Giáo trình Dâu tằm - ong mật part 8 ppt

Nuôi ong trong ñõ có thanh ngang và nuôi ong trong thùng cải tiến khi không có tầng chân có thể cho ong xây tầng bằng cách: Khi thấy ñàn ong ñông ñậu ra ngoài bánh tổ thành từng chuỗi, b

• Phương pháp kiểm tra bên trong ñàn ong

+ Kiểm tra ñiểm: Là kiểm tra một sốñàn ong ñiển hình, những ñàn ong này cũng chỉ kiểm tra một vài

cầu Kiểm tra ñiểm không ñịnh kỳ, vì ñó là cách kiểm tra nhanh từñiểm suy ra diện rộng ñể nắm khái quát tình hình ñàn ong trong trại Kiểm tra ñiểm cũng thường ñược áp dụng ñể nắm một vấn ñề nào ñó

của ñàn ong như tình hình ñổ mật, khả năng xây bánh tổ Khả năng nuôi chúa, khả năng chia ñàn và tình hình bệnh Kiểm tra ñiểm thường chỉ ghi chép nhận xét chung

+ Kiểm tra toàn bộ: Là kiểm tra tất cả các cầu và tất cả các ñàn ong Trong trại nuôi ong nghiên cứu

hoặc các trung tâm giống, cần kiểm tra ñịnh kì có thể là mỗi tháng một lần Còn nuôi sản xuất thì kiểm tra toàn bộ trước mỗi vụ như ñầu xuân ñể xử lí trước vụ mật, cuối vụ mật hè ñể chuẩn bị qua hè

kiểm tra toàn bộ cần ghi chép tất cả các số liệu về thếñàn, số cầu con, tình hình thức ăn, chúa ñẻ, sâu

bệnh

+ Các bước tiến hành kiểm tra ñàn ong:

- Chuẩn bị dụng cụ, sổ sách ghi chép, bình phun khói ñể phòng ong dữ, dao sửa cầu, chổi dọn vệ sinh,

dụng cụ xử lí bệnh - mùa nhân ñàn cần chuẩn bị thùng ong, lồng chúa và cầu ñã gắn tầng chân

- Thao tác khi kiểm tra: Khi kiểm tra toàn bộ nên có hai người, một người kiểm tra, một người ghi chép, giúp việc Khi kiểm tra ñứng về phía ván ngăn, mở nắp thùng nhẹ nhàng, nắp có ong phải ñể

ngửa trước cửa thùng cho ong bò vào thùng Sau ñó lấy vật chống rét ra (nếu có), dùng ngón tay tách ván ngăn ra khoảng 2 - 3 cm, lấy cầu thứ nhất ra kiểm tra, khi kiểm tra phải nắm chắc tai cầu, khi cần dùng panh, dao xử lí cầu thì tì một góc cầu xuống mặt xà các cầu khác Cầu kiểm tra không ñược nhấc

ra khỏi mặt thùng và luôn luôn giữởñộ nghiêng khoảng 30 - 35

o

so với mặt thùng và cách mặt thùng khoảng vừa tầm nhìn của người kiểm tra Cần kiểm tra kỹ lưỡng trứng, ấu trùng, nhộng, lượng mật,

phấn Sau khi kiểm tra xong mặt thứ nhất thì xoay sang mặt thứ hai Khi xoay cũng phải giữ cầu ong vuông góc với mặt ñất ñể phấn, mật và ong chúa không bị rơi ra ngoài

Kiểm tra xong cầu thứ nhất thì ñặt sát ván ngăn Sau ñó xem cầu thứ 2, sau khi kiểm tra xong

cầu thứ 2 thì ñặt cách cầu thứ nhất một khoảng cách vừa bằng 1 cm Cứ làm như thếñến cầu cuối cùng, sau ñó dọn vệ sinh dưới ñáy thùng (dùng chổi quét rồi thổi cho rác rưởi bay ra ngoài cửa) Khi

kiểm tra số lượng ñàn ong lớn cần làm nhanh nhưng không bỏ sót, muốn vậy cần thao tác nhanh Khi

ổn ñịnh trở lại dùng các kẽ ngón tay kẹp ñẩy 3 - 4 cầu một lúc vào sát vách thùng

Khi kiểm tra bị ong ñốt phải rửa sạch tay rồi mới kiểm tra tiếp Nếu gặp ñàn bệnh phải kiểm tra sau cùng, nếu ñã chót kiểm tra thì phải rửa tay bằng xà phòng, lau khô rồi mới kiểm tra ñàn khác

• Xử lí ong khi kiểm tra

- Khi kiểm tra thấy ong chạy tụt xuống phải xem kỹ tình hình bệnh

- Phải ghi chép kỹ những ñàn cần cho ăn , xây tầng chân

- Khi kiểm tra cần loại bỏ những cầu xấu, ñiều chỉnh ong nếu cần, cắt bỏ lỗ tổ ong ñực, gọt bỏ phần lỗ

tổ cũ và mốc

- ðảo cầu theo thời vụ, nói chung cầu ấu trùng cần ñặt vào giữa Cầu trống thì ñặt vào nơi ong chúa

hoạt ñộng (mùa ñông ở giữa ñàn, mùa hè ở sát ván ngăn hoặc gần cầu sát thành thùng) Cầu mật và

phấn ñặt ngoài cùng

- Vụ mật nới rộng khoảng cách các cầu khi kiểm tra và qua hè qua ñông thì ngược lại

Nếu ong chúa bay khi kiểm tra thì cần ngừng kiểm tra, rũ nhẹ một cầu ong lên trên thùng ñể ong chúa theo ong thợ vào tổ

