Giáo trình dâu tằm - ong mật

Lµ cuèn s¸ch gi¸o khoa dïng gi¶ng d¹y cho sinh viªn c¸c chuyªn ngµnh kü thuËt n«ng nghiÖp... NguyÔn V¨n Long.[r]

Bộ giáo dục & đào tao Trường đại học nông nghiệp I

………

PGS.TS Nguyễn Văn Long, TS Nguyễn Huy Trí ThS Bùi Thị Điểm, ThS Trần Thị Ngọc

Giáo trình Dâu Tằm – ong mật

Hà nội – 2004

môc lôc

Phần A

KỸ THUẬT TRỒNG DÂU-NUÔI TẰM

VÀI NÉT VỀ LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN VÀ Ý NGHĨA NGHỀ TRỒNG DÂU NUÔI TẰM

Chương I: KỸ THUẬT TRỒNG VÀ CHĂM SÓC DÂU

1.1 ðặc ñiểm hình thái và vị trí phân loại của cây dâu

1.2 Ảnh hưởng của một số yếu tố sinh thái ñến sinh trưởng phát triển của cây dâu 1.3 Sinh trưởng và phát triển của cây dâu

1.4 Nhân giống dâu

1.5 Kü thuËt trång d©u

1.6 Quản lý và chăm sóc vườn dâu

1.7 Thu häach vµ b¶o qu¶n l¸ d©u

1.8 Một số sâu bệnh chính hại dâu và biện pháp phòng trừ

Chương II: ðẶC ðIỂM SINH VẬT HỌC VÀ SINH THÁI HỌC TẰM ÂU

2.1 ðặc ñiểm hình thái các pha phát dục của tằm dâu

2.2 Một số ñặc ñiểm sinh vật học của tằm dâu

2.3 Sinh thái học tằm dâu (ảnh hưởng của một số yếu tố sinh thái ñến quá

trình sinh trưởng phát dục của tằm dâu)

3.1 Vệ sinh và sát trùng nhà cửa, dụng cụ nuôi tằm

3.2 Kỹ thuật ấp trứng tằm

3.3 Kỹ thuật băng tằm

3.4 Kỹ thuật cho tằm ăn

3.5 Mật ñộ nuôi tằm, thay phân và san tằm

3.6 Chăm sóc tằm khi tằm ngủ

3.7 Các phương thức nuôi tằm nhỏ

3.8 Các phương thức nuôi tằm lớn

3.9 Kỹ thuật cho tằm lên né và thu kén

Chương IV : BỆNH VÀ CÔN TRÙNG HẠI TẰM

4.1 Bệnh bủng và phương pháp phòng chống

4.2 Bệnh vi khuẩn và phương pháp phòng trừ

4.3 Bệnh nấm cứng trắng và phương pháp phòng trừ

4.4 Bệnh tằm gai

4.5 Ruåi ký sinh t»m vµ ph−¬ng ph¸p phßng trõ

1

2

3

7

9

11

13

15

18

20

24

26

28

31

31

32

34

35

37

38

39

40

41

44

44

49

52

55

65

Chương V: KỸ THUẬT NHÂN GIỐNG TẰM DÂU

5.1 Giới thiệu vài nột về ủặc ủiểm giống tằm và hệ thống giống 3 cấp

5.2 Kỹ thuật sản xuất trứng giống tằm cấp II

5.3 Kỹ thuật bảo quản trứng giống

5.4 Xử lý trứng nở nhõn tạo

Phần B

KỸ THUẬT NUễI ONG

6.1 í nghĩa kinh tế của nghề nuụi ong mật

6.2 Sơ lược lịch sử phỏt triển

6.3 ðặc ủiểm sinh học

CâY TRỒNG BẰNG ONG MẬT

7.1 Vai trũ của cõy nguồn mật phấn ủối với ong

7.2 Những ủiều kiện ảnh hưởng ủến sự tiết mật của cõy

7.3 Cỏc cõy nguồn mật chớnh ở Việt Nam

7.4 Xỏc ủịnh số ủàn ong nuụi trong một vựng

7.5 Sử dụng ong mật thụ phấn cho cõy trồng

Chương VIII: KĨ THUẬT NUễI, TẠO CHÚA, NHÂN ðÀN VÀ

CHỌN GIỐNG ONG.

