Giáo trình Dâu tằm - ong mật part 9 ppsx

Có thể minh hoạ theo sơựồ sau: Trong thời kì chuẩn bị lực lượng cần tạo ựiều kiện cho ong chúa ựẻ khoẻ, tuyệt ựối không chia ựàn hoặc có chia thì chia trước hoặc sau thời kỳ này.. để có

Vắ dụ: Vụ hoa nhãn kéo dài từ 20/ 3 - 10/ 4 để tham gia thu hoạch, ong già nhất phải ựược ựẻ vào 28/ 1, vũ hoá vào 18/ 2, ựến 20/ 3 ong ựược 30 ngày tuổi, làm thêm 5 ngày nữa thì chết Ong non

nhất ựược ựẻ vào 11/ 3, vũ hoá vào 1/ 4, sau 4 ngày bắt ựầu ựi làm (5/4) và làm ựược 5 ngày thì hết vụ

mật Thời gian từ 28/ 1 - 11/ 3 là thời kì chuẩn bị lực lựơng ong thu mật nhãn Những con ong ựược ựẻ trong thời gian này là lực lượng chủ yếu ựi thu hoạch mật Có thể minh hoạ theo sơựồ sau:

Trong thời kì chuẩn bị lực lượng cần tạo ựiều kiện cho ong chúa ựẻ khoẻ, tuyệt ựối không chia

ựàn hoặc có chia thì chia trước hoặc sau thời kỳ này

+ T ạo ựàn ong mạnh trong thời kỳ chuẩn bị lực lượng

để có nhiều ong tham gia lấy mật, trong thời kỳ chuẩn bị lực lượng cần phải tạo ựược ựàn ong

mạnh bằng các biện pháp sau:

- Cho ăn kắch thắch ựể tăng sức khoẻựẻ trứng của chúa Chuyển cầu nhộng, ấu trùng từ giữa ra ngoài,

và chuyển cầu không từ ngoài vào giữa ựàn cho chúa ựẻ vì ong chúa thường ựẻ từ giữa ra ngoài Nếu

trời lạnh thì không vội chuyển làm nhộng, ấu trùng bị lạnh đặt cầu tầng chân vào ựể ong xây bánh tổ

mới cho chúa ựẻ Thường ựặt cầu tầng chân ở giữa cầu mật, phấn và cầu ấu trùng (vị trắ thứ 2 hoặc

thứ 3 trong ựàn) Nếu ong Ý ựông quân ựạt 8 - 9 cầu có thể lên thùng kế bằng cách chuyển vài cầu

nhộng có ong lên thùng kế

- Có thể chia sốựàn tương ựương nhau về thếựàn làm 2 nhóm: Nhóm ựàn chắnh và nhóm ựàn phụ Nhóm ựàn chắnh là những ựàn ựể sinh sản, tạo chúa và chia ựàn sớm.Lấy cầu nhộng của nhóm ựàn

phụ chuyển sang nhóm ựàn chắnh cứ 5 - 7 ngày 1 lần ựể nhóm ựàn chắnh mạnh lên Do ựược bổ sung

cầu nhộng, nhóm ựàn chắnh phát triển rất nhanh, chỉ sau 2 lần viện cầu, ở nhóm ựàn chắnh có ong ựực

xuất hiện có thể tạo chúa ựược Ở nhóm ựàn phụ sau khi lấy cầu nhộng ựi cần cho thêm cầu tầng chân

ựể ong xây Khi ựàn chắnh ựã phát triển mạnh lại cho thêm cầu tầng chân ựể ong xây và lấy cầu nhộng

bổ sung cho nhóm ựàn phụựểựàn phụ mạnh lên

- Trong mỗi trại, dựa vào tình hình cụ thể của ựàn ong có thể tạo những nhóm ựàn chủ công chuyên môn hoá một việc: đàn chủ công xây tầng, hoặc lấy mật phấn; ựàn chủ công sinh sản

- Nhập ựàn yếu lại với nhau hoặc nhập cho ựàn mạnh Chúa thừa có thể cho vào ựàn nhỏựể tiếp tục

ựẻ trứng Nếu mùa mật dài hơn 3 tuần thì bố trắ một sốựàn chuyên sinh sản và một sốựàn chuyên lấy

mật Lấy 1 - 2 cầu nhộng của ựàn sinh sản viện cho ựàn lấy mật và cho tầng chân vào ựàn sinh sản để

tạo ựàn ong mạnh còn cần ngăn ngừa ong chia ựàn tự nhiên làm giảm thếựàn

p Qu ản lắ ong trong vụ mật

+ Thêm thùng kế và tăng bánh tổ cho ong ựổ mật

- đàn ong mạnh ựã có 1 thùng kế khi chuẩn bị lấy mật có số cầu từ 16 trở lên có thể lên tầng kế thứ 2

Ởựàn chưa lên kế, nếu ựạt 8 - 10 cầu có thể lên kế 1 Ngoài thếựàn (số cầu) ong, còn phụ thuộc vào

vụ mật ựể tăng thùng kế Nếu vụ mật ngắn không cần lên thùng kế, chỉ áp dụng các biện pháp tạo ựàn ong mạnh ựể khai thác mật.(Ong A.mellifera)

- Tăng diện tắch bánh tổ cho ong ựổ mật:Khi ựem mật hoa về ong thường ựổ không ựầy các lỗ tổựể

tăng quá trình bốc hơi nước (mật hoa thường chứa 50 - 80% nước) Sau 5 - 6 ngày, mật chắn (nước 18

- 21%) ong mới ựổựầy các lỗ tổ và vắt nắp lại đểựựng hết 1kg mật ong chỉ cần 2400 lỗ tổ nhưng ựể

ựựng hết 1kg mật hoa cần 7140 lỗ tổ Do vậy nếu không ựủ số lỗ tổựểựựng và chế biến mật, ong sẽ

giảm ựi thu hoạch để tăng diện tắch lỗ tổựựng mật có thể sử dụng cầu bánh tổ dự trữ hoặc hạn chế

chúa ñẻ trứng vừa tăng lỗ tổ trống ñựng mật vừa giảm số ong non phải nuôi ấu trùng chuyển sang lấy

mật.(ong A.cerana và A.mellifera)