Gặp ñàn ong quá dữ có thể dùng khói nhẹñể phun nhưng nói chung kiểm tra nhẹ nhàng không làm chết ong thì ong ít dữ , những ñàn dữ kiểm tra sau cùng

c Cho ong xây bánh t ổ mới

• Mục ñích

Xây tổ là bản năng của loài ong Khi xây tổ ong cần tốn nhiều năng lượng ñể tiết sáp và làm

mềm sáp cho nên không phải lúc nào ong cũng xây ñược bánh tổ Bánh tổ là nguyên liệu sản xuất ra sáp ong ñể sản xuất tầng chân và từ tầng chân lại cho ong xây bánh tổ mới Bánh tổ mới kích thích ong chúa ñẻ làm cho ñàn ong phát triển nhanh Bánh tổ cũ dễ bịñen làm ñổi màu mật khi thu hoạch Sau mỗi lần lột xác, phân của ấu trùng và áo kén của nhộng ñể lại ,cho nên sau một thời gian thì các lỗ

tổ nhỏ lại Vì vậy dùng bánh tổ cũ ,cơ thể ong thợ sẽ nhỏ dần Bánh tổ cũ cũng là nơi tiềm ẩn của các nha bào gây bệnh vì vậy phải thay bánh tổ cũ ít nhất mỗi năm một lần

Trong tự nhiên ong cũng tự thay bánh tổ bằng cách cắn bỏ những bánh tổ cũ, và bị sâu ăn sáp Khi bị sâu phá nặng và bánh tổ quá cũ thì ong bốc bay ñể tìm nơi xây bánh tổ mới Nuôi ong cổ truyền thì bánh tổñược thay thế sau mỗi lần cắt mật

Ngày nay nhờ có tiến bộ về khoa học kỹ thuật nuôi ong cho nên việc sử dụng tầng chân cho ong xây tầng ñược phổ biến trong các vùng nuôi ong Tầng chân nhân tạo là một tờ sáp ong nguyên

chất có in rõ ñáy lỗ tổ ong bằng ñúng kích thước lỗ tổ ong tự nhiên, vì vậy ñàn ong xây tầng nhanh

Tầng chân ñược gắn trong khung cầu nhờ có 3 hàng dây thép nên bánh tổ không bị vỡ khi quay mật

Nhờ có kích thước ñồng ñều ñàn ong không xây lỗ ong ñực trên mặt cầu Tuy vậy khi xây dựng cầu

cần chú ý mỗi loài ong có cỡ tầng chân thích hợp Việc cho ong xây tầng, thay bánh tổ kịp thời là một trong những biện pháp kĩ thuật quan trọng của nghề nuôi ong

• Những biện pháp cho ong xây bánh tổ mới

+ Sửa bánh tổ cũ

Bánh tổ cũ chưa ñến mức cần loại nhưng qua một thời gian ong giảm sút thếñàn như qua

ñông, qua hè, cho nên rìa bánh tổ ong không ñậu tới, sáp giòn thì ñầu vụ mật cần cắt gọt ñể ong nới

rộng Các bảnh tổ có nhiều lỗ ong ñực, bánh tổ lồi lõm, bánh tổ bị sâu ñục thì cần cắt lỗ tổ ong ñực, dùng panh bắt sâu và nắn lại cho ngay ngắn ñểñàn ong tự cơi nới, làm như vậy người nuôi ong có thể

tạo ñược nhiều cầu ong tiêu chuẩn (bánh tổ phủ kín mặt cầu)

+ Cho ong xây bánh tổ mới khi không có tầng chân

Nuôi ong trong ñõ có thanh ngang và nuôi ong trong thùng cải tiến khi không có tầng chân có

thể cho ong xây tầng bằng cách: Khi thấy ñàn ong ñông ñậu ra ngoài bánh tổ thành từng chuỗi, bên ngoài nguồn hoa phong phú thì ñưa khung cầu hoăc thanh ngang vào giữa ñàn ong ñể chúng xây lưỡi mèo.Với khung cầu thì trước khi ñưa vào phải căng sẵn dây thép Nên dùng sáp ñổ một vệt nhỏ chạy

ở dưới xà hoặc thanh ngang tạo ñiều kiện thuận lợi và hấp dẫn ong xây bánh tổ Ở những ñàn ong

chưa ñông nhưng muốn xây bánh tổ thì cần rút bớt cầu, cho ong ăn Cũng có thể tận dụng sáp lưỡi mèo khi ñặt khoảng cách các cầu rộng, ghép vào khung cầu như khi sang thùng Ong ñã xây bánh tổ

tự nhiên rồi thì kiểm tra nắn cho bánh tổ vào giữa gắn chặt với dây thép

+ ðiều kiện ñể ong xây tầng tốt:

đàn ong phải ựông quân, nhiều ong non và thức ăn Trong ựàn có nhiều cầu nhộng, ấu trùng, chúa ựẻ khoẻ, liên tục Về thời tiết: nhiệt ựội từ 25 - 30

oC , ẩm ựộ 80 Ờ 85 % Trong tự nhiên có nguồn hoa phong phú nhất là nguồn phấn họăc ựầu vụ hoa khi nguồn mật phấn chưa nhiều, nhưng một số

ựàn mạnh có thể xây tầng ựược Khi kiểm tra cầu ong thấy ong sửa tầng, cơi lỗ tổ ở 2 mép dưới cầu

hoặc xây lưỡi mèo thì ựưa cầu gắn tầng chân vào cho ong xây

+ Biện pháp kỹ thuật

Tuỳ theo ựiều kiện cụ thểở cơ sở nuôi ong người ta có thể áp dụng các biện pháp chắnh sau ựây:

- Xây tầng ựại trà: Trong mùa mật phấn dồi dào, ựàn ong có chúa mới, có số cầu 3 - 4 cầu (ong nội),

5 cầu (ong ngoại) ong bám ựầy trên mặt cầu, có nhiều nhộng, có thể cho ong xây tầng hàng loạt, ựưa vào mỗi ựàn từ 1- 2 cầu tầng chân cho ong xây Cho ăn thêm vào buổi tối ựể kắch thắch ong xây

- Sử dụng ựàn chủ công xây tầng: ựối với ựàn mạnh chúa ựẻ khoẻ, có thể viện thêm cầu nhộng già liên tục ựể tăng lượng ong non tiết sáp, cho ong xây liên tục nhiều cầu ựể cung cấp cho các ựàn khác

hoặc lấy cầu dự trữ Khi ong ựã tiếp thu và xây 2 mặt vách tổ còn thấp, rút cầu tầng chân ra ựưa ựàn khác xây tiếp, ựưa tiếp cầu tầng chân mới vào ựàn chủ công Tuỳ thếựàn ong có thểựặt vào vài cầu xây ựồng thời

- Sử dụng ong chia ựàn tự nhiên ựể xây tầng: Những ựàn ong chia tự nhiên, sau khi ổn ựịnh, có 2 - 3

cầu có thểựặt tầng chân cho xây ựể tận dụng Ộnăng lượng chia ựànỢ hoặc bồi dưỡng thành ựàn chủ công xây tầng

Sau khi gắn tầng chân vào khung cầu ựem ựặt nó vào giữa 2 cầu có ấu trùng mở nắp và cầu

ựang vắt nắp nhộng là nơi tập trung nhiều ong non trong tuổi tiết sáp và không ảnh hưởng ựến sựựẻ

trứng của chúa Mùa lạnh ựặt cầu tầng chân vào phắa trong cho ấm, mùa hè ựặt ra phắa ngoài cách ván

ngăn 1- 2 cầu cho mát Với ong nội khi ựưa cầu tầng chân vào cần bỏ thước kẹp giữa 2 cầu ra, ựể tầng chân sát vào 2 cầu Sau 24 - 48 giờ kiểm tra thấy ong ựã xây thì nới rộng khoảng cách giữa cầu tầng chân và cầu bên cạnh ựể ong xây cao vách lỗ tổ

+ Chú ý

Khi kiểm tra thấy ong không xây, cần bỏ cầu tầng chân ra hoặc ựưa vào sát ván ngăn ựể tránh ong cắn nát hoặc tạo thành vách ngăn, ngăn cản ong chúa qua lại ựẻ trứng và ong thợ làm việc

- Khi ựiều kiện ngoại cảnh bất thuận (quá lạnh hoặc quá nóng) không nên ựưa tầng chân vào Với ựàn quá mạnh hay xây lỗ ong ựực cần chọn tầng chân nguyên vẹn, không bị mốc ựể ong xây nhiều lỗ tổ ong thợ

- Cần bổ sung thức ăn ựầy ựủ cho ựàn xây tầng chủ công Nếu ựang vụ mật mà trời ma ong không ựi làm ựược hoặc sau vụ mật mà có nguồn phấn dồi dào có thể cho ựàn mạnh ăn no, ựể ong xây bánh tổ (thường xây 1 bánh tổ cần 0,5 kg ựường)

d Ong chia ựàn tự nhiên, biện pháp ựề phòng và xử lắ

Ớ Hiện tượng ong chia ựàn tự nhiên

Tất cả các loài ong mật ựều có những thời kì phát triển trứng, ấu trùng và nhộng ựến mức tối

ựa, ựể có số ong trưởng thành rất ựông, dẫn ựến tình trạng ựàn ong khó quản lý sẽ tạo chúa và chuẩn bị

chia ựàn Mũ chúa ựể chuẩn bị chia ựàn thường ựược xây ở mép dưới của cầu ong, nơi ong thợ tụ tập

ựông và ong chúa không tới ựược

Hình 1.8- Mũ chúa do ựàn ong xây tự nhiên

Số lượng mũ chúa xây nhiều hay ắt phụ thuộc vào giống ong Trong mỗi giống thì phụ thuộc vào mật ựộ ong tắnh theo dung tắch Sau khi vượt quá mật

ựộ bình thường, ong bắt ựầu tạo

mũ chúa và tăng lên theo tỷ lệ thuận với mật ựộ ong, tất nhiên

cũng chỉtăng có giới hạn Thư

-ờng thì ong Apis cerana khi chia ựàn tạo từ 8 Ờ10 mũ chúa có trường hợp tạo hơn chục mũ chúa Sau

khi xây mũ chúa thì ong chúa ựẻ trứng vào ựó, ựôi khi ong thợ tha trứng từ lỗ tổ ong thợ khác tới mũ chúa (Winston 1987) ấu trùng ong chúa ựược ong thợ nuôi dưỡng chu ựáo, khi kiểm tra thường thấy

một lớp ong thợ phủ dầy quanh mũ chúa ấu trùng sáng xanh và nổi trên lớp sữa chúa Mũ chúa thon dài, sáp vàng ựắp dầy ởựế mũ chúa Vì vậy ong chúa tạo ra trong vụ chia ựàn thường rất tốt Trước khi chia ựàn vài ngày, ong thợ làm việc uể oải do lượng ấu trùng ựã giảm, công việc nuôi ong chúa

cũng giảm bớt ựể ong chúa nhỏ lại có thể bay ra khỏi tổ khi chia ựàn Do nhu cầu thức ăn giảm, ong ắt

ra ựồng làm việc, lượng ong non tăng lên ựàn ong càng chật chội, ựông ựúc Ong thợ hút mật ựể chuẩn

bị chia ựàn

Ngày chia ựàn xảy ra sớm hoặc muộn là tuỳ thuộc vào thời tiết và tuổi của ấu trùng trong mũ ong chúa Tuổi ấu trùng cũng tuỳ thuộc vào giống ong, phần lớn các chủng ong A.mellifera chia ựàn vào lúc mũ chúa ựã vắt nắp (khoảng 8 ngày kể từ khi ựẻ trứng) Ong A.cerana ở miền Bắc nước ta chia

