Thiết kế bài giảng “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” + Phân chia bố cục của trích đoạn kịch tùy theo các tiêu chí khác nhau - Bậc 2: + Phân tích cuộc đối thoại giữa Hồn Trương Ba với xác anh[r]
Trang 1-Tiết: 2 tiết
-Thể loại: kịch bản văn học
-Lớp dạy:
-Ngày soạn: 5.10.2010
- Người dạy: Nguyễn Thị Lan Anh
HỒN TRƯƠNG BA, DA HÀNG THỊT
(Trích kịch bản văn học (kịch nói))
-Lưu Quang
Vũ-A Mục tiêu cần đạt
1 Về kiến thức:
- Bậc 1:
+ Nêu được ít nhất 2 đặc điểm về kịch.
+ Nêu được những nét chính về tác giả, phong cách sáng tác, vị trí trên văn đàn với những tác phẩm tiêu biểu + Nêu hoàn cảnh sáng tác, bố cục của vở kịch “Hồn Trương Ba, da hàng thịt”, vị trí của trích đoạn được học + Thuộc lòng ít nhất 2 đoạn đặc sắc nhất trong đoạn trích.
+ Liệt kê ít nhất 3 đoạn đối thoại của Trương Ba với các nhân vật khác trong vở kịch.
+ Liệt kê được các đoạn thoại tiêu biểu nói lên tâm hồn thanh cao, trong sáng của Hồn Trương Ba
Trang 2+ Phân chia bố cục của trích đoạn kịch (tùy theo các tiêu chí khác nhau)
- Bậc 2:
+ Phân tích cuộc đối thoại giữa Hồn Trương Ba với xác anh hàng thịt
+ Phân tích cuộc đối thoại giữa Hồn Trương Ba với người thân.
+ Phân tích cuộc đối thoại giữa Hồn Trương Ba với Thích Đế
+ Phân tích nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ và tình huống kịch trong trích đoạn“Hồn Trương Ba, da hàng thịt”
- Bậc 3:
+ Nhận xét, đánh giá về ý nghĩa triết lý được hiện ra qua các cuộc đối thoại của Hồn Trương Ba với các nhân vật khác trong đoạn trích.
+ Phân tích để rút ra giá trị phê phán hiện thực xã hội hiện nay.
+ Chứng minh được kịch của Lưu Quang Vũ đặc sắc trên phương diện: sự hấp dẫn của kịch bản văn học và nghệ thuật sân khấu; sự kết hợp giữa tính hiện đại với các giá trị truyền thống….
+ So sánh, liên hệ với bản thân để từ đó rút ra bài học cuộc sống: Hãy là chính mình!
2 Về thái độ:
- Hiểu và yêu thích kịch hơn.
Trang 3- Bồi dưỡng tình cảm yêu thương, trân trọng những giá trị sống tốt đẹp (yêu thương, hạnh phúc, gia đình, tôn trọng, vị tha…)
3 Về kỹ năng
- Rèn luyện kỹ năng đọc hiểu văn bản thuộc thể loại kịch
- Rèn luyện năng lực phân tích và cảm nhận các nhân vật, các sự kiện diễn biến của kịch bản văn học
- Rèn luyện năng lực tư duy tích cực, thảo luận và làm việc nhóm…
B Kiến thức trọng tâm
1 Cuộc đối thoại giữa Hồn Trương Ba với các nhân vật khác trong vở kịch
2 Đoạn cuối cùng.
3 Khái quát ý nghĩa tư tưởng của vở kịch, đoạn kịch
4 Hồn Trương Ba, da hàng thịt từ truyện cổ dân gian đến kịch bản của Lưu Quang Vũ
5 Tổng kết
C Chuẩn bị
- Giáo viên: SGK, sách giảng viên, giáo án điện tử, một số phương tiện cần thiết trong quá trình giảng dạy.
- Học sinh:
+ Tìm hiểu về thể loại kịch bản văn học
+ Đọc Lưu Quang Vũ – về tác gia và tác phẩm (NXBGD, 2007)
+ Đọc ít nhất 2 lần trích đoạn và soạn bài theo hướng dẫn SGK/trang 215
+ Làm việc nhóm với các nội dung nhiệm vụ sau:
Trang 4 Cuộc đối thoại giữa Hồn Trương Ba với xác anh hàng thịt
Nhóm 1: Mục đích lập luận của 2 nhân vật
Nhóm 2: cử chỉ
Nhóm 3: xưng hô
Nhóm 4: giọng điệu, vị thế
Cuộc đối thoại giữa Hồn Trương Ba với người thân
Nhóm 1: phản ứng của người vợ ra sao? Nguyên nhân?