- Hạn chế chúa ñẻ bằng cách ñặt tấm lưới ngăn cách li chúa không cho lên tầng kế và sang các cầu bên cạnh Chuyển các cầu nhộng lên thùng kế, khi nhộng nở sẽ giải phóng lỗ tổñể chứa mật Có thể không dùng lưới ngăn cản ong thợñi lại mà ñể các cầu trên thùng kế thưa ra, ong thợ sẽ xây lỗ tổ dài

ra, chúa không ñẻñược Nếu vụ mật kéo dài chỉ hạn chế chúa ñẻ vào nửa sau vụ mật ñể tăng số ong non ởñầu vụñi thu hoạch mật.(ong A,mellifera)

- Thay chúa già bằng chúa tơ hoặc mũ chúa Trong thời gian chúa chưa ñi giao phối sẽ có nhiều lỗ tổ

trống ñựng mật Khi vụ mật kéo dài, thay chúa vào giữa vụ, nếu vụ mật không kéo dài và rộ thì thay chúa vào ñầu vụ.(cả hai giống ong)

- Những ñàn ong mạnh tiếp tục lên kế 3, 4 ñể tăng diện tích chứa mật theo nguyên tắc thùng kế mới

ñặt trước thùng kế cũ.(Ong A.mellifera)

- Thông gió cho ñàn ong: Khi chế biến mật hoa thành mật ong, ong tích cực thông gió trong tổñể

tăng quá trình bốc hơi nước Mật càng nhiều số ong cần thông gió càng lớn Người nuôi cần giúp ñàn ong thông gió bằng cách mở toàn bộ cửa tổ, bỏ nắp phụ ñể tăng số ong ñi lấy mật

+ Khai thác m ật:

Có quan ñiểm cho rằng việc lấy mật và phát triển ñàn ong có mâu thuẫn với nhau, tức là nếu lấy

mật nhiều, ong sẽ phát triển kém và ngược lại Thực ra nếu khai thác thích ñáng sẽ vừa thu ñược sản

phẩm vừa phát triển ñược ñàn ong vì trong ñàn ong nếu có nhiều mật, ong sẽ không ñi lấy mật nữa, ong chúa thiếu lỗñẻ trứng Sự dư thừa và tích luỹ ong non sẽ dẫn ñến chia ñàn Tuy nhiên cần khai thác mật thích ñáng, tránh khai thác quá nhiều lần, vừa hại ong vừa không ñảm bảo chất lượng mật Số

lần khai thác trong 1 vụ tuỳ thuộc cây nguồn mật, thời tiết và thếñàn ong Khi bắt ñầu thời kì hoa nở

rộ (hoa nởñược 25 - 30%) mật trong bánh tổñã dày nhưng mới chớm vít nắp, tiến hành khai thác lần

ñầu chỉ lấy 1/ 3 - 1/ 2 tổng số cầu trong ñàn ñể quay mật (quay tỉa) Sau ñó nếu thời tiết tốt cứ 4 - 5 ngày kiểm tra ong thấy ña số các cầu trong ñàn ñã vít nắp 1/ 3 thì ñem khai thác Nếu chờ ong vít nắp hoàn toàn sẽ mất nhiều thời gian và ong không ñủ lỗ chứa mật hoa, sẽ giảm ñi làm Nếu lấy mật sớm

chưa vít nắp, mật chưa chín dễ bị lên men chua khó bảo quản

• Cách lấy mật

Dùng thùng quay ly tâm ñể loại mật khỏi cầu Trước khi quay mật cần chuẩn bịñầy ñủ các

dụng cụ cần thiết: thùng quay, dao cắt vít nắp, lưới che mặt, chổi quét ong, bình phun khói, khay ñựng sáp vít nắp, dụng cụ lọc và chứa mật, chậu nước sạch

Số người tham gia: 3 - 5 người: Một người rũ ong, một người chuyển cầu ñể quay và trả cầu

ñã quay vào ñàn cũ Một, hai người cắt vít nắp và quay mật

- Rũ ong: Với ong ngoại dùng hai tay nắm chặt hai ñầu thang trên của cầu ong, rũ mạnh ñột ngột 1 -

2 lần ñể ong rơi vào thùng chính Với ong nội cần rũ nhẹ (rũñột ngột ong sẽ bay lên ñốt), dùng chổi quét hoặc thổi ong còn lại trên cầu vào thùng Ong Ý có thể dùng vải tẩm axit phênic phủ lên thùng kế ong sẽ chạy xuống thùng dưới

- Dùng dao cắt vít nắp từ dưới lên trên, cắt phẳng, không sâu quá, sau ñó chuyển cầu vào thùng quay

mật Quay ñều tay, nhẹ nhàng, tăng dần tốc ñộ vừa ñủñể mật văng ra mà không văng ấu trùng Quay

hết mật một bên cầu thì ñổi mặt cầu bên kia ra ngoài ñể quay nốt mật Sau khi quay cần loại bỏ lỗ tổ ong ñực hoặc mũ chúa chia ñàn tự nhiên ñể ngăn ngừa ong chia ñàn

Nh ững ñiều cần chú ý khi quay mật:

- Thời gian quay mật tốt nhất là vào lúc ong ñi làm ít, tránh cản trở công việc của ong: Bạch ñàn, sú

vẹt quay buổi sớm Nhãn vải quay vào lúc 1- 2 h trưa

- Trên cầu có cả mật lẫn ấu trùng, nhộng cần rũ thấp, nhẹ nhàng tránh ñể ong bay lung tung và chúa bay mất Những cầu mới có trứng, ấu trùng nhiều nhưng mật ít ñể lại lần sau quay Sau khi quay xong

cần trả cầu vềñàn cũ ngay ñểấu trùng ít bịảnh hưởng Cầu muốn loại ra ñể sát thành thùng ngoài ván

ngăn

- Lấy mật theo nguyên tắc: Thời tiết tốt, còn vụ hoa lấy mật nhiều, ñể laị ít (8%) Thời tiết xấu hoặc

kết thúc hoa nở rộ (nởñược 70 – 75%) thì lấy ít, ñể lại nhiều mật cho ong hoặc quay tỉa