ựàn vào lúc mũ chúa vắt nắp vài ngày, nhưng nếu gặp trời xấu thì có thể mũ chúa sắp nở thậm chắ chúa

nở, ong mới chia ựàn.Trờng hợp bị kìm hãm do bị vặt mũ chúa nhiều lần và ựàn ong quá ựông ựúc thì

có khi mũ chúa chưa vắt nắp, có lúc mới có trứng, ong ựã chia ựàn Trong ngày ong thường chia ựàn vào buổi sáng 9 Ờ 12 giờ, rất ắt gặp ong chia ựàn vào buổi chiều Ong thường chia ựàn vào những ngày

trời quang, mây tạnh, nhiệt ựộ trên 20

oC , gió nhẹ Nếu gặp thời tiết xấu kéo dài, lượng mật giảm nhiều,

mũ chúa bị huỷ thì ong ngừng chia ựàn

Trước khi chia ựàn ong hút no mật, một bộ phận ong thợ tạo ra âm thanh huyên náo Chúng

vừa chạy vừa phát ra tắn hiệu báo cho cảựàn việc ra ựi Số ong phát tắn hiệu tăng lên đàn ong càng ngày càng náo ựộng và một bộ phận ong ăn no mật ùn ùn kéo ra khỏi tổ Chúng bay lên cao vài mét

và lượn quanh cửa tổ Sau ựó ong chúa ra khỏi tổ và bay ựi cùng bộ phận ong chia ựàn Ong chia ựàn

thường tụ lại ở cành cây, hiên nhà có lúc ở cảựáy thùng ong khác, ựó là chỗ dừng chân Nơi dừng chân thường gần ựàn ong ở quanh trại chỉ trong vòng vài chục mét và ựậu không cao, nhưng nếu không có nơi ựậu gần và thấp thì chúng buộc phải bay cao và xa hơn Khi ong ựang tụ lại như cái mũ cát treo thì ong chúa bò ra mặt ngoài chùm ong Nhờ chất chúa, tất cảựàn ong tụ lại một cách yên lặng

ta thường gọi là Ộchúa kiểm quânỢ Sau ựó ong trinh sát ựi tìm chỗở mới Khi trở về chúng cũng nhảy múa trên mặt chùm ong báo cho cảựàn biết tắn hiệu về tình hình, khoảng cách và hướng ựến nơi ở

mới và ựàn ong bay khỏi nơi dừng chân Như vậy, khác với bốc bay, ong chia ựàn thường ở nơi dừng chân lâu hơn có khi tới 2 - 3 ngày, vì chưa tìm ựược nơi ở mới Bộ phận ong bay ựi thường chiếm quá

nửa lượng ong trưởng thành trong ựàn và gồm các lứa tuổi khác nhau Ong chia ựàn ựến nơi ở mới

thường rất tắch cực xây bánh tổ Lượng mật mang theo một mặt dùng làm năng lượng tiết sáp xây

tầng, mặt khác có thểựổ vào bánh tổ mới dự trữ Ở tổ cũ ngay sau khi chia ựàn, bộ phận ong ở lại tiếp

tục làm việc Khác với ong bốc bay, trong lúc chia ựàn một bộ phận ăn no mật ùn ùn bay ra thì lại có nhiều ong thợ mang mật, phấn về tổ Sau khi quá nửa số ong bay ựi ựàn ong còn lại thưa, mũ chúa dễ phát hiện Ong chúa nởựầu tiên tìm các mũ chúa còn lại dùng hàm trên cắn vào sườn mũ chúa rồi châm chết nhộng ong chúa, nhưng nếu ong còn muốn chia ựàn thì ong thợ bảo vệ không cho ong chúa phá mũ chúa còn lại và xảy ra hiện tượng chia ựàn lần thứ 2

Khi chia ựàn lần thứ 2, chúa tơ ra khỏi tổ cùng với nửa số ong còn lại và vài trăm con ong ựực

có khi 2 - 3 con ong chúa cùng nở một lúc và cùng chia ựàn và những ựàn chia ra lại cũng tụ vào một

chỗ Một chùm ong có 2 - 3 ong chúa đàn ong dã sinh có tắnh chia ựàn mạnh còn có thể chia ựàn lần

thứ 3 - 4 Sau khi chia nhiều lần, ựàn ong quá nhỏ, ựàn ong còn lại cũng nhỏ bé không thu ựược sản

phẩm

Ớ Những nhân tố thúc ựẩy ong chia ựàn

Chia ựàn tự nhiên là bản năng của ựàn ong nhằm bảo vệ và phát triển nòi giống nhưng không

có lợi cho người nuôi ong, trước hết là trở ngại cho việc nuôi ong kế và nâng cao hiệu suất công tác

của người nuôi ong đàn ong có chúa già sẽ chia ựàn mạnh hơn ựàn chúa trẻ vì ong chúa tiết ra pheromon ngăn cản ựàn ong tạo ong chúa mới Khi ong chúa già lượng pheromon giảm hoặc thếựàn ong lớn, pheromon không ựủ khả năng kiểm soát ựược ựàn ong và ựàn ong sẽ tạo chúa chia ựàn