Nhóm 2: Phản ứng của người con dâu ra sao? Nguyên nhân?
Nhóm 3: Phản ứng của cháu gái ra sao? Nguyên nhân?
Nhóm 4: Phản ứng, tâm trạng của Trương Ba ra sao? Nguyên nhân?
D Phương pháp và phương tiện dạy học
1 Phương pháp dạy học
- Sử dụng linh hoạt các hình thức diễn giảng, gợi mở, thảo luận nhóm, nêu vấn đề… để học sinh phát huy được khả năng làm việc độc lập, tự chủ và sáng tạo của mình
2 Phương tiện dạy học
- Máy chiếu: trình chiếu các tranh ảnh về tác giả, về một số đoạn trong vở kịch, các sơ đồ khái quát về đặc điểm, cấu trúc của kịch bản văn học
- Hoặc tranh ảnh, bản đồ về tác giả, về vở kịch Hồn Trương Ba, da hàng thịt được giáo viên, học sinh chuẩn
bị trước giờ lên lớp.
Trang 5E Tiến trình dạy học
1 Ổn định và tổ chức lớp.
2 Kiểm tra bài cũ
- Hình thức: vấn đáp hoặc làm bài 15 phút
- Câu hỏi:
+ Phân tích vẻ đẹp tự nhiên (hoặc văn hóa, hoặc lịch sử) của dòng sông Hương
+ Nhan đề Ai đã đặt tên cho dòng sông? có ý nghĩa gì?
3 Mở đầu bài học:
- Cho học sinh tóm tắt lại câu chuyện dân gian Hồn Trương Ba, da hàng thịt
- Từ truyện cổ tích quen thuộc Hồn Trương Ba, da hàng thịt, nhà viết kịch tài danh Lưu Quang Vũ đã sáng tạo
ra vở kịch nói Hồn Trương Ba, da hàng thịt với chủ đề hiện đại, chiều sâu tư tưởng, đặc sắc nghệ thuật
Đoạn trích chúng ta được học là đoạn kết và đỉnh điểm mâu thuẫn của toàn vở.
4 Hoạt động dạy học
Trang 6Hoạt động của giáo viên Hoạt động của học sinh Kiến thức cần đạt
1 Hướng dẫn đọc hiểu khái quát về tác giả và tác phẩm (trò chơi)
Cho học sinh xem hình ảnh chân dung tác giả và một số đoạn kịch đã được diến trên sân khấu (bằng máy chiếu hoặc bằng tranh ảnh đã chuẩn bị trước)
Tổ chức trò chơi đồng đội
nhỏ với nội dung: “Đến
với Lưu Quang Vũ”
-Lớp chia 2 đến 3 đội tùy cách sắp xếp của không gian lớp học
-Đặt tên cho đội chơi
Tùy cách bố trí của lớp mà chia lớp ra làm 2 đến 3 đội chơi, cho các em thay phiên nhau lên bảng ghi những hiểu biết của mình về tác giả(mỗi người 1 thông tin) Hết 2 phút, mọi hoạt động dừng lại
? Giáo viên đối chiếu,
nhận xét, công bố đội
thắng cuộc và tổng kết lại
A: Nghe và ghi chép lại
những ý cơ bản giáo viên đã tổng kết
-Năm sinh?
-Quê Quán?
-Tài năng nổi bật -Vị trí trên văn đàn -Giải thưởng Hồ Chí Minh
A.Tìm hiểu chung 1.Tác giả:
- Lưu Quang Vũ (1948-1988) quê gốc ở Đà Nẵng,sinh ở Phú Thọ trong một gia đình trí thức
+1965-1970 vào bộ đội và được biết đến như một nhà thơ tài năng đầy hứa hẹn
+1970-1978 xuất ngũ làm nhiều nghề để mưu sinh
+1978-1988 làm biên tập viên tạp chí Sân khấu ,bắt đầu sáng tác kịch và trở thành một hiện tượng đặc biệt của kịch trường những năm 80 thế kỉ XX với những vở kịch đặc sắc
như :Lời thề thứ 9,Nàng Xi-ta, Tôi và chúng ta, Hồn Trương
Ba, da hàng thịt…
-Là một nghệ sĩ đa tài: làm thơ, vẽ tranh, viết truyện, viết tiểu luận…
-Là một trong những nhà soạn kịch tài năng nhất của văn học Việt Nam hiện đại
-Năm 2000, được tặng giải thưởng HCM về VHNT
Trang 7? Em hãy cho biết tác giả
sáng tác vở kịch trong
hoàn cảnh nào?