8.1 Kĩ thuật nuụi ong

8.2 Kỹ thuật tạo chỳa, nhõn ủàn ong

8.3 Chọn lọc và lai giống ong

Chương IX: SâU BệNH Và Kẻ THù HạI ONG MậT

9.1 Bệnh thối ấu trùng châu Âu ( European foulbrood )

9.2 Bệnh ấu trùng túi (Sacbrood)

9.3 Bệnh ỉa chảy (Nosema)

9.4 Ngộ độc hóa học

9.5 Các kí sinh hại ong

9.6 Các côn trùng và động vật hại ong

Phụ lục: Danh mục cỏc cõy nguồn mật chớnh ở Việt Nam

Tài liệu tham khảo

73

73

75

80

85

91

91

92

113

113

114

115

116

118

121

121

145

154

159

159

161

162

162

164

166

171

173

Tr ường ðại học nông nghiệp Hà Nội - Giáo trình Dâu tằm – Ong mật ………

GIỚI THIỆU

Giáo trình Dâu tằm- Ong mật do PGS TS Nguyễn Văn Long chủ biên, chỉnh lý cùng tập

thể các giáo viên Bộ môn Dâu tằm biên soạn

• Mục tiê u

Lµ cuèn s¸ch gi¸o khoa dïng gi¶ng d¹y cho sinh viªn c¸c chuyªn ngµnh kü thuËt n«ng nghiÖp Nã còng lµ tµi liÖu tham kh¶o rÊt h÷u Ých cho c¸c c¸n bé kü thuËt t»m – ong, c¸c c¸n

bé khuyÕn n«ng vµ n«ng d©n s¶n xuÊt D©u t»m – Nu«i ong mËt

Nhằm trang bị c ho sinh viên những kiến thức cơ bản về:

- Cây dâu, kỹ thuật trồng, c hăm sóc và khai thác lá dâ u

- Giống tằm và kỹ thuật nuôi tằm tốt

- Bệnh tằm và biện phá p phòng chống

- Kỹ thuật nuôi, tạo chúa, nhân ñàn ong mật

- Biê n pháp phòng c hống sâu bệnh và ñộng vật hại ong

• Giáo trình gồm 2 phần: Kỹ thuật trồng dâu nuôi tằm và kỹ thuật nuôi ong mật Gi¸o tr×nh kh«ng ®i s©u vµo c¬ chÕ c¸c hiÖn t−îng còng nh− sinh lý gi¶i phÉu d©u - t»m - ong mËt

• Nội dung và phân công biên soạn

Nội dung Cán bộ ñảm nhiệm chính

• Phần thứ nhất: Kỹ thuật trồng dâu nuôi tằm

Chương 1- Cây dâ u - Kỹ thuật trồng và chăm sóc dâu

Chương 2- ðặc ñiểm sinh vật học và sinh thái học tằm dâu

Chương 3- Kỹ thuật nuôi tằm

Chương 4- Bệnh và c ôn trùng hại tằm

Chương 5- Kỹ thuật nhân giống tằm dâ u

• Phần thứ 2: Kỹ thuật nuôi ong mật

Chương 1- Sinh học ong mật

Chương 2- Cây nguồn mật phấn

Chương 3- Kỹ thuật nuôi, tạo chúa, nhân ñàn, chọn giống ong

Chương 4- Sâ u bệnh và kẻ thù hại ong

ThS Trần Thị Ngọc ThS Trần Thị Ngọc ThS Trần Thị Ngọc

TS Nguyễn Huy Trí PGS.TS Nguyễn Văn Long

ThS Bùi Thịðiểm ThS Bùi Thịðiểm ThS Bùi Thịðiểm ThS Bùi Thịðiểm

• Là 1 giáo trình tổng hợp Tằm - Ong cã nội dung rộng, khuôn khổ giáo trình qui ñịnh

có hạn nê n biê n soạn không thể tránh khỏi những khiếm khuyết Chúng tôi rất mong sựñóng góp ý kiến bổ sung của cá c em sinh viên và ñộc giảñể lần sau tái bản ñược hoàn thiện hơn

Các tác giả

Tr ường ðại học nông nghiệp Hà Nội - Giáo trình Dâu tằm – Ong mật ………

Phần A

KỸ THUẬT TRỒNG DÂU-NUÔI TẰM VÀI NÉT VỀ LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN VÀ Ý NGHĨA NGHỀ TRỒNG DÂU NUÔI TẰM

Trồng dâu, nuôi tằm, ươm tơ và dệt lụa là nghề cổ truyền có lịch sử 4-5 ngàn năm Nghề nà y có sớm nhất ở Trung Quốc Nó ñã trải qua 3 giai ñoạn khủng hoảng: Bệng tằm gai,

thế chiến II và sự ra ñời cạnh tra nh cuă tơ nhâ n tạo tưởng c hừng nghề tằm tơ bị diệt vong Song do ñặc ñiểm vật lý, hoá học quí hiếm của tơ lụa (Tính ñà n hồi ca o, khả năng hút ẩm, cách ñiện cá ch nhiệt tốt, ñộ óng mượt v v.) không c ó sợi tự nhiê n cũng như nhân tạo nà o có

thể thay thế ñược Người ta phải thừa nhận: “ Ngà n năm trước tơ là vàng thì ngàn năm sau vàng vẫn là tơ”

Nghề trồng dâu nuôi tằm ở nước ta ñã c ó lịch sử và i ngà n năm na y từ thời Hùng vương

thứ 6 Trải qua ba o thăng trầm bởi biến cố c hiến tranh và kinh tế thị trường chi phối, ñến nay

nó vẫn là nghề truyền thống không bao giờ bị mai một

Phá t triển nghề trồng dâu nuôi tằm có nhiều ý nghĩa về kinh tế, văn hoá , xã hội và môi

trường:

- Thực tếñã c ho thấy năm 2000 – 2001 và 2004 sản xuất dâ u tằm có thểñạt 3-4 triệu ñồng/ sào, năm- cao hơn 3-4 lần trồng lúa Trồng dâu nuôi tằm cho phép qua y vòng ñồng vốn nhanh Từ tháng 3- 11 cứ sau 3 tuần lễ kết thúc một lứa tằm là cho thu hoạch Nông dâ n có

nhận xét: “Cây dâu là cây xoá ñói giảm nghèo, là c ây nuôi c on ăn học ñại học”

- Sản xuất 1 ha dâu tằm huy ñộng 15- 20 lao ñộng Nghề này sử dụng triệt ñể công lao ñộng chính và phụ, la o ñộng ngày và ñê m nên rất có ý nghĩa về mặt xã hội

- ðặc biệt vùng ñồng ñất bãi bị ngập nước hàng năm cây dâu có thế mạnh hơn hẳn các cây

trồng khác vì câ y dâu chịu ñược nước ngập không sợ c huột phá hại

- Trồng dâ u còn có ý nghĩa phủ xanh ñất trống, giảm sự xói mòn của ñất và rất ít khi phải sử

dụng thuốc sâ u nên ñảm bảo môi trường sinh thá i tốt v.v

Ch ương I: KỸ THUẬT TRỒNG VÀ CHĂM SÓC DÂU

Chương “ Kỹ thuật trồng và c hăm sóc dâ u” nhằm trang bị cho sinh viê n những kiến thức về

ñặc ñiểm sinh vật hoc, sinh thái học, ñặc ñiểm sinh trưởng, phát triển của câ y dâu và những

biện pháp kỹ thuật trồng, c hăm sóc dâ u và thu hoạch lá dâu

Lá dâu là thức ăn duy nhất của tằm dâu (Bombyx mori) Protein trong lá dâu là nguồn

vật chất ñể con tằm tổng hợp nên sợi tơ, gần 70% Protein trong thành phần sợi tơñược tổng

hợp trực tiếp từ Protein trong lá dâu Vì vây, sản lượng và c hất lượng lá dâ u quyết ñịnh ñến

sản lượng, c hất lượng tơ kén và hiệu quả của nghề nuôi tằm Việc làm tăng tối ña sản lượng lá dâu có c hất lượng tốt trên một ñơn vị diê n tích sẽ góp phần nâ ng ca o hiệu quả của nghề nuôi

tằm

Mục ñíc h nghiên cứu cây dâu và kỹ thuật trồng dâu là tăng năng suất và phẩm c hất lá dâu

nhằm hạ giá thà nh sản phẩm Những vấn ñề cần phải giải quyết ñó là: Kỹ thuật trồng và c hăm

Tr ường ðại học nụng nghiệp Hà Nội - Giỏo trỡnh Dõu tằm – Ong mật ………

Tài liệu tham khảo

1/ Tài liệu tham khảo phần dâu- tằm

1 TS Đỗ Thị Châm, Hà Văn Phúc Cây dâu Nxb Nông nghiệp 1996

2 TS Đỗ Thị Châm, Hà Văn Phúc.Kỹ thuật nuôi tằm Nxb Nông nghiệp 1996

3 TS Nguyễn Văn Long Giống và sản xuất trứng giống tằm dâu Nxb Nông nghiệp

1996

4 Liên hiệp các xí nghiệp Dâu-Tằm-Tơ, Kỹ thuật trồng dâu nuôi tằm, 1989

5 ThS Nguyễn Huy Trí Bệnh ký sinh hại tằm.Nxb Giáo dục & Đào tạo 1997

2/ Tài liệu tham khảo phần ong

1 Phùng Hữu Chính – Một số bệnh hại ấu trùng ong nội Apis cerana NXB Nông nghiệp 1990

2 Phùng Hữu Chính – Vũ Văn Luyện – Kỹ thuật nuôi ong nội địa Apis cerana ở Việt nam

3 Borchert.A Bệnh và kí sinh trùng ong mật (Trịnh Văn Thịnh dịch) NXB Nông nghiệp 1980

4 A.X Nuidin – V.P.Vinogarop Cơ sở nuôi ong 1982 Phí Văn Ba dịch

5 Eva Crane Con ong và nghề nuôi ong – cơ sở khoa học, thực tiễn và nguồn tài nguyên thế giới NXB Nông nghiệp 1990 (Trần Công Tá dịch)

6 G.N Kotova – N.L Burenin Sổ tay nuôi ong (Nguyễn Phẩm Hạnh dịch) NXB Nông nghiệp

1985

7 R Chauvin Sinh học ong mật 1968 (Hồ Sỹ Phấn dịch)

Tr ường ðại học nông nghiệp Hà Nội - Giáo trình Dâu tằm – Ong mật ………