- Trong ựàn có nhiều ấu trùng và nhộng vắt nắp, mật và phấn nhiều choán hết mặt bánh tổ Ong chúa không có chỗựẻ trứng vì không có lỗ tổ trống, ong thợ nhàn rỗi ắt lao ựộng nên mật ựộ ong trong tổ càng trở nên ựông ựúc

- Khoảng cách giữa các cầu sắt nhau làm cho không gian giữa 2 mặt cầu hẹp, thùng ong quá nhỏ không có khả năng mở rộng không gian trong tổ ong ựều làm cho mật ựộ ong tăng,thúc ựẩy ong chia

ựàn

- đặt ong ngoài trời, che nắng kém, thùng ong không ựủựộ thông thoáng, thiếu nước cho ong lấy ựể

hạ nhiệt ựộ trong tổ, ựàn ong nóng bức cũng chia ựàn sớm

Ớ Các biện pháp ựề phòng và xử lắ ong chia ựàn tự nhiên

Các biện pháp ựề phòng:

- Căn cứ vào các nguyên nhân thúc ựẩy ong chia ựàn ựể chủựộng phòng tránh Trước hết người nuôi ong cần chọn ựàn ong có tắnh tụựàn lớn, ắt chia ựàn tự nhiên ựể làm giống Chú ý thay chúa mỗi năm

2 lần, ựiều chỉnh khoảng cách các cầu ong theo thời vụ Sau vụựông ựầu vụ xuân cần nới rộng khoảng cách cầu ựể mở rộng không gian trong tổ, bỏ chống rét kịp thời, ựưa thêm cầu không và tầng chân vào

những ựàn ong chúa không còn chỗựẻ Ở thùng kế thì ựảo cầu, ựưa thêm cầu trống vào khu vực ong chúa ựẻ trứng Tăng cường che mát cho ựàn ong Kiểm tra kịp thời, cắt bỏ lỗ tổ ong ựực và nhộng ong

ựực ở những ựàn không dùng làm giống Vặt hết các mũ chúa (chỉ cần ựể lại những mũ chúa cần sử

dụng), rút ựổi những cầu nhộng cho ựàn yếu

- Sau khi thực hiện các biện pháp trên mà ựàn ong vẫn muốn chia ựàn thì quay mật sớm ựể có nhiều

lỗ tổ trống, giảm mật ựộ ong và ong sẽ tắch cực thu mật giảm lượng ong nhàn rỗi Quay mật là biện pháp có hiệu quả nhất trong việc làm giảm khả năng chia ựàn tự nhiên của ựàn ong Ngoài ra ở những

ựàn ong cố tình chia ựàn do ong nhiều, thùng ong chật, chúa già thì nên chủựộng chia ựàn và thay

chúa, không ựể tình trạng ong chia ựàn ra, lại bắt vào nhiều lần, gây tổn thất cho ựàn ong lại tốn công lao ựộng

Ớ Biện pháp xử lắ ựàn ong ựã chia ựàn tự nhiên

- Ởựàn gốc cần kiểm tra chỉựể lại một mũ chúa ựẹp sắp nở hoặc ựã nở, nếu có 2- 3 ong chúa ựã nở

mà ong chưa kịp chia tiếp thì cũng chỉ nên chọn ựể lại một con

- Khi ong chia ựàn, ựợi cho chúng tụ hẳn rồi dùng nón bắt hoặc dùng cầu mật gạt ong bò vào cầu

đàn ong chia ựàn, sau khi bắt lại có thểổn ựịnh ngay bằng cho 2 - 3 cầu lấy từựàn gốc ra Cầu có cả

ong non và mật, phấn nhộng ựặt vào thùng ong, mang thùng ựến ựặt vào bất cứ vị trắ nào (vì sau khi chia chúng không về tổ cũ), rồi úp nón lên trên xà cầu rũ ong vào thùng, ựuổi ong ựậu lên cầu Trong

trường hợp không có thùng ong, phải thả ong trở lại tổ cũ thì nên cắt hết mũ chúa và bỏ ong chúa ựã

nở, dùng khói thổi nhẹ rồi mới rũ ong vào bởi vì khi ong bay ra ựã có thời gian lâu, làm khác mùi chút

ắt khi chúng ở ngoài trời

- đàn ong bắt trở lại làm ựàn mới nên cho xây tầng ngay vì ong rất tắch cực xây bánh tổ mới khi rời tổ

cũ

e Ong b ốc bay biện pháp ựề phòng và xử lắ

Ớ Hiện tượng và tác hại do bốc bay

Bốc bay là sự bỏ tổ ra ựi của toàn bộựàn ong Ong bốc bay cũng là một bản tắnh ựã ựược hình thành trong quá trình hoạt ựộng của ựàn ong ựể bảo tồn nòi giống khi gặp ựiều kiện bất lợi Trước khi

bốc bay, ong chúa ngừng ựẻ 10 - 15 ngày, nhộng nở hết dần Ong chúa ngừng ựẻ, bụng nhỏ lại bay ựi

dễ dàng Mặt khác ong chúa ngừng ựẻ tạo cho ựàn ong không có con, không mất thức ăn nuôi ấu trùng