? Em hãy tóm tắt lại tác
phẩm
=>Nhận xét, đánh giá
phần tóm tắt của học sinh
Giải thích những đoạn
chưa đúng và hướng dẫn
tóm tắt lại
? Đoạn trích nằm ở phần
nào trong vở kịch?
?Nội dung ý nghĩa của
đoạn trích là gì?
A: Đọc phần tiểu dẫn và trả
lời -Năm sáng tác -Nguồn gốc từ một cốt truyện dân gian
A: 1 hoặc 2 học sinh tóm tắt
lại tác phẩm
A: Đọc phần tiểu dẫn và trả
lời -Một hoặc hai em học sinh đứng dậy trả lời
2 Tác phẩm
a Hoàn cảnh ra đời
- Viết năm 1981 nhưng đến 1984 mới công diễn và gây được ấn tượng mạnh đối với công chúng trong và ngoài nước
-Từ một cốt truyện dân gian ,tác giả đã xây dựng thành vở kịch nói hiện đại ,đặt ra nhiều vấn đề mới mẻ, có ý nghĩa tư tưởng, triết lí và nhân văn sâu sắc
b Tóm tắt tác phẩm
Trương Ba, một người làm vườn tốt bụng,khoẻ mạnh, giỏi đánh cờ bị Nam Tào bắt chết nhầm Vì muốn sửa sai nên Nam Tào và Đế Thích cho hồn Trương Ba sống lại ,nhập vào thể xác hàng thịt vừa mới chết Trú nhờ thể xác hàng thịt, hồn Trương Ba gặp rất nhiều phiền toái : lí trưởng sách nhiễu, chị hàng thịt đòi chồng, gia đình Trương Ba cũng cảm thấy xa lạ…mà bản thân Trương Ba cũng đau khổ vì phải sống xa lạ, giả tạo.Đặc biệt ,thân xác hàng thịt làm Trương
Ba nhiễm một số thói xấu và những nhu cầu vốn không phải
là của bản thân ông.Trước nguy cơ tha hoá về nhân cách và
sự phiền phức phải mượn thân xác của kẻ khác,Trương Ba quyết định trả lại thân xác cho hàng thịt và chấp nhận cái chết
c Vị trí trích đoạn
Văn bản được trích từ cảnh XII và đoạn kết của vở kịch diễn tả sự đau khổ dằn vặt và quyết định cuối cùng vô cùng cao thượng của Trương Ba sau mấy tháng hồn trú nhờ vào
Trang 8thể xác hàng thịt và gặp rất nhiều phiền toái …
2 Xác định tình huống và các mâu thuẫn trong đoạn kịch
? Đoạn kịch được xây
dựng bằng những tình
huống nào? Em hãy liệt
kê ít nhất 2 tình huống
trong đoạn trích
Tóm lại cho học
sinh
? Trong đoạn kịch được
học nổi lên những mâu
thuẫn nào?
A: 2 đến 3 học sinh trả lời
theo sự chuẩn bị trước bài tập
ở nhà
+Trương Ba đối thoại với xác hàng thịt, với gia đình và đau khổ bởi tình thế của mình
+Cái chết của cu Tị +Trương Ba không muốn kéo dài tình trạng đó, gặp Đế Thích
A: 2 học sinh trả lời
a.Tình huống:
-Hồn Trương Ba đau khổ, dằn vặt, day dứt trong thân xác anh hàng thịt, trong sự lấn át của hắn, trong sự xa lánh, khó chịu của gia đình (vợ, con, cháu)
-Cu Tị, bạn của cháu gái Trương Ba đột tử -Trương ba gọi gặp Đế Thích – người bạn cờ, người làm cho ông sống lại, nói rõ quyết định của mình
b Mâu thuẫn – xung đột
-Giữa hồn Trương Ba và xác hàng thịt (mâu thuẫn chủ yếu) -Giữa hồn Trương Ba và những người trong gia đình
3 Hướng dẫn đọc hiểu chi tiết
-Chuyển ý: Gọi hỏi học sinh về các bước phát triển của kịch (giao đãi-thắt nút-phát triển-cao trào-mở nút) Sau đây lớp
mình hãy cùng nhau phân tích xem đoạn trích“Hồn Trương Ba, da hàng thịt” nằm ở giai đoạn nào…
-GV chia lớp làm 4 nhóm tiến hành thảo luận Mỗi nhóm bám sát văn bản, thảo luận và cử đại diện lên bảng ghi
Trang 9? Cho học sinh đọc phân
vai diễn cảm giữa hồn
Trương Ba và xác hàng
thịt
? Cuộc đối thoại giữa Hồn
Trương Ba và da hàng thịt
được thể hiện như thế
nào?
