MỤC TIÊU CẦN ĐẠT : Qua chuyên đề này các em nắm được kiến thức về: *Ngữ pháp: Nắm được đặc điểm hình thức và chức năng của câu nghi vấn, câu cầu khiến, câu cảm thán, câu trần thuật.Có[r]
Trang 1CHUYÊN ĐỀ: CÂU PHÂN LOẠI THEO MỤC ĐÍCH NÓI
(Gồm các bài: Câu nghi vấn; câu cầu khiến;câu cảm thán;câu trần thuật)
A MỤC TIÊU CẦN ĐẠT : Qua chuyên đề này các em nắm được kiến thức về: *Ngữ pháp: Nắm được đặc điểm hình thức và chức năng của câu nghi vấn, câu cầu
khiến, câu cảm thán, câu trần thuật.Có kĩ năng đặt câu có thành phần tình thái và thành phần cảm thán
*kĩ năng văn bản: Nhận biết và hiểu được tác dụng câu nghi vấn, câu cầu khiến, câu
cảm thán trong văn bản cụ thể
+ Phân biệt câu nghi vấn với các kiểu câu khác
*Hoạt động giao tiếp: Hiểu được thế nào là câu nghi vấn hay câu cầu khiến và xác
định được các kiểu câu trong một câu, một đoạn văn hay một văn bản Có kĩ năng sử dụng các kiểu câu trong giao tiếp hằng ngày
+ Biết cách vận dụng kiến thức đã học trong đặt câu, viết đoạn, tạo lập văn bản hoặc quá trình giao tiếp trong cuộc sống
B KIẾN THỨC TRỌNG TÂM:
CÂU
NGHI
VẤN
1/ Đặc điểm hình thức và chức năng của câu nghi vấn:
a,
Đặc điểm hình thức :
- câu chứa các từ nghi vấn: có thể là
đại từ (ai,gì,nào,bao nhiêu,sao,đâu );
các phụ từ (chưa, đã, không ) hoặc
(à,ư,nhỉ,hử,hả,chứ,chăng ) hoặc có
từ hay nối các vế có quan hệ lựa chọn.
- khi viết, câu nghi vấn kết thúc bằng dấu chấm hỏi
b, Chức năng chính: dùng để hỏi
C
, Chức năng khác:
- trong nhiều trường hợp,câu nghi vấn không dùng để hỏi mà dùng để cầu khiến, khẳng định, đe dọa,biểu lộ tình cảm, cảm xúc, và không yêu cầu
người đối thoại trả lời.
-Nếu không dùng để hỏi thì trong một
số trường hợp, câu nghi vấn có thể kết
VD:
- Bạn nói gì đấy mà tôi nghe
không rõ?
- Bác trai đã khá rồi chứ?
- Chiếcáo này giá bao nhiêu?
- Chị đi hay tôi đi?
Trong các câu trên đều có từ nghi vấn và cuối câu có dấu chấm hỏi
VD: sáng nay người ta đấm U
có đau lắm không?
VD:
- Những người muôn năm cũ Hồn ở đâu bây giờ?
*Biểu lộ cảm xúc thương nhớ, nuối tiếc.
- Mày định nói cho cha mày nghe đấy à?
*câu hỏi dùng để đe dọa.
Trang 2CẦU
KHIẾN
thúc bằng dấu chấm, dấu chấm than hoặc dấu chấm lửng.
1/ Đặc điểm hình thức và chức năng của câu cầu khiến:
a Đặc điểm hình thức:
- Có chứa những từ cầu khiến như: hãy, đừng, chớ, đi, thôi, nào
- Có chứa ngữ điệu cầu khiến
- Khi viết, câu cầu khiến thường được
kết thúc bằng dấu chấm than (!) hoặc dấu chấm(.)
b.Chức năng:
Dùng để ra lệnh, yêu cầu, đề nghị, khuyên bảo
VD:
1.- Em hãy đứng lên nào!
