), có lịch sử lâu đời nhất Người ta cóthể phân loại lễ hội cổ truyền theo thời gian các mùa trong năm, trong đó quantrọng nhất là mùa xuân, mùa thu (xuân thu nhị kỳ), phân chia theo phạm vi lớnnhỏ: Lễ hội làng, lễ hội vùng, lễ hội quốc gia Phân loại theo tính chất của lễ hội:Lễ hội nghề nghiệp (nông, ngư, nghề buôn…), lễ hội tôn vinh anh hùng dân tộc,người có công với quê hương, đất nước, lễ hội gắn với các tôn giáo tín ngưỡng cụthể như lễ hội của Phật, Kitô, Tín ngưỡng dân gian…
Lễ hội cổ truyền là những mốc đánh dấu chu trình đời sống sản xuất và đời sống xãhội của mỗi cộng đồng người, mà một khi cái mốc mang tính lễ nghi đó chưa đượcthực hiện thì các quá trình sản xuất và quá trình xã hội đó sẽ bị đình trệ, sự sinh tồnvà các quan hệ xã hội sẽ bị phá vỡ Ví dụ, nếu người Việt và người Tày chưa thựchiện nghi lễ “Hạ điền”, “Lồng tồng” thì việc gieo hạt đầu mùa sẽ không thể thựchiện, đứa trẻ sinh ra nếu chưa được thực thi nghi lễ “thổi tai”, đặt tên thì nó chưathể trở thành con người, một chàng trai đến tuổi trưởng thành mà chưa trải quanghi lễ thành đinh, cấp sắc thì chưa thể trở thành một thành viên thực sự của cộngđồng, một đôi nam nữ thanh niên chưa là lễ tơ hồng, lễ trình gia tiên thì không thểtrở thành vợ chồng, một người chết nếu chưa được thày Tào của người Tày chưađến thực hiện nghi lễ gọi hồn đưa hồn thì nghi lễ mai táng sẽ không được thực thi
Do vậy, một nghi lễ, lễ hội bao giờ cũng mang tính chuyển tiếp của một chu trìnhsản xuất vật chất hay xã hội nhất định
Trang 6Trong số hơn 7000 lễ hội cổ truyền của nước ta, xét về nguồn cội đều là lễ hộinông nghiệp, quy mô ban đầu là hội làng Tuy nhiên, trong tiến trình lịch sử, các lễhội nông nghiệp này dần biến đổi, làm phong phú hơn bằng những nội dung lịch sử(nhất là lịch sử chống ngoại xâm), nội dung xã hội (nhất là các quan hệ cộngđồng), nội dung văn hóa tạo nên diện mạo vô cùng phong phú và đa dạng như ngàynay.
So với các loại lễ hội khác, lễ hội cổ truyền mang 3 đặc trưng cơ bản sau:
- Lễ hội cổ truyền gắn với đời sống tâm linh, tôn giáo tín ngưỡng, nó mang tính
thiêng,do vậy nó thuộc thế giới thần linh, thiêng liêng, đối lập với đời sống trần
gian, trần tục Có nhiều sinh hoạt, trình diễn trong lễ hội nhìn bề ngoài là trần tục,như các trò vui chơi giải trí, thi tài, các diễn xướng mang tính phồn thực, nên nómang tính “tục”, nhưng lại là cái trần tục mang tính phong tục, nên nó vẫn thuộc vềcái thiêng, như tôn sùng sinh thực khí mà hội Trò Trám (Phú Thọ) là điển hình
Tính tâm linh và linh thiêng của lễ hội nó quy định “ngôn ngữ” của lễ hội là ngôn
ngữ biểu tượng, tính thăng hoa, vượt lên thế giới hiện thực, trần tục của đời sống
thường ngày Ví dụ, diễn xướng ba trận đánh giặc Ân trong Hội Gióng, diễn xướngcờ lau tập trận trong lễ hội Hoa Lư, diễn xướng rước Chúa gái (Mỵ Nương) trongHội Tản Viên… Chính các diễn xướng mang tính biểu tượng này tạo nên khôngkhí linh thiêng, hứng khởi và thăng hoa của lễ hội
Lễ hội Hùng Vương
Trang 7- Lễ hội cổ truyền là một sinh hoạt văn hóa mang tính hệ thống tính phức hợp, một hiện tượng văn hóa dân gian tổng thể, bao gồm gần như tất cả các phương diện