- Sau khi quay xong cần lọc mật, loại bỏ xác ong, ấu trùng, sáp vụn, phấn hoa ñể mật lắng vài ngày,

tạp chất nhỏ nổi lên trên ñem hớt bỏ

- Mật ñược bảo quản trong bình kín có sức chứa không quá 100 kg bằng nhôm, thuỷ tinh, ñồ gốm

hoặc các loại gỗ thích hợp với ẩm ñộ của mật ðể mật nơi mát, thoáng khí, khô ráo Không ñể mật ở

nơi có cá khô, dầu hoả, nhựa thông và những chất có mùi lạ, mật sẽ hấp thụ mùi làm giảm chất lượng Trên thùng cần ghi rõ loại mật, trọng lượng, thời gian thu hoạch

• Khai thác sữa chúa

Khi nguồn hoa phong phú, ngoài mật ong ra, có thể tiến hành khai thác sữa chúa tăng hiệu quả kinh tế của nghề nuôi ong nhất là khi nuôi ong ngoại Dụng cụ phải ñược sát trùng kỹñảm bảo chất

lượng sữa chúa

Chọn ñàn khoẻ, không bệnh, có ñủ cầu ấu trùng, mật phấn ong non ñể tiết sữa Tách chúa

trước 6 – 12 h Cách làm tương tự tạo chúa di trùng (làm chén sáp, di trùng, ñưa vào ñàn nuôi dưỡng)

Sau 48 – 72 h lấy cầu di trùng

ra, dùng panh gắp bỏấu trùng,

lấy thìa (làm bằng sừng hoặc tre) múc sữa cho vào lọ thuỷ tinh màu, bảo quản ở 0

o

C hoặc

trộn lẫn mật ong ñể nơi không

có ánh sáng Những mũ chúa sau khi ñã lấy sữa chúa lại sử

dụng ñể cấy ấu trùng, khai thác

sữa chúa tiếp

Hình 2.8 - Cầu gắn chén sáp ñể khai thác sữa chúa

8.2 Kỹ thuật tạo chúa, nhân ựàn ong

a T ạo chúa

Hàng năm người nuôi ong cần có nhiều ong chúa mới ựể thay thế các ong chúa già, chúa xấu

và ựể chia các ựàn mới Việc tạo chúa kịp thời, ựủ số lượng và chất lượng có ý nghĩa quyết ựịnh ựến

năng suất mật

Ớ Những yếu tố ảnh hưởng ựến số lượng và chất lượng ong chúa

Chất lượng của ong chúa gắn liền với năng suất sản phẩm của ựàn ong Ong chúa ựẻ càng nhiều trứng, ựàn ong càng ựông quân và sẽ thu càng nhiều mật Moeller, (1961) ựã xác ựịnh hệ số

tương quan giữa số quân của ựàn và năng suất mật ong A.mellifera là 0,4935 - 0,8485 Woyke, (1976) ựều thấy rằng có mối tương quan giữa năng suất mật và khả năng nuôi ấu trùng của ựàn ong A.cerana Chất lượng của ong chúa phụ thuộc vào 2 yếu tố chắnh: di truyền của ựàn ong giống (ựàn

bố, mẹ) và ựiều kiện nuôi dưỡng ấu trùng chúa

+ đàn ong giống:

đàn ong giống là ựàn cung cấp ấu trùng tạo chúa và các ựàn tạo ra các ong ựực giao phối với

những con ong chúa ựó Vì thế việc lựa chọn và chăm sóc các ựàn giống ựược tiến hành rất cẩn thận Các ựàn giống cần ựạt một số tiêu chuẩn sau:

- Năng suất mật cao

- Sức ựẻ trứng của ong chúa cao, ựàn ong ựông quân, các cầu nhộng vắt nắp phẳng

- Ong hiền lành

- Không (hoặc ắt) chia ựàn

- Không hoặc ắt bốc bay

- Chống chịu bệnh và kắ sinh tốt, không bị mắc bệnh ấu trùng túi (sacbrood) và thối ấu trùng châu Âu, Các ựàn phải có dự trữ mật nhiều nếu không phải cho ăn thêm, quân ựông phủ kắn cầu

Tạo ong ựực trước khi tạo chúa 15 - 20 ngày và tạo ở khác ựàn lấy ấu trùng (ựàn mẹ) Diệt các ong

ựực ở các ựàn xấu bằng cách cắt bỏ các lỗ tổ ong ựực ựã hoặc chưa vắt nắp

+ Yếu tố nuôi dưỡng

Các ong chúa tốt nhất chỉựược tạo ra từ các ựàn giống tốt, nhưng từ các ựàn giống tốt nhất

chưa hẳn ựã tạo ra ựược những con ong chúa tốt nếu như phương pháp tạo chúa không ựúng ựắn Laidlaw (1979) ấu trùng ong chúa và ấu trùng ong thợựều ựược tạo từ trứng ựã thụ tinh nghĩa là có nguồn gốc di truyền như nhau nhưng do chếựộ thức ăn khác nhau mà chúng ựược quyết ựịnh thành ong chúa hay ong thợ Vì thế chếựộ cung cấp thức ăn cho ấu trùng chúa, chắc chắn sẽ có ảnh hưởng

lớn ựến chất lượng ong chúa tạo ra Các yếu tốảnh hưởng trực tiếp và gián tiếp ựến chếựộ cung cấp

thức ăn của ấu trùng chúa bao gồm ựàn nuôi dưỡng, nguồn phấn mật, thời tiết khắ hậu

đàn nuôi dưỡng là ựàn tiếp nhận các ấu trùng và nuôi chúng thành ong chúa trưởng thành

đàn nuôi dưỡng mạnh, ựông quân, nhiều ong non ở tình trạng chuẩn bị chia ựàn và ựủ thức ăn sẽ nuôi ựược nhiều ong chúa và có chất lượng cao Ngược lại ,ựàn nuôi dưỡng nhỏ, quân già thức ăn ắt nuôi ựược ắt ấu trùng chúa hơn và chất lượng chúa tạo ra sẽ kém hơn