Trớc khi bốc bay vài ngày, ựàn ong ựi làm rất kém mặc dầu bên ngoài vẫn có nguồn hoa, có

trường hợp ong cắn phá nhộng lôi ra ngoài lỗ tổ Mở thùng kiểm tra thấy ong ăn no mật và ựậu thành chùm ở dưới cầu, thành thùng hoặc ván ngăn Ong thường bốc bay vào những ngày tạnh ráo khoảng 8

- 16 giờ chủ yếu là 8 - 11 giờ, tuỳ theo thời tiết trong ngày đàn ong khi bốc bay cũng phát tắn hiệu rất huyên náo (mà người ta vắ ầm ầm như ong vỡ tổ) Ong thợăn no mật chui ra khỏi tổ Chúng bay vòng vèo vài phút Sau ựó ựàn ong ùn ùn kéo ra ở bất cứ chỗ nào bị hỏng trong thùng ong Chúng bay qua

lại nhằng nhịt Sau khi ong ựã ựược quá nửa thì ong chúa bay ra, ong cuốn lên cao dần Khi ong thợựã

ra hết chúng bay cụm lại và bay cao dần như những ựám mây Trong trường hợp ong chúa bị cắt cánh

hoặc bị nhốt, ong thợ có thể công ra trước cửa, sau ựó ong thợ vẫn cứ bay Nếu không có ong chúa bay theo, chúng quay trở lại, có trường hợp ựàn ong bỏ cả ong chúa ra ựi không trở lại đó là trường

hợp ong chúa quá kém, hoặc ong bay ra nhập với ựàn ong bốc bay khác Có ong chúa bị rơi trước cửa thùng bị kiến tha, gà mổ làm ong chúa chết, ựàn ong bị tàn lụi dần

Trước khi bốc bay, ựàn ong thường có một bộ phận ong trinh sát ựi tìm nơi ở mới cho nên khác với chia ựàn, khi bốc bay ong ắt khi dừng chân mà bay thẳng, nhất là ong ở miền núi Trong

những trường hợp ong bốc bay một cánh ựột nhiên như bị kắch ựộng, bởi mới di chuyển bị vỡ cầu ong

hoặc bị bệnh nặng, bị kiến vống,sâu sáp phá nặng hoặc chúa tơựi giao phối ong bốc bay theo Nếu

ựàn ong ựang bay bị mưa gió ựột ngột thì ong thường ựậu dừng chân ở các cành cây, hiên nhà điểm

dừng chân này thường ở cao và thời gian không lâu đàn ong ựã bốc bay trong tổ thường không ựể lại

gì ngoài bánh tổ cũ, vết tắch bệnh và dịch hại Người ta cũng gặp những trường hợp ngoại lệựó là

những trường hợp ong ựột ngột bốc bay hoặc người nuôi ong viện cầu nhộng nhưng ong cắn phá ựể

bốc bay tiếp thì trong tổ vẫn còn phấn mật thậm chắ có cả nhộng

Ong bốc bay gây tổn thất rất lớn: ở nước ta trước 1960 ựàn ong nội chủ yếu nuôi trong ựõ và ở mìên núi người ta nuôi ong theo cách Ộtự sinh tự diệtỢ, hàng năm ong bốc bay 80 - 90 % Sau ựó nhờ

áp dụng tiến bộ kĩ thuật, chuyển ong nuôi trong thùng, áp dụng phương pháp quản lắ mới, tỷ lệ ong

bốc bay giảm xuống còn 40 - 50%, ựến nay còn khoảng 10%

Ớ Nguyên nhân ong bốc bay

+ Do ựàn ong bị thiếu thức ăn, khi nguồn mật phấn khan hiếm

đàn ong chỉổn ựịnh khi mà trong tổ có ựủ thức ăn dự trữ, có các thế hệ con nối tiếp nhau ra

ựời Khi thiếu ăn ong thợ giảm khẩu phần thức ăn nuôi chúa, ong chúa ngừng ựẻ Trong ựàn không có

mật, phấn, ấu trùng đó là ựiều kiện ựểựàn ong không bị ràng buộc, luyến tiếc tổ, dễ bốc bay Vì vậy khi nguồn hoa ựã cạn, nếu người nuôi ong cố tình khai thác những giọt mật ắt ỏi còn lại và cắt cả cầu con làm cho ong không kịp xây bánh tổ mới ựổ mật, Sau khi thu mật, rất ắt ựàn ong còn ở lại tổ Ong

cũng bốc bay sau thời kì mưa kéo dài, ong không lấy ựược mật, người nuôi ong không cho ăn kịp thời

ựể bổ sung nguồn thức ăn bị thiếu Tình trạng trên thường xảy ra ở sau vụ mật hè và vụ mật ựông

+ Do ựàn ong bị bệnh và các ựịch hại khác quấy nhiễu

Trong tự nhiên, ong bị bệnh thường bốc bay ựể lại mầm bệnh ở nơi ở cũ Khi bay, ong bay cao với vận tốc nhanh và làm kắ sinh trên ong trưởng thành bị rơi rụng đó là phản ứng chống bệnh

của ựàn ong Nuôi ong trong thùng, khi ong bị mắc bệnh, ấu trùng chết nhiều, ong không dọn vệ sinh

nổi, môi trường bị ô nhiễm, hôi thối, ong dễ bị bốc bay Ong bốc bay do bệnh là nguyên nhân chủ yếu

ở các trại ong hiện nay Ngoài ra ở những ựàn ong yếu dễ bị các ựịch hại tấn công như sâu ăn sáp phá

hại hoặc kiến, ong rừng uy hiếp và bị các loài ong mật khác cướp mật thì cũng dễ bỏ tổ bốc bay + Ong bốc bay do những sai sót về kỹ thuật quản lắ ựàn ong