khác nhau của đời sống xã hội của con người: sinh hoạt tín ngưỡng, nghi lễ, phongtục, giao tiếp và gắn kết xã hội, các sinh hoạt diễn xướng dân gian (hát, múa, tròchơi, sân khấu…), các cuộc thi tài, vui chơi, giải trí, ẩm thực, mua bán… Không cómột sinh hoạt văn hóa truyền thống nào của nước ta lại có thể sánh được với lễ hộicổ truyền, trong đó chứa đựng đặc tính vừa đa dạng vừa nguyên hợp này
- Chủ thể của lễ hội cổ truyền là cộng đồng, đó là cộng đồng làng, cộng đồng nghề
nghiệp, cộng đồng tôn giáo tín ngưỡng, cộng đồng thị dân và lớn hơn cả là cộngđồng quốc gia dân tộc Nói cách khác không có lễ hội nào lại không thuộc về mộtdạng cộng đồng, của một cộng đồng nhất định Cộng đồng chính là chủ thể sángtạo, hoạt động và hưởng thụ các giá trị văn hóa của lễ hội
Ba đặc trưng trên nó quy định tính chất, sắc thái văn hóa, cách thức tổ chức, thái
độ và hành vi, tình cảm của những người tham gia lễ hội, phân biệt với các loại
hình lễ hội khác như lễ hội sự kiện, các loại Festival
Lễ hội cũng như bất cứ một hiện tượng văn hóa, xã hội nào cũng đều chịu sự tácđộng bối cảnh kinh tế - xã hội đương thời và nó cũng phải tự thích ứng biến đổitheo Tuy nhiên, với loại hình lễ hội truyền thống thì ba đặc trưng nêu trên là thuộc
về bản chất, là yếu tố bất biến, là hằng số, chỉ có những biểu hiện của ba đặc tính
trên là có thể biến đổi, là khả biến để phù hợp với từng bối cảnh xã hội Khẳngđịnh điều này có ý nghĩa lý luận và thực tiễn đối với việc phục hồi, bảo tồn và pháthuy lễ hội trong xã hội hiện nay Việc phục dựng, làm mất đi các đặc trưng trên củalễ hội cổ truyền thực chất là làm biến dạng và phá hoại các lễ hội đó
2 Giá trị của lễ hội cổ truyền
Trang 8Lễ hội Tịch ĐiềnKhi nước ta cũng như ở nhiều nước khác đã bước vào công nghiệp hoá, hiện đạihoá nhưng lễ hội cổ truyền vẫn tồn tại thậm chí còn bùng phát mạnh mẽ Phảichăng lễ hội cổ truyền vẫn thu hút và lôi cuốn con người xã hội hiện đại? Nói cáchkhác, lễ hội cổ truyền vẫn đáp ứng nhu cầu của con người không chỉ trong xã hộicổ truyền mà cả xã hội hiện đại Có được điều đó là do lễ hội cổ truyền hội tụ cácgiá trị sau:
Giá trị cố kết và biểu dương sức mạnh cộng đồng:
Lễ hội nào cũng là của và thuộc về một cộng đồng người nhất định, đó có thể làcộng đồng làng xã (hội làng), cộng đồng nghề nghiệp (hội nghề), cộng đồng tôngiáo (hội chùa, hội đền, hội nhà thờ), cộng đồng dân tộc (hội Đền Hùng - quôc tế)đến cộng đồng nhỏ hẹp hơn, như gia tộc, dòng họ chính lễ hội là dịp biểu dươngsức mạnh của cộng đồng và là chất kết dính tạo nên sự cố kết cộng đồng
Mỗi cộng đồng hình thành và tồn tại trên cơ sở của những nền tảng gắn kết, nhưgắn kết do cùng cư trú trên một lãnh thổ (cộng cư), gắn kết về sở hữu tài nguyên vàlợi ích kinh tế (công hữu), gắn kết bởi số mệnh chịu sự chi phối của một lực lượngsiêu nhiên nào đó (cộng mệnh), gắn kết bởi nhu cầu sự đồng cảm trong các hoạtđộng sáng tạo và hưởng thụ văn hoá (cộng cảm)… Lễ hội là môi trường góp phầnquan trọng tạo nên niềm cộng mệnh và cộng cảm của sức mạnh cộng đồng
Ngày nay, trong điều kiện xã hội hiện đại, con người càng ngày càng khẳng định
“cái cá nhân”, “cá tính” của mình thì không vì thế cái “cộng đồng” bị phá vỡ, mà
Trang 9nó chỉ biến đổi các sắc thái và phạm vi, con người vẫn phải nương tựa vào cộngđồng, có nhu cầu cố kết cộng đồng Trong điều kiện như vậy, lễ hội vẫn giữ nguyêngiá trị biểu tượng của sức mạnh cộng đồng và tạo nên sự cố kêt cộng đồng ấy.