-Thời gian: 3 phút
-Gợi ý: Qua mục đích, cử
chỉ, xưng hô, giọng điệu –
vị thế
? Thế còn cử chỉ thì sao?
Thể hiện như thế nào?
? Xưng hô?
? Giọng điệu của các nhân
vật lúc này thế nào? Qua
đó thể hiện vị thế của họ
ra sao?
A: Đọc diễn cảm theo vai
A: Nhóm 1 trả lời theo sự
chuẩn bị đã được phân công
=>Các nhóm khác bổ sung, nhận xét
A: Nhóm 2 trả lời theo sự
chuẩn bị trước
=>Các nhóm nhận xét
A: Nhóm 3 trả lời
=>Các nhóm khác bổ sung, nhận xét
A: Nhóm 4 trả lời
=>Các nhóm khác bổ sung, nhận xét
1.Cuộc đối thoại giữa Trương Ba và xác hàng thịt -Các vai:
+Hồn Trương Ba +Xác hàng thịt
a.Thể hiện:
- Mục đích:
+ Hồn Trương Ba: Phủ định sự lệ thuộc của linh hồn vào
xác thịt, coi xác thịt chỉ là cái vỏ bề ngoài, không có ý nghĩa Khẳng định linh hồn vẫn có đời sống riêng : nguyên vẹn, trong sạch, thẳng thắn
+ Xác hàng thịt: Khẳng định sự âm u, đui mù của thể xác có
sức mạnh ghê gớm, có khả năng điều khiển, làm át đi linh hồn cao khiết, dồn hồn T.Ba vào thế đuối lí, phải thỏa hiệp, quy phục
-Cử chỉ:
+Hồn Trương Ba: ôm đầu, đứng vụt dậy, nhìn chân tay,
thân thể, bịt tai lại => Uất ức, tức giận, bất lực
+Xác hàng thịt: lắc đầu, tỏ vẻ thương hại.
-Xưng hô:
+ Hồn Trương Ba: mày – ta => Khinh bỉ, xem thường + Xác hàng thịt: ông – tôi => ngang bằng, thách thức
-Giọng điệu:
+ Hồn Trương Ba: Giận dữ, khinh bỉ, mắng mỏ, ngậm ngùi,
thấm thía, tuyệt vọng
+ Xác hàng thịt: khi thì ngạo nghễ thách thức, khi buồn rầu
Trang 10? Các chi tiết vừa nêu trên
thể hiện điều gì?
=>Giáo viên nhận xét,
đánh giá định hướng và
đưa ra những tổng kết
cuối cùng qua những câu
trả lời của học sinh
A: 3 đến 4 học sinh thuộc các
nhóm sẽ trả lời
Chú ý lắng nghe và ghi chép lại
thì thầm, ranh mãnh, an ủi…
-Vị thế:
+ Hồn Trương Ba: Bị động, kháng cự yếu ớt, đuối lí
thua cuộc, chấp nhận trở lại xác hàng thịt
+ Xác hàng thịt: Đặt nhiều câu hỏi phản biện -> thắng thế,
buộc được hồn T.Ba quy phục
b.Nhận xét:
-Nhân vật bắt đầu rơi vào mâu thuẫn=> thắt nút
-Trong khi rất muốn tách ra khỏi thân xác kềnh càng, thô lỗ của anh hàng thịt thì xác lại cứ muốn tồn tại mãi tình trạng này -> với sự giễu cợt của xác, hồn càng đau khổ và bế tắc
- Hồn cao khiết nhưng vô dụng, xác đui mù nhưng hấp dẫn ghê gớm-> lí lẽ ti tiện nhưng hết sức thực tế, khiến hồn không có cơ sở bác bỏ Sự chống đối ngày càng yếu dần và phải đầu hàng trong tuyệt vọng
Cuộc độc thoại trong tâm trạng một con người: giữa
mơ ước đẹp đẽ và những dục vọng bản năng thấp hèn, tầm thường Chiến thắng chính mình, chiến thắng những đòi hỏi bản năng, cái ác, cái giả dối trong phần tối của con người là vô cùng khó khăn
Trương Ba được trả lại cuộc sống nhưng là sống đáng hổ thẹn vì dung tục đồng hóa trong than xác anh hàng thịt vốn dung tục cả đời
Khi con người sống chung với dung tục, sẽ bị dung tục lấn át, thắng thế, ngự trị, tàn phá những gì tốt đẹp, cao quý trong con người
Nghệ thuật: đoạn đối thoại, độc thoại rất sinh động,
Trang 11đầy sáng tạo, nhiều nghĩa ẩn dụ, thúc đẩy xung đột tới đỉnh điểm, đưa tính cách nhân vật càng thêm rõ ràng, sắc nét
? Cho học sinh đọc đoạn
đối thoại giữa Trương Ba
và gia đình
? Trong cuộc đối thoại
với gia đình, những người
tân của ông thể hiện thái
độ, tình cảm như thế nào?