Nguồn phấn, mật hoa phong phú, khi tạo chúa, ong nuôi dưỡng tiết sữa nhiều chất lượng chúa

tốt và ngược lại Tuy nhiên nếu tạo chúa vào giữa vụ mật, ong mải mê ựi lấy mật mà xao lãng nuôi ấu trùng chúa thì chất lượng chúa không tốt Vì vậy nên tạo chúa vào ựầu vụ hoặc cuối vụ mật Còn

trường hợp nguồn mật hoa ngoài tự nhiên không phong phú cần cho ựàn mẹ và ựàn nuôi dưỡng ăn

trước khi tạo chúa 4 - 5 ngày và cho ăn ựến khi mũ chúa vắt nắp

- Mùa vụ: Ong thường chia ựàn tự nhiên vào mùa ấm áp thức ăn ựầy ựủ, là lúc ựàn ong phát triển ở

ựỉnh cao có nhiều nhộng, ấu trùng và quân ựông nhất gọi là mùa chia ựàn Ở phắa Bắc nước ta có mùa chia ựàn chắnh vào tháng 3 - 4 và mùa chia ựàn phụ vào tháng 10 - 11 Ở một số vùng vào mùa hè tháng 5 - 6 có nhiều mật ựay, bạch ựàn ong cũng chia ựàn Chúa ựược tạo vào mùa xuân có chất lượng

tốt hơn mùa khác

- Khắ hậu: nước ta khắ hậu ở vùng nhiệt ựới nên có thể tạo chúa quanh năm nhưng cần chú ý tạo vào lúc có nguồn thức ăn thì chất lượng chúa mới tốt Mặt khác cần tránh tạo chúa vào mùa mưa, hoặc mùa ựông rét muốt trời mù (ở phắa Bắc) hoặc mùa có gió to nhiều chuồn chuồn, ong chúa không ựi giao phối ựược, hoặc ựi ựược nhưng tỷ lệ giao phối thành công rất thấp do bị chuồn chuồn ăn mất

+ Các ph ương pháp tạo chúa

- T ạo chúa bằng phương pháp ựơn giản: Khi nuôi ong qui mô nhỏ cần số lượng chúa ắt có thể sử

dụng một số phương pháp tạo chúa ựơn giản mà vẫn thu ựược chúa có chất lượng cao như :

Sử dụng mũ chúa chia ựàn thay thế tự nhiên

Phương pháp này ựã ựược những người nuôi ong cổ truyền trong thùng có xà cầu ở nước ta

sử dụng từ lâu Trên các trại ong vào mùa ấm áp, phấn mật ựầy ựủ, một sốựàn ong sẽ xây mũ chúa chia ựàn Các mũ chúa chia ựàn do ựược tạo từ trứng một cách chủựộng nên thường có chất lượng tốt Sau khi mũ chúa vắt nắp ựược vài ngày dùng dao nhỏ, sắc cắt phần bánh tổ phắa trên gốc mũ chúa 1 - 1,5 cm rồi giới thiệu vào ựàn mất chúa hoặc ựàn cần chia Tuy nhiên những mũ chúa thu từựàn xấu,

năng suất thấp hoặc những ựàn nhỏ thì không tốt Mặt khác việc thu mũ chúa rất bịựộng vì ong có

năm chia ựàn nhiều, có năm chia ắt, lúc cần mũ chúa thì chưa có, lúc không cần lại nhiều để có mũ chúa sớm và chủựộng hơn người nuôi ong có thể kắch thắch ựàn ong xây mũ chúa chia ựàn Chọn

những ựàn tốt ựủ tiêu chuẩn làm giống, cho ăn thêm xirô ựường, nếu cần cho ăn thêm chất thay thế

phấn hoa ựể tăng sức ựẻ của chúa Viện cho ựàn từ 1 - 2 cầu nhộng già sắp nởựể ựàn ong nhanh chóng ựông quân, chật chội, thiếu chỗựẻ, ong sẽ xây các mũ chúa chia ựàn Khi mũ chúa già chọn các

mũựẹp thẳng ựể sử dụng Cần luư ý rằng mũ chúa ong A cerana chia ựàn trông rất ngắn nhưng khi

nở ra vẫn ựược những con chúa dài vì ong xây một phần sáp ở gốc mũ chúa Tuy nhiên việc sử dụng

thường xuyên các mũ chúa chia ựàn, nhất là ựàn nhỏ hoặc trung bình sẽ tạo cho ong có xu tắnh chia

ựàn cao hơn

Ở một sốựàn ong có chúa già, chúa bị dị tật hoặc bị thương vì một lắ do nào ựâý, ong sẽ xây 1

- 3 mũ chúa ở rìa hoặc mép bánh tổ Cho ựến khi chúa nở ong vẫn không chia ựàn gọi là chúa thay thế Thông thường chúa tơ sau khi nở sẽ giết chết chúa già, nhưng cũng có khi ựi giao phối vềựẻ trứng cùng với chúa già một thời gian cho ựến khi chúa già chết Mũ chúa thay thếở những ựàn mạnh, mùa

vụ thuận lợi có chất lượng rất tốt Khi mũ chúa thay thế vắt nắp ựược 8 - 9 ngày thì cắt ựem sử dụng

đàn ong sẽ tiếp tục xây các mũ chúa khác

- T ạo chúa theo phương pháp cấp tạo

Khi ựàn ong mất chúa ựột ngột ong sẽ chọn một sốấu trùng dưới 3 ngày tuổi (ựôi khi cả

trứng) nới rộng lỗ tổ thành các mũ chúa Mũ chúa cấp tạo ựược tạo từấu trùng 2,5 - 3 ngày tuổi sẽ nở

sớm hơn và phá bỏ các mũ chúa khác nên chúa cấp tạo thường có kắch thước nhỏ Mặt khác việc mất

chúa xảy ra vào lúc bất kì trong năm, nhiều khi vào lúc nguồn mật khan hiếm nên mũ chúa nhỏ và

ngắn vì thế chất lượng mũ chúa cấp tạo ñược gọi là xấu Tuy nhiên ở những ñàn mạnh, ñủ mật phấn các mũ chúa cấp tạo, tạo từấu trùng nhỏ tuổi cũng có chất lượng tốt như là mũ chúa chia ñàn