2.( Trời mưa, mẹ nói với con gái:)
- Đóng cái cửa vào kẻo mưa hắt! ( mục đích cầu khiến:yêu cầu con gái đóng cửa lại)
VD:
a Tôi khóc nấc lên Mẹ tôi từ ngoài đi vào Mẹ vuốt tóc tôi
và nhẹ nhàng dắt tay em Thủy:
- Đi thôi con!
*Lời khuyên bảo.
b Ông giáo hút trước đi.
*Lời yêu cầu.
c Nay chúng ta đừng làm gì nữa, thử xem lão Miệng có
sống được không
*Lời đề nghị
d Đang ngồi viết thư, tôi bỗng nghe tiếng ai đó vọng vào:
- Mở cửa!
* Ngữ điệu ra lệnh
CÂU
CẢM
THÁN
1/ Đặc điểm hình thức và chức năng của câu cảm thán:
a Đặc điểm hình thức:
- Chứa các thán từ: ôi,ô hay, ôi chao, chao ôi, ối giời ơi, trời đất ơi…
- Chứa các từ ngữ cảm thán: biết bao,
biết chừng nào, xiết bao, thay…
- Khi viết, cuối câu thường kết thúc bằng dâu chấm than(!)
b chức năng:
Bộc lộ trực tiếp những cảm xúc tình cảm, thái độ của người nói ( người viết) đối với sự vật, sự việc được nói tới
VD:
Ôi, trời đẹp quá!
VD:
Thương thay thân phận con tằm Kiếm ăn được mấy phải nằm nhả tơ. (Ca dao)
VD:
Ôi những quyển sách rất nâng niu!
( Nam Cao, Lão Hạc)
CÂU
TRẦN
THUẬT
1/ Đặc điểm hình thức và chức năng của câu trần thuật:
a Đặc điểm hình thức:
- Không có đặc điểm hình thức của các kiểu câu nghi vấn, cầu khiến , cảm thán
VD:
Hùng Vương thứ mười tám có một người con gái tên là Mị Nương, người đẹp như hoa, tính nết hiền diệu
Trang 3- Thường kết thúc bằng dấu chấm (.) hoặc dấu chấm lửng (…)
- Đôi khi câu trần thuật còn dùng để yêu cầu, đề nghị hay bộc lộ tình cảm … khi đó nó được dùng bằng tình thái từ hoặc dấu chấm than (!)
b.Chức năng:
- Chức năng chính : kể , thông báo , nhận định , miêu tả
- Ngoài ra còn dùng để yêu cầu , đề nghị hay bộc lộ tình cảm , cảm xúc …
( Sơn Tinh, Thủy Tinh)
VD:
- Chiếc áo này đẹp! ( cảm xúc, khen)
- Con đi đây!( nhẹ nhàng, tình cảm)
C LUYỆN TẬP :
C1, Bài tập đề nghị: (Bắt buộc HS làm, có thể gửi đến địa chỉ mail:
phamngoclan0@gmail.com)
Bài tập 1: Xác định câu nghi vấn trong những đoạn trích sau Những đặc điểm hình thức
nào cho biết đó là câu nghi vấn.?
a.Rồi hắn chỉ luôn vào mặt chị Dậu:
- Chị khất tiền sưu đến chiều mai phải không? Đấy ! Chị hãy nói với ông cai, để ông ấy ra đình kêu với quan cho! Chứ ông lí tôi thì không có quyền dám cho chị khất một giờ nào nữa!