Giá trị hướng về cội nguồn:
Tất cả mọi lễ hội cổ truyền đều hướng về nguồn Đó là nguồn cội tự nhiên mà conngười vốn từ đó sinh ra và nay vẫn là một bộ phận hữu cơ; nguồn cội cộng đồngnhư dân tộc, đất nước, xóm làng, tổ tiên, nguồn cội văn hoá Hơn thế nữa, hướngvề nguồn đã trở thành tâm thức của con người Việt Nam - “uống nước nhớ nguồn”,
“ăn quả nhớ người trồng cây” Chính vì thế, lễ hội bao giờ cũng gắn với hànhhương - du lịch
Ngày nay, trong thời đại cách mạng khoa học kỹ thuật, tin học hoá, toàn cầu hóa,con người bừng tỉnh về tình trạng tách rời giữa bản thân mình với tự nhiên, môitrường; với lịch sử xa xưa, với truyền thống văn hoá độc đáo đang bị mai một.Chính trong môi trường tự nhiên và xã hội như vậy, hơn bao giờ hết con ngườicàng có nhu cầu hướng về, tìm lại cái nguồn cội tự nhiên của mình, hoà mình vàovới môi trường thiên nhiên; trở về, tìm lại và khẳng định cái nguồn gốc cộng đồngvà bản sắc văn hoá của mình trong cái chung của văn hoá nhân loại Chính nền vănhoá truyền thống, trong đó có lễ hội cổ truyền là một biểu tượng, có thể đáp ứngnhu cầu bức xúc ấy Đó cũng chính là tính nhân bản bền vững và sâu sắc của lễ hộicó thể đáp ứng nhu cầu của con người ở mọi thời đại
Giá trị cân bằng đời sống tâm linh:
Bên cạnh đời sống vật chất, đời sống tinh thần, tư tưởng còn hiện hữu đời sống tâmlinh Đó là đời sống của con người hướng về cái cao cả thiêng liêng - chân thiệnmỹ - cái mà con người ngưỡng mộ, ước vọng, tôn thờ, trong đó có niềm tin tôngiáo tín ngưỡng Như vậy, tôn giáo tín ngưỡng thuộc về đời sống tâm linh, tuynhiên không phải tất cả đời sống tâm linh là tôn giáo tín ngưỡng Chính tôn giáo tínngưỡng, các nghi lễ, lễ hội góp phần làm thoả mãn nhu cầu về đời sống tâm linh
Trang 10của con người, đó là “cuộc đời thứ hai”, đó là trạng thái “thăng hoa” từ đời sốngtrần tục, hiện hữu.