Cách làm: chọn ñàn ong mạnh, có năng suất cao nhất trại, ñủ tiêu chuẩn làm giống cho ong ăn thêm xirô ñường 2 - 3 tối ñể ong nới bánh tổ về phía dưới và ñẻ trứng vào ñó Khi thấy chúa ñẻ vào lỗ

tổ mới từ 1 - 2 ngày thì bắt chúa ñi, rũ bớt cầu ñể ong bám dày hơn trên các cầu còn lại ðặt cầu có

trứng mới ñã chuẩn bị vào giữa tổ, 2 - 3 ngày sau kiểm tra phá bỏ tất cả các mũ chúa trên mặt bánh tổ

và ở các cầu khác, chỉñể lại các mũ chúa ở dưới Các mũ chúa ñược tạo từ những lỗ tổ mới từ trứng

hoặc ấu trùng nhỏ tuổi ở phía bên dưới nên rất thẳng và dài Trong trường hợp gấp không chuẩn bị ñược cầu mới thì có thể chọn các mũ chúa ở rìa bên hoặc mép dưới các bánh tổ Khi mũ chúa ñã già (khoảng 8 - 9 ngày sau khi tách chúa, lấy các mũ chúa ñem sử dụng Mỗi một ñàn cấp tạo, tạo ñược 5

- 15 mũ chúa)

Cũng có thể cắt bớt phần dưới các bánh tổ theo ñường thẳng hoặc ñường dích dắc ñể ong xây nhiều mũ chúa hơn, ở chỗ bánh tổ có ấu trùng nhỏ Nhưng cần luư ý chọn các bánh tổ còn mới, ong dễ

tiếp thu Nếu bánh tổñen và cũ ong sẽ không xây mũ chúa

Tạo chúa cấp tạo từ các ñàn tốt, trên các lỗ tổ mới vào mùa thuận lợi ñủ mật, phấn, chất lượng không thua kém mũ chúa chia ñàn tự nhiên mà lại chủñộng ñược thời gian

• Tạo chúa bằng phương pháp di trùng

Tạo chúa di trùng là phương pháp tạo chúa cơ bản nhất trong nghề nuôi ong hiện ñaị, có thể

tiến hành bất cứ vào lúc nào trong năm lại chủñộng ñược số lượng chúa, thời gian nở của chúa + Dụng cụ tạo chúa:

- Khuôn ñúc làm mũ chúa còn gọi là mũ chúa: (ñểñúc chén sáp giống nền mũ chúa tự nhiên) làm

bằng gỗ chắc, mịn, tiện hình trụ, ñầu tiện tròn (ñường kính 9 mm ñối với ong ngoại, 7 mm ñối với ong

nội)

- Kim di trùng: làm bằng thép không gỉ hoặc mạ bạc dài 150 mm giữa xoắn thừng, 1 ñầu có móc dài 0,5 mm, móc cong 120

o

một ñầu có dạng thìa tròn (ñường kính 6 mm, dày 0,5 mm)

- Dụng cụ nấu sáp: bếp dầu hoặc ñiện, xoong nhỏñun cách thuỷ

- Cầu tạo chúa: có 3 - 4 thang ñể gắn chén sáp

- Một số dụng cụ khác: sáp vàng, mảnh gỗ hình tứ giác làm nền mũ chúa, cồn 90

o

khử trùng, cầu cách li dự trữ chúa tơ, thùng giao phối, phễu rũ ong, lồng úp, lồng chuyển chúa, thùng xách tay và các

dụng cụ nuôi ong thông thường

+ Kỹ thuật tạo chúa nhân tạo: gồm 2 bước, tạo chúa tơ và tạo chúa giao phối

Tạo chúa tơ: kiểm tra phân chia sốñàn ong thành các nhóm: nhóm ñàn mẹ, ñàn bố, ñàn nuôi

dưỡng chính và hỗ trợ, ñàn ấp chúa

Nhóm ñàn ong mẹ: là ñàn cung cấp ấu trùng ñể tạo chúa Vì vậy cần chọn những ñàn tốt nhất, quân ñông, chống chịu sâu bệnh tốt, sản lượng cao, ít chia ñàn thể hiện các ñặc tính của giống rõ rệt

nhất, thường ñàn mẹ lấy ở trại bảo quản giống gốc có ñộ thuần chủng cao

Thếñàn mẹ với ong ngoại cần có 10 - 12 cầu, ong nội 6 - 7 cầu ðể lấy ñược ấu trùng cùng ngày tuổi, cho ong chúa vào lồng cách li cùng với ong thợ và một cầu không Sau 1 ngày, nhấc cầu chúa ñã ñẻ ra, ghi ngày chúa ñẻ lên mặt cầu, tiếp tục ñưa cầu không khác vào Nếu ngoài tự nhiên ít

mật, phấn cần bổ sung cho ong ựầy ựủ cả mật lẫn phấn Số lượng ựàn mẹ tuỳ theo yêu cầu thường là

một vài ựàn

Nhóm ựàn nuôi dưỡng hỗ trợ: Cung cấp sữa chúa ựể di trùng và cầu nhộng cho ựàn nuôi

dưỡng chắnh

Nhóm ựàn nuôi dưỡng chắnh là ựàn nhận nuôi dưỡng ấu trùng thành chúa Chất lượng chúa

phụ thuộc rất nhiều vào thức ăn nên cần chọn ựàn mạnh, có năng suất cao, ựông quân, có nhiều ong non ở thời kỳ tiết sữa, ựủ mât, phấn dự trữ Với ong ngoại phải có trên 8 cầu, ong nôị 5 - 6 cầu