đây là nguyên nhân hoàn toàn do chủ quan của người nuôi ong Ngoài việc thu mật quá mức

và không cho ăn ựủ thức ăn, còn mắc các sai sót sau:

- đặt ong không ựúng cách làm cho ong bị nắng nóng, hoặc bị lạnh thậm chắ có trường hợp bị nóng

chảy sáp, vỡ cầu hoặc ấu trùng chết lạnh đặt ong gần lối ựi lại, gần nơi có chấn ựộng lớn, gần chuồng trâu bò ựi lại làm ựổ thùng ong Hoặc ựặt ựàn ong quá dầy, ựàn mạnh chèn ép ựàn yếu làm cho ựàn ong mất ổn ựịnh phải bốc bay, thay ựổi chỗở

- Di chuyển ong bị xô lệch cầu, vỡ bánh tổ không xử lắ kịp thời Kiểm tra quấy ựảo ong quá nhiều,

nhất là mùa khan hiếm thức ăn Lấy nhiều cầu con ựể viện cho ựàn khác hoặc khi kiểm tra, thu mật ựể

cầu con phơi nắng chết ấu trùng, hoặc dùng khói quá nhiều hay ựặt ong cạnh bếp Khi sang thùng thao tác không tốt bị dập vỡ bánh tổ chết ấu trùng, sang thùng lúc khan hiếm nguồn hoa

- Không chú ý thay ong chúa, ựể bánh tổựen, chia ựàn ong quá mỏng, tạo nhiều chúa trong thời kì hanh khô

- để thùng ong quá bẩn, nứt nẻẩm ướt và nhất là thay thùng có mùi lạ gây chấn ựộng ựàn ong

+ Ong bốc bay do tập quán thay ựổi nơi cư trú

Ở miền Bắc nước ta, ong thường có tập tắnh di chuyển chỗở Khi trời bắt ựầu hanh khô ong ở

các hang ựá, hốc cây vùng cao giá rét bốc bay chuyển về vùng thấp ấm áp hơn đàn ong nuôi cũng

chịu ảnh hưởng của tập tắnh ựó Những ựàn ong nuôi trong thùng mỏng, chống rét không tốt và nhất là

ựàn chúa tơ không có ấu trùng thì rất dễ bốc bay đặc biệt là vùng có nhiều người hánh ong, ựàn ong

trong thùng quản lắ không tốt có thể bốc bay vềựõ

Ớ Các biện pháp ựề phòng và xử lắ ong bốc bay

Ở nước ta ong thường bốc bay sau vụ mật (từ tháng 7 - 8) và sau vụ mật ựông, chỉở phắa Bắc

+ D ự ựoán ong bốc bay

Trừ trường hợp ong bốc bay do bị chấn ựộng, bị bệnh hoặc bịựịch hại (kiến, ong rừng) tấn công còn khi bốc bay ong có sự chuẩn bị trước Ong chúa giảm ựẻ, ong thợ sẽăn trứng chờ cho nhộng

nở hết là ựàn ong bốc bay Do không phải nuôi ấu trùng nên ựàn ong ắt ựi làm, ựặc biệt là ắt ựi lấy

phấn Thông thường ong ựi lấy phấn tắch cực nhất vào khoảng 8h - 11h để dựựoán ong bốc bay ta có

thể kiểm tra những ựàn ắt ựi làm bằng việc tắnh chỉ số biểu hiện của ựàn ong CPI Khi chỉ số CPI < 2 là

ựàn ong có nguy cơ bốc bay

Theo Punchihewa (1994) chỉ sốựàn ong ựược tắnh theo công thức sau:

Số ong ựi lấy phấn số ong ựi lấy phấn CPI = x 100 x

Số ong bay về tổ thời gian quan sát (giây)

VD: vào lúc ong ựi lấy phấn nhiều nhất trong ngày, trong 60 giây có 12 ong bay về tổ, trong ựó có 3 ong mang phấn

3 3 CPI = x x 100 = 1,25

12 60 + Biện pháp ngăn ngừa ong bốc bay:

- Nuôi ựàn ong mạnh, giữ cho ựàn ong có ựủ thức ăn, chúa trẻ vì chúa trẻ và tốt sẽ không ngừng ựẻ trong lúc thời tiết khắc nghiệt và nguồn hoa khan hiếm Trong thời kì ong ổn ựịnh, cần ựiều chỉnh thế

ựàn ong ựồng ựều

- Kết thúc quay mật ựúng lúc, sau khi quay mật vòng cuối nếu thiếu mật phải cho ong ăn bổ sung

- đề phòng và xử lý kịp thời bệnh ong, loại bỏ các cầu bị bệnh nặng không làm dập nát ấu trùng bệnh

và nhiễm mùi trong ựàn, thực hiện ựầy ựủ quy trình phòng chống bệnh và các ựịch hại khác nhất là sâu phá tổ và ong rừng

- đặt ong ựúng cách trong ựó chú ý ựể ong yên tĩnh, không bị chấn ựộng, không va quệt ựổ vỡ, không

bị nhiều ong chèn ép và cạnh tranh nhau.