Xã hội hiện đại với nhịp sống công nghiệp, các hoạt động của con người dườngnhư được “chương trình hoá” theo nhịp hoạt động của máy móc, căng thẳng và đơnđiệu, ồn ào, chật chội nhưng vẫn cảm thấy cô đơn Một đời sống như vậy tuy cóđầy đủ về vật chất nhưng vẫn khô cứng về đời sống tinh thần và tâm linh, một đờisống chỉ có dồn nén, “trật tự” mà thiếu sự cởi mở, xô bồ, “tháo khoán” Tất cảnhững cái đó hạn chế khả năng hoà đồng của con người, làm thui chột những khảnăng sáng tạo văn hoá mang tính đại chúng Một đời sống như vậy không có “thờiđiểm mạnh”, “cuộc sống thứ hai”, không có sự “bùng cháy” và “thăng hoa”
Trở về với văn hoá dân tộc, lễ hội cổ truyền con người hiện đại dường như đượctắm mình trong dòng nước mát đầu nguồn của văn hoá dân tộc, tận hưởng nhữnggiây phút thiêng liêng, ngưỡng vọng những biểu tượng siêu việt cao cả - chân thiệnmỹ, được sống những giờ phút giao cảm hồ hởi đầy tinh thần cộng đồng, conngười có thể phô bày tất cả những gì là tinh tuý đẹp đẽ nhất của bản thân qua cáccuộc thi tài, qua các hình thức trình diễn nghệ thuật, cách thức ăn mặc lộng lẫy, đẹpđẽ khác hẳn ngày thường Tất cả đó là trạng thái “thăng hoa” từ đời sống hiệnthực, vượt lên trên đời sống hiện thực Nói cách khác, lễ hội đã thuộc về phạm trùcái thiêng liêng của đời sống tâm linh, đối lập và cân bằng với cái trần tục của đờisống hiện thực
Giá trị sáng tạo và hưởng thụ văn hóa:
Lễ hội là một hình thức sinh hoạt tín ngưỡng - văn hoá cộng đồng của nhân dân ởnông thôn cũng như ở đô thị Trong các lễ hội đó, nhân dân tự đứng ra tổ chức, chiphí, sáng tạo và tái hiện các sinh hoạt văn hoá cộng đồng và hưởng thụ các giá trịvăn hoá và tâm linh, do vậy, lễ hội bao giờ cũng thấm đượm tinh thần dân chủ vànhân bản sâu sắc Đặc biệt trong “thời điểm mạnh” của lễ hội, khi mà tất cả mọingười chan hoà trong không khí thiêng liêng, hứng khởi thì các cách biệt xã hội
Trang 11giữa cá nhân ngày thường dường như được xoá nhoà, con người cùng sáng tạo vàhưởng thụ những giá trị văn hoá của mình.
Điều này có phần nào đối lập với đời sống thường nhật của những xã hội pháttriển, khi mà phân công lao động xã hội đã được chuyên môn hoá, nhu cầu sáng tạovà hưởng thụ văn hoá của con người đã phần nào tách biệt
Đấy là chưa kể trong xã hội nhất định, một lớp người có đặc quyền có tham vọng
“cướp đoạt” các sáng tạo văn hoá cộng đồng để phục vụ cho lợi ích riêng củamình Đến như nhu cầu giao tiếp với thần linh của con người cũng tập trung vàomột lớp người có “khả năng đặc biệt” Như vậy, con người, đứng từ góc độ quảngđại quần chúng, không còn thực sự là chủ thể của quá trình sáng tạo và hưởng thụcác giá trị văn hoá một cách bình đẳng nữa Xu hướng đó phần nào xói mòn tinhthần nhân bản của văn hoá, làm tha hoá chính bản thân con người Do vậy, conngười trong xã hội hiện đại, cùng với xu hướng dân chủ hoá về kinh tế, xã hội thìcũng diễn ra quá trình dân chủ hoá về văn hoá Chính nền văn hoá truyền thống,trong đó có lễ hội cổ truyền là môi trường tiềm ẩn những nhân tố dân chủ trongsáng tạo và hưởng thụ các giá trị văn hoá ấy
Giá trị bảo tồn và trao truyền văn hóa:
Lễ hội không chỉ là tấm gương phản chiếu nền văn hoá dân tộc, mà còn là môitrường bảo tồn, làm giàu và phát huy nền văn hoá dân tộc ấy
Cuộc sống của con người Việt Nam không phải lúc nào cũng là ngày hội, mà trongchu kỳ một năm, với bao ngày tháng nhọc nhằn, vất vả, lo âu, để rồi “xuân thu nhịkỳ”, “tháng tám giỗ cha, tháng ba giỗ mẹ”, cuộc sống nơi thôn quê vốn tĩnh lặng ấyvang dậy tiếng trống chiêng, người người tụ hội nơi đình chùa mở hội Nơi đó, conngười hoá thân thành văn hoá, văn hoá làm biến đổi con người, một “bảo tàngsống” về văn hoá dân tộc được hồi sinh, sáng tạo và trao truyền từ thế hệ này sangthế hệ khác Tôi đã nhiều lần tự hỏi, nếu như không có nghi lễ và hội hè thì các lànđiệu dân ca như quan họ, hát xoan ; các điệu múa xanh tiền, con đĩ đánh bồng,múa rồng, múa lân ; các hình thức sân khấu chèo, hát bội, rối nước, cải lương ;