để ong tiếp nhận mũ chúa tốt, cần ựểựàn nuôi dưỡng luôn luôn ở trạng thái chia ựàn: dồn cầu cho ong ựậu kắn 2 mặt cầu, không cho xây tầng Vụ thu ựông ựậy kắn thùng bằng nilon ựể ong cảm

thấy ngột ngạt muốn chia ựàn Về số lượng cứ 1 ựàn mẹ cần 10 ựàn nuôi dưỡng chắnh đàn nuôi

dưỡng chắnh và hỗ trợ sau khi sử dụng 15 ngày lại cho chúa ựẻ vào cho nghỉ một tháng (ựể ong phục

hồi thếựàn và chúa ựẻ tăng số lượng ong non)

Nhóm ựàn ong bố : cung cấp ong ựực ựể giao phối với ong chúa Vì vậy ựàn ong bố cũng phải

là ựàn mạnh, có chất lượng tốt Thu hẹp bớt cửa tổ, cho ong ăn bổ sung, viện cầu nhộng từựàn khác

ựến ựể ong ở trạng thái chia ựàn, sẽ xây nhiều lỗ tổ ong ựực Có thểựưa cầu không gắn tầng chân

hoặc cầu dự trữ có nhiều lỗ ong ựực cho chúa ựẻ Thời gian tạo ong ựực phải tiến hành trước khi tạo chúa từ 13 - 16 ngày vì thời gian từ trứng ựến khi ựi giao phối của ong ựực dài hơn ong chúa

Thời gian từ trứng ựến trưởng thành (ngày): ong ựực 24; ong chúa 16

Thời gian từ trứng ựến thành thục cơ quan sinh dục :của ong ựực là 34 Ờ 38 ngày; ong chúa 21- 22 ngày Nếu tạo ong ựực ựồng thời với tạo chúa sẽ dẫn ựến hiện tượng khi chúa vũ hoá sẽ không

có ong ựực ựể giao phối Số lượng ong ựực của một ựàn có thể giao phối với 50 ong chúa Chú ý giết

hết ong ựực ởựàn mẹ và các ựàn khác đặt ựàn ong bốở nơi ựặt thùng giao phối hoặc bên ngoài rìa

trại

+ Thứ tự thao tác trong quá trình tạo chúa tơ:

- Chuẩn bị: chuẩn bịựầy ựủ các dụng cụ cần thiết như dụng cụ làm chén sáp (quản chúa), cầu tạo chúa, kim di trùng ựã khử trùng, cầu cách li chúa, thức ăn, chuẩn bị và kiểm tra các ựàn bố, ựàn mẹ,

ựàn nuôi dưỡng hỗ trợ và ấp chúa

- Thao tác tiến hành:

+ Làm chén sáp: Cần phải giống mũ chúa tự nhiên ong xây khi chia ựàn, phải có nền dày, mép mỏng Sáp làm mũ chúa phải là sáp nguyên chất, tinh khiết đun cách thuỷ cho sáp nóng chảy, nhúng quản chúa vào nước sau ựó nhúng vào sáp nóng chảy sâu 7mm, nhấc lên, nhúng lại lần 2 nông hơn sẽ thu ựược chén sáp như yêu cầu Nhúng quản chúa vào nước, xoay nhẹ tay cho chén sáp rơi ra Nhúng tiếp chén sáp vào sáp nóng ựem gắn lên ựế và cầu tạo chúa, cho một ắt mật vào chén sáp ựưa vào thùng cho ong dọn vệ sinh và ựể lại pheromon ựánh dấu, ong sẽ dễ tiếp nhận mũ chúa hơn

Số lượng mũ chúa gắn vào một cầu tạo chúa là 24 cái đặt lấy sữa chúa từựàn nuôi dưỡng hỗ

trợ, phân phát vào trong các mũ chúa (mỗi mũ một lượng sữa bằng ựầu que diêm) Lấy cầu trùng 1 ngày tuổi ởựàn mẹựể di trùng (chuyển ấu trùng từ cầu vào các mũ chúa)

+ Thời gian di trùng: vào buổi sáng hoặc chiều, ựể sau 12 giờ có thể kiểm tra bổ sung những mũ chúa không tiếp thu cho ựủ 24 mũ Nhiệt ựộ cần thiết 25 - 30

0

C ẩm ựộ 70 - 80% Nếu nhiệt ựộ thấp hơn 25

0

C cần di trùng trong phòng ấm (30

0

C), chuyển cầu ấu trùng, cầu chúa vào phòng bằng thùng xách

tay Khi di trùng múc từ lưng ấu trùng lẫn cả sữa chúa tránh làm tổn thương ấu trùng Thời gian di trùng một cầu (24 mũ) không ñược quá 15 phút ðem cầu mũ chúa ñã di trùng ñặt vào ñàn nuôi

d-ưỡng chính ở vị trí ñã ñịnh (giữa một cầu ấu trùng mở nắp và 1 cầu ấu trùng vít nắp), trả cầu ấu trùng

vềñàn mẹ Sau ñó cứ 3 - 5 ngày 1 lần ñưa tiếp 1 cầu mũ chúa vào ñàn nuôi dưỡng tuỳ theo nhu cầu chúa tơ cần tạo ra Sau 9 ngày ñem cầu mũ chúa ñầu tiên cách ly Trong quá trình tạo chúa cần chú ý theo dõi vặt hết mũ chúa cấp tạo, ở các bánh tổ, tránh ñể chúa nở ra, ong sẽ phá hết các mũ chúa nhân

tạo

Hình 3.8- Cầu gắn mũ chúa nhân tạo

- Cách ly chúa:

Trước khi sử dụng, cần ñặt cầu cách ly ñã phết nước ñường vào ñàn ấp chúa cho ong dọn vệ sinh Phết sáp nóng chảy lên mặt trên của các ô cách ly chúa, ñặt vào góc trên mỗi ô một ít thức ăn nhão (hỗn hợp 3 ñường 1 mật) Nhấc cầu mũ chúa cần cách ly ởñàn nuôi dưỡng theo phương thẳng