(Liệt kê dẫn chứng cụ thể)
? Nguyên nhân của những
thái độ ấy là gì?
-Lớp tiếp tục hoạt động
nhóm theo nội dung đã
chuẩn bị trước
-Thời gian hội ý: 3 phút
-Gợi ý:
+Với người vợ
+Với cháu gái
+Với con dâu
A: Đọc diễn cảm theo vai
Nhóm 1 trả lời câu hỏi theo
sự phân công trước
=>Các nhóm khác bổ sung, nhận xét
Nhóm 2 trả lời câu hỏi theo
phần nhiệm vụ đã chuẩn bị
=>Các nhóm khác bổ sung, nhận xét
2.Cuộc đối thoại giữa Hồn Trương Ba và gia đình -Các vai: Trương Ba, vợ, cái Gái, con dâu
a Với người vợ:
- “Ông bây giờ còn biết đến ai nữa…”, “đi biệt…để ông được thảnh thơi…với cô vợ người hàng thịt…Còn hơn là thế này…”, “Ông đâu còn là ông…”
=> Buồn bã, đau khổ, muốn chết, bỏ đi, muốn nhường chồng lại cho vợ anh hàng thịt
=> Nguyên nhân: nhận ra sự thay đổi của chồng và đau khổ khi sống cảnh chồng chung
b.Với cái Gái:
-“Ông nội tôi chết rồi Nếu ông nội tôi hiện về được, hồn ông nội tôi sẽ bóp cổ ông…”
-“Ông nội đời nào thô lỗ phũ phàng như vậy…”
-“Đừng vờ! Ông xấu lắm, ác lắm! Cút đi! Lão đồ tể, cút đi”
=> đứa cháu gái ngây thơ dứt khoát không chấp nhận ông mình trong xác lão hàng thịt vụng về
=> Dồn hồn Trương Ba đến chân tường của sự ân hận
Trang 12? Trước thái độ của những
người thân, Trương Ba
(trong xác anh hàng thịt)
cảm thấy như thế nào?
Liệt kê một số đoạn thoại
thể hiện tâm trạng của
ông?
Từ đó, em có nhận xét gì
về cách thể hiện tâm trạng
của nhân vật?
? Sau những giây phút
đau khổ, hồn Trương Ba
đi đến quyết định gì? Câu
Nhóm 3 trả lời theo sự phân
công
=>Các nhóm khác bổ sung, nhận xét
Nhóm 4 trả lời
=>Các nhóm khác bổ sung, nhận xét
A: nhóm 4 tiếp tục trả lời
=>Các nhóm khác bổ sung, nhận xét
c Chị con dâu:
- “con sợ lắm, bởi con cảm thấy, đau đớn thấy…mỗi ngày thầy một đổi khác dần, mất mát dần, tất cả cứ như lệch lạc, nhòa mờ dần đi…”
-“làm thế nào, thầy ơi?”
=> thấu hiểu, thương bố
=> Đau khổ, bất lực
=> Nguyên nhân: sợ sự thay đổi ngày càng nhiều của bố chồng, chị không còn nhận ra hình ảnh ông bố chồng hiền hậu, nhẹ nhàng, khéo léo trong hình dáng và thân xác anh hàng thịt cứ ngày một lộ rõ sự thô vụng, tàn nhẫn
d.Hồn Trương Ba:
-Đối thoại với 3 người thương yêu của mình, Hồn Trương
Ba càng thêm đau khổ, tuyệt vọng vì hoàn cảnh trớ trêu mà mình đã tự nguyện dấn thân vào
+ “Bà, sao lại đến nông nỗi này?”
+ “Ông không dè…đấy là…tại…”
+ “Thầy đã làm u khổ Có lẽ cái ngày u chon xác thầy xuống đất, tưởng thầy đã chết hẳn, u cũng không khổ bằng bây giờ”
=> Lời thoại ngắn, toàn câu hỏi biểu thị sự ngơ ngác, thảng thốt, một trạng thái thẫn thờ, tê xót
-Nỗi tuyệt vọng lên đỉnh điểm Hồn Trương Ba tự nhủ, tự quyết một hướng giải thoát:
+ “Nhưng lẽ nào ta lại chịu thua mày, khuất phúc mày và đánh mất mình? Mày nói chẳng còn cách khác à? Có thật