( Ngô Tất Tố, Tắt đèn)
b.Tại sao con người lại khiêm tốn như thế? Đó là vì cuộc đời là một cuộc đấu tranh bất
tận, mà tài nghệ của mỗi cá nhân tuy là quan trọng, nhưng thật ra chỉ là một giọt nước bé nhỏ giữa đại dương bao la
( Theo Lâm Ngữ Đường, Tinh hoa xử thế)
c Văn là gì? Văn là vẻ đẹp Chương là gì? Chương là vẻ đẹp Nhời(lời) của người ta rực
rỡ bóng bẩy, tựa như có vẻ đẹp vẻ sáng, cho nên gọi là văn chương
( Theo Phan Kế Bính, Việt Nam văn khảo)
d Tôi cất tiếng gọi Dế Choắt Nghe tiếng thưa,tôi hỏi:
- Chú mình muốn cùng tớ đùa vui không?
- Đùa trò gì? Em đương lên cơn hen đây! Hừ hừ…
- Đùa chơi một tí
- Hừ… hừ…cái gì thế?
Trang 4- Con mụ Cốc kia kìa.
Dế choắt ra cửa, hé mắt nhìn chị Cốc Rồi hỏi tôi:
- Chị Cốc béo xù đứng trước của nhà ta ấy hả?
- Ừ
( Tô Hoài, Dế Mèn phiêu lưu kí)
Bài tập 2: Trong những câu văn sau, câu nào là câu nghi vấn? chỉ ra đặc điểm hình thức
cho bết đó là câu nghi vấn?
a Bố cậu đi có lẽ được đến ba năm rồi đấy…không biết cuối năm nay bố cậu có về
không?
(Nam Cao, Lão Hạc)
b Thoáng thấy mẹ về đến cổng, thằng Dần mừng nhảy chân sáo:
- U đi đâu từ lúc non trưa đến giờ? Có mua được gạo hay không? Sao U lại về không thế? ( Ngô Tất Tố, Tắt Đèn)
c Cô tôi hỏi luôn, giọng vẫn ngọt:
- Sao lại không vào? Mợ mày phát tài lắm, có như dạo trước đâu!
( Nguyên Hồng, Trong lòng mẹ)
d Trẫm muốn dựa vào sự thuận lợi của đất ấy để định chỗ ở.Các khanh nghĩ thế nào?
( Trần Quốc Tuấn, Chiếu dời đô)
Bài tập 3: xét các câu sau và trả lời câu hỏi
a Mình đọc hay tôi đọc?
b Em được thì cho anh xin
Hay là em để làm tin trong nhà?
c Hay tại sự sung sướng bỗng được trông nhìn và ôm ấp cái hình hài máu mủ của mình
mà mẹ tôi lại tươi đẹp như thuở còn sung túc?
( Nguyên Hồng, Những ngày thơ ấu)
- Căn cứ vào đâu để xác định những câu trên là câu nghi vấn?
- Trong các câu đó, có thể thay từ hay bằng từ hoặc được không?
Bài tập 4: Có thể dặt dấu chấm hỏi ở cuối những câu sau được không? Vì sao?
a Nay chúng ta đừng làm gì nữa, thử xem lão Miệng có sống được không
( Chân, Tay, Tai ,Mắt, Miệng)
b Bây giờ thì tôi hiểu tại sao lão không muốn bán con chó vàng của lão.
( Nam Cao, Lão Hạc)
Trang 5c Cây nào cũng đẹp, cây nào cũng quý, nhưng thân thuộc nhất vẫn là tre nứa.
( Thép Mới, Cây treViệt Nam)
Bài tập 5: Xác định câu nghi vấn trong những câu dưới đây và cho biết những câu nghi
vấn ấy được dùng với mục đích gì?
a Ý thằng con lão thì nó muốn bán vườn …Nhưng lão không cho bán Ai lại bán vườn đi
mà lấy vợ?
b Mỗi ngày cậu ấy ăn thế, bỏ rẻ cũng mất hào rưỡi, hai hào đấy Cứ mãi thế này thì tôi lấy
tiền đâu mà nuôi được?
c Nó là người của người ta rồi, chứ đâu có còn là con tôi?
d – Cậu vàng đi đời rồi, ông giáo ạ!
- Cụ bán rồi?