ñứng, không rũ ong, ñặt cầu lên giá Dùng mũi dao nhọn mỏng tách mũ chúa ñạt tiêu chuẩn ra khỏi thang, gắn chặt vào phía trên của ô cách ly (ở vị trí ñã phết sáp) sao cho mũ chúa không bị nghiêng

vẹo Gạt vào mỗi ô ñã gắn mũ chúa từ 5 - 10 ong thợ non ở cầu tạo chúa Sau ñó ñậy nắp các ô ñã gắn

mũ chúa và ñặt cầu cách ly vào ñàn ấp chúa hoặc tửấp sinh học có nhiệt ñộ 34 - 35

0

C, ẩm ñộ 70 - 80%

+ Tạo chúa giao phối

- Chuẩn bị thùng giao phối: Thùng giao phối là thùng ong nhỏ nơi chúa tơ trải qua giai ñoạn hoàn thiện cơ quan sinh dục, ñi giao phối và bắt ñầu ñẻ trứng Thùng giao phối ñược phân loại theo kích

thước và sử dụng tuỳ theo ñiều kiện từng mùa: Có thùng giao phối cầu nguyên, cầu 1/ 2, cầu 1/ 4 Thùng giao phối cầu nguyên sử dụng nhưởñàn bình thường, có 2 ngăn, cửa tổ quay về 2 phía Ong A Cerana thường sử dụng loại thùng này hoặc thùng giao phối nhỏ, và chỉ cho vào 1 cầu và

1 ván ngăn Cầu ong phải ñông quân, có nhộng, ñủ trứng và mật dự trữ

Thùng giao phối cầu 1/ 2 có kích thước cầu bằng 1/ 2 cầu bình thường có 2 ngăn

Thùng giao phối cầu 1/ 4 có kích thước bằng 1/ 4 cầu nguyên, thùng có 2 hoặc 4 ngăn

Trước khi sử dụng cần kiểm tra chất lượng thùng, bắt kắn các khe hởựể ong không ra vào tự

do hoặc chuyển từ ngăn này sang ngăn khác Các buồng giao phối ựược ựánh số và sơn maù khác nhau (một trong các màu vàng, xanh, trắng) Các thùng giao phối ựặt thành khu riêng, cách xa các khu

vực ựặt ựàn lớn, dưới bóng cây râm mát, cửa quay về các hướng khác nhau, có các vật chuẩn tự nhiên (gốc, bụi cây nhỏ) ựể ong chúa dễựịnh hướng và tiện kiểm tra theo dõi Các thùng ựặt lần lượt theo số

thứ tự

Mỗi buồng giao phối cần có 2 - 3 cầu (ong A.mellifera) Trong ựó có 1 cầu con, 1 cầu thức ăn

và 1 cầu dự trữ (ựặt trong các ựàn cơ bản) Cầu ựưa vào buồng giao phối có thể cắt ra từ các cầu bình

thường hoặc cầu nhỏ ong mới xây Nếu là cầu ựể ong xây, cần làm trước khi tạo ựàn giao phối 15 - 20 ngày, ựem ghép các cầu nhỏựã gắn tầng chân thành 1 cầu lớn ựặt vào các ựàn cơ bản ựể ong xây tầng,

ựẻ trứng và ựổ mật, phấn Cần tắnh toán số lượng cầu cho ựủựểựưa vào các ựàn giao phối ựảm bảo

chất lượng Cầu cắt chỉ lấy ở những ựàn có trên 8 cầu (ong ngoại) và 4 cầu (ong nội)

- đưa ong non vào thùng giao phối:

Ong ựưa vào ựàn giao phối phải là ong non ựể chúng dễ tiếp nhận chúa tơ, tiết nhiều sữa nuôi chúa mới, và không quay về tổ cũ Trước khi tạo ựàn giao phối 5 - 8 giờ, tại các ựàn dự kiến lấy ong non, tách 2 - 3 cầu cùng với chúa sang thùng khác và ựặt vào chỗ cũ Thùng cũ cùng với số cầu còn lại

ựặt dịch sang bên cạnh hoặc ựặt gần thùng giao phối Ong già sẽ bay về vị trắ cũ, còn lại toàn ong non

sẽ chuyển vào ựàn giao phối (qua phễu rũ ong) sao cho ong ựủ bám kắn mặt các cầu Sau khi rũ ong

trả cầu vềựàn cũ ngay Nếu ựàn giao phối có 2 - 3 ngăn thì rũ ong vào từng ngăn một, ựợi ong ổn ựịnh

mới rũ tiếp vào ngăn kia Khi rũ ong có thể bỏ luôn chúa tơ hoặc gắn mũ chúa vào cầu nhộng Pha

nước ựường tỷ lệ 1:1 ựổ vào máng cho ong ăn đàn giao phối phải ựểổn ựịnh một thời gian Ban ngày

ựóng cửa tổ, gần tối mới mở cho ong non bài tiết, tập bay Sau 1 - 2 ngày mở cửa bình thường Sau tạo

ựàn giao phối 3 ngày kiểm tra toàn bộ, giới thiệu chúa cho ựàn bị mất chúa, bổ sung thức ăn, ong non cho ựàn bị thiếu Sau 9 - 12 ngày kiểm tra tình hình chúa ựẻ Sau 15 ngày ựêm loại bỏ những con chúa không ựẻ, giới thiệu chúa tơ khác Cần chú ý phòng bệnh, những ựàn ong bị bệnh cần ựưa ra khỏi khu

vực làm giống ựể chữa bệnh và không ựem trở lại sau khi ựã chữa khỏi

- Bắt chúa ựẻ trong ựàn giao phối:

Sử dụng hộp chuyển chúa có 2 ngăn, ngăn nhỏ chứa thức ăn, ngăn lớn chứa chúa Gạt nhẹựể

ựuổi chúa và 5 - 10 ong thợ vào hộp, dùng nắp nhựa có lỗ thông hơi ựậy lại Dùng dây cao su hoặc

ựinh ựể cốựịnh nắp, ghi lý lịch chúa (tên ựàn mẹ, ngày tạo chúa, ngày chúa nở, chúa ựẻ, ngày bắt, trại

giống ) ghim kèm với hộp chuyển chúa Gói các hộp ựã có chúa, buộc kỹ, ghi ký hiệu mặt trên dưới

và dòng chữ: Ộchú ý ong sống không lật ngược và ựể ngoài nắngỢ Bảo quản ong chúa ở nhiệt ựộ 20 - 25