- Bán rồi! Họ vữa bắt xong
( Nam Cao, Lão Hạc)
Bài tập 6: ( bài tập 1,2,3 SGK trang 31, 32)
Bài tập 7: Xác định câu cầu khiến trong các câu sau và chỉ ra đặc điểm hình thức của
những câu cầu khiến đó
a Đã ăn thịt còn lo liệu thế nào? Mày đừng có làm dại mà bay mất đầu, con ạ!
( Em bé thông minh)
b Đừng cho gió thổi nữa!Đừng cho gió thổi nữa!
( Cây bút thần)
c Con trăn ấy là của vua nuôi đã lâu Nay em giết nó, tất không khỏi bị tội chết Thôi, bây
giờ nhân trời chưa sáng em hãy trốn ngay đi Có chuyện gì để anh ở nhà lo liệu
( Thạch Sanh)
d Gọi điện về đơn vị nhé!
( Lê Minh Khuê, những ngôi xa xôi)
e Cả đơn vị làm đường cho một trung đoàn tên lửa qua rừng Đi từ sáng không ngủ Tôi
cũng đi bây giờ Các bạn cố gắng nhé
( Lê Minh Khuê, Những ngôi sao xa xôi)
Bài tập 8: ( làm bài tập 1, 2 SGK trang 44,45)
Bài tập 9: Xác định câu cảm thán trong những trường hợp sau và chỉ ra đặc điểm hình
thức của câu cảm thán đó
a Lão già tệ lắm!Tôi ăn ở với lão như thế mà lão đối xử với tôi như thế này à?
( Nam Cao, Lão Hạc)
Trang 6b ánh sáng kì dị làm sao! Em tưởng chừng như đang ngồi trước một lò sưởi bằng sắt
có những hình nổi bằng đồng bóng nhoáng
( An-đéc-xen, cô bé bán diêm)
c Lúc bấy giờ, ta cùng các ngươi sẽ bị bắt, đau xót biết chừng nào!
( Trần Quốc Toản, Hịch tướng sĩ)
d Tiếc thay nước đã đánh phèn,
Mà cho bùn lại vẩn lên mấy lần!
( Nguyễn Du, truyện kiều)
Bài tập 10: ( bài tập 1,3,4 SGK trang 46,47)
Bài tập 11: Xác định câu trần thuật trong những câu dưới đây và nêu mục đích của những
câu trần thuật đó
a Và lão kể lão kể nhỏ nhẻ và dài dòng thật.
( Nam Cao, Lão Hạc)
b Ấy !Sự đời lại cứ thường như vậy đấy Người ta định rồi chẳng bao giờ người ta làm
được Hia đứa mê nhau lắm Bố mẹ đứa con gái biết vậy, nên cũng bằng lòng gả Nhưng
họ thách nặng quá: Nguyên tiền mặt phải một trăm đồng bạc, lại còn cau, còn rượu… ( Nam Cao, Lão Hạc)
c Cảm ơn cụ, nhà cháu đã tỉnh táo như thường.
( Ngô Tất Tố, Tắt đèn)
d Buổi mai hôm ấy, một buổi mai đầy sương thu và gió lạnh, mẹ tôi âu yếm nắm tay tôi
dẫn đi trên con đường làng dài và hẹp
( Thanh Tịnh, Tôi đi học)
e Các con ơi, đây là lần cuối cùng thầy dạy các con.
( An-phông-xơ Đô – đê,Buổi học cuối cùng)
C2 Hướng dẫn tự học tại nhà:
- Nắm đặc điểm hình thức và chức năng chính của các kiểu câu
- Tìm văn bản đã học có chứa một trong các kiểu câu và phân tích tác dụng
- Liên hệ thực tế trong đời sống hằng ngày
-Viết một đoạn văn ( khoảng 8-10 câu) trình bày suy nghĩ của em về kết thúc truyện cô
bé bán diêm trong đó có sử dụng các kiểu câu