0

C trong quá trình vận chuyển ựến nơi sử dụng

- Xử lý ựàn giao phối sau khi ngừng sử dụng: Dùng ựể dự trữ ong chúa hoặc ghép các cầu nhỏ thành

cầu lớn cùng với ong thợ nhập vào ựàn bình thường Xử lý thùng bằng hoá chất diệt trùng, rửa sạch phôi khô, bảo quản ựể dùng trong vụ sau

đánh giá chất lượng và phương pháp giới thiệu ong chúa, mũ chúa

+ đánh giá chất lượng ong chúa hoặc mũ chúa

- đối với mũ chúa: đánh giá chất lượng mũ chúa theo ngoại hình và kắch thước (vì chúng liên quan

chặt chẽựến chất lượng chúa) Mũ chúa tốt có hình dạng thẳng, thuôn ựầu, ong ngoại dài trên 2 cm,

ong nội dài trên 1,8 cm đờng kắnh (phần rộng nhất): Ong ngoại trên 1,2 cm, ong nội trên 1,0 cm

Những mũ chúa cong vẹo, có kắch thước nhỏ cần loại bỏ

- Chúa tơ: Chúa tốt có trọng lượng mới nở trên 190 mg (ong ngoại) và trên 150 mg (ong nội) Về ngoại hình chúa tốt cơ thể to, dài, cân ựối, không què chân, xoăn cánh, có màu sắc ựồng nhất mang

ựặc trưng của giống

- Chúa ựẻ: chất lượng chúa ựược ựánh giá chủ yếu theo sức ựẻ trứng Chúa tốt ựẻựúng quy luật, vòng ựẻ trứng rộng, liên tục Trứng ựược ựẻ ngay ngắn giữa lỗ tổ, mỗi lỗ một trứng theo hướng nhất

ựịnh, ấu trùng vắt nắp ựều Chúa tốt thường duy trì sức ựẻ trứng tốt ngay cả trong ựiều kiện khó khăn (tối thiểu ựẻ 1000 trứng/ ngày ựêm ựối với ong ngoại và 500 trứng/ ngày ựêm với ong nội) Những ong chúa có vòng ựẻ trứng hẹp, ựẻ cách quãng cần loại, thay chúa khác

+ Phương pháp giới thiệu chúa và mũ chúa

Thay thế chúa kịp thời có vị trắ quan trọng nhất trong tổng hợp các biện pháp kỹ thuật ựể tăng

năng suất mật Thường sức ựẻ trứng của chúa chỉ cao nhất vào 2 năm ựầu Sau ựó càng già sức ựẻ

trứng của chúa càng kém và ựẻ nhiều trứng không thụ tinh Vì vậy cần thay chúa già và chúa ựẻ kém hàng năm, thường là trước vụ thu hoạch chắnh bắt ựầu

- Giới thiệu mũ chúa: để ong tiếp nhận mũ chúa tốt cần bắt chúa già khỏi ựàn ong, một ngày sau mới

ựưa mũ chúa mới vào Vị trắ gắn mũ chúa tốt nhất là giữa cầu bánh tổ, cách xà trên 6 cm để chắc

chắn có thể cho mũ chúa vào lồng bảo vệ uốn bằng dây kẽm Vào vụ mật có thể không cần bắt chúa già ựi mà giới thiệu mũ chúa sau 2 - 3 ngày nếu thấy không bị cắn ngang sườn mà thẳng ở dưới mũ chúa là chúa tơ nở ra an toàn để ong tiếp nhận tốt mũ chúa cần cắt ựi một bên cánh chúa già

- Giới thiệu chúa mới thay thế chúa già:

Ong thợ thường thù ựịnh với chúa lạ Nhiều trường hợp ởựàn mất chúa lâu, khi giới thiệu chúa mới chúng không tiếp nhận còn giết chết chúa mới Quan hệ giữa chúa mới ựưa vào và ong thợ

phụ thuộc nhiều yếu tố: điều kiện bên ngoài, trạng thái của ựàn ong, ong chúa và phương pháp giới thiệu chúa của người nuôi ong

điều kiện giới thiệu chúa ựạt kết quả:

- Khi giới thiệu chúa vào ựàn ong cần tránh tất cả sự kắch thắch tắnh hung dữ của ong như lúc trời

mưa, lạnh, gió to Thời tiết ấm áp có nguồn mật phấn, ong dễ tiếp nhận chúa nhất Khi trong trại xuất

hiện ong ăn cướp, ong phải bảo vệ tổ rất hung dữ nên khó tiếp nhận chúa mới

- Thời gian giới thiệu chúa: Thường tiến hành vào buổi chiều, khi ong ắt hoạt ựộng, tốt nhất là vào vụ xuân khi có nguồn mật, phấn, ong mải ựi làm ắt chú ý ựến chúa Trong những ựàn chia tự nhiên thư

-ờng khó tiếp nhận chúa, đàn ong mất chúa càng lâu càng khó tiếp nhận chúa mới Tốt nhất là ựưa chúa mới vào ựàn sau khi bắt chúa cũựi 6 h ong non dễ tiếp thu chúa mới hơn Nếu trong ựàn ựã có ong thợựẻ trứng, ong rất khó tiếp nhận chúa Chúa ựã giao phối dễựược tiếp thu hơn chúa tơ Chúa bị gián ựoạn ựẻ trứng càng lâu càng khó ựược tiếp nhận Vì vậy khi giới thiệu những ong chúa nhận từ

bưu ựiện cần thận trọng

đàn ong có nhiều ấu trùng mở nắp dễ tiếp thu chúa mới hơn ựàn hết ấu trùng Chúa tơ càng già càng khó ựược tiếp nhận (khi ựưa chúa vào ựàn tránh ựể dắnh mùi lạ, cần rửa tay sạch, tốt nhất là

lấy mật của ựàn ong ựịnh giới thiệu bôi lên lồng chúa mới