- Không kiểm tra, khuấy ựộng ựàn ong quá nhiều nhất là lúc nguồn hoa khan hiếm, chống nóng và

chống rét ựầy ựủ Khi kiểm tra không ựể cầu con bị nắng về mùa hè, lạnh về mùa ựông Trong vụ

ựông phải chia ựàn sớm và kết thúc sớm không ựể quá nhiều chúa tơ, trong khi không có ựàn mạnh hỗ

trợ Khi kiểm tra thấy hiện tượng ong muốn bay thì phải xử lý ngay như cho ăn, viện cầu mới có mật,

nhộng và ấu trùng tuổi lớn, bắt sâu ăn sáp và loại bớt cầu Khi rút cầu ựi viện cho ựàn ong bốc bay không nên lấy quá hai cầu một lúc trong một ựàn vì như vậy ựàn ựó lại bị bốc bay

+ Xử lý ựàn ong bốc bay:

Khi phát hiện ựàn ong sắp bốc bay thì nên vắt kắn tất cả các khe hở trong thùng, ựậy nắp thật kắn (nếu không kắn thì dùng ựất trát hoặc giấy lót cho kắn ựể ong không chui ra ựược) vắt cửa ra vào,

ựồng thời mở cửa sổựể ong khỏi chết ngạt Nếu có một vài ựàn ong bốc bay có thể dùng nón bắt ong

trùm kắn mặt thùng rồi mở to cửa cho ong nhanh chóng chui ra khỏi tổ, vào hết nón bắt ong Nâng nón lên cao khỏi mặt thùng ong, chú ý không ựể xổng ong chúa Sau khi ong trong thùng ựã ra hết, thì trùm vải màn buộc vào cành cây gần ựó cho ong tụ lên nón rồi vén màn ựuổi ong ở ngoài vào hết trong màn và tụ lại trong lòng nón

Nếu phát hiện chậm khi ong ựã ra nhiều (quá một nửa) thì có thể ong chúa ựã bay ra hoặc ong

bắt ựầu bay xa dần thường dùng ựất, ném ựón ựầu hoặc dùng nước té Khi ong ựã tụ xuống chỗ nào

ựó, thì ựợi cho ong tụ thành chùm rồi mới dùng nón bắt trở lại Sau ựó ựem treo vào chỗ mát, khoảng

6 - 7 giờ tối mới ổn ựịnh ong trở lại vì nếu ổn ựịnh ong sớm chúng có thể bốc bay tiếp Thùng có ong

ựã bay cần ựậy kắn hoặc mang vào trong nhà ựể chống ong cướp mật đàn có chúa non bốc bay, do

ựàn bốc bay khác kắch ựộng cần kiểm tra, nếu có nhiều ấu trùng mà ựàn không bệnh thì gửi cầu sang

ựàn khác nhờ chúng ủấm và nuôi dưỡng

Trước khi ổn ựịnh ong cần kiểm tra xử lý các cầu, rút bỏ các cầu bệnh, úp nón lên mặt cầu, rũ ong vào thùng đến tối, lấy cầu nhộng từựàn khác viện cho ựàn bốc bay sớm ổn ựịnh

Khi ong bay, vắt cửa giữ lại thì phải ựểựàn ong chỗ mát, dùng nước té mạnh vào cửa sổ cho ong mát và dãn ra, ựến chiều tối kiểm tra ựưa ong vào cầu, Viện cầu nhộng và cho ăn ựể ong ổn ựịnh

trở lại Sáng hôm sau cần quan sát tất cả các ựàn ong ựã bốc bay hoặc ựịnh bốc bay ựã xử lý, nếu thấy chúng ựi làm mang phấn về là dấu hiệu tốt

Ngoài các biện pháp trên, có thể cắt bớt ựầu 2 cánh ong chúa ựẻ khi không có ựiều kiện kiểm tra thường xuyên

f Ong ăn cướp mật và biện pháp phòng chống

Ớ Hiện tượng và tác hại

Ong là loài côn trùng có khứu giác rất nhạy, khi nguồn thức ăn bị khan hiếm, cộng với việc

quản lý ựàn ong sơ xuất dễ gây hiện tượng ong cướp mật Biểu hiện ựầu tiên là có một số ong thợ bay

vo ve xung quanh thùng ong hoặc ựõ ong ựể tìm ựường chui vào Ở cửa tổ, ong thợ tăng cường cảnh

giới, lượng ong bảo vệ tăng lên gấp bội Ong ựánh nhau chết rơi xuóng cửa thùng và có khi kéo dài thành dây Nhiều ong thợựi vào tổ bụng ựói, ựi ra bụng lại no Lúc ựầu ựàn ong còn có khả năng

chống ựỡ, sau ựó ựàn ong kiệt sức, ong ăn cướp ra vào tự do và cướp ựến giọt mật cuối cùng Khi bị

cướp nghiêm trọng, ựàn bị cướp thường bốc bay tìm chốn yên tĩnh ựể sinh sống đàn ong ựi cướp

thường là những ựàn mạnh, khi ựã ựi ăn cướp thì tạo thành phản xạ Chúng quen với cách sống ựó và

cướp hết ựàn này sang ựàn khác, có khi những ựàn ựi cướp lại cướp lẫn nhau

Khi trong trại ong có nhiều ựàn ựi cướp và bị cướp thì gây xáo ựộng, ựánh nhau hỗn loạn gây

phản ứng bốc bay dây truyền và do ựánh nhau chết nhiều, số lượng ong giảm rất nhanh Ong không ra ngoài làm việc mà luôn luôn ở nhà bảo vệ tổ, gây tổn thất rất lớn

Trong những năm gần ựây việc nuôi xen kẽ giữa 2 loài ong A.mellifera và A cerana ựã gây

hiện tượng ăn cướp giữa 2 loài ong này Khi nguồn hoa khan hiếm cả ong ngoại và ong nội có thểăn

cướp lẫn nhau, với ong A.cerana trong vụ mật nếu gặp thời tiết xấu có thể lẻn vào ựàn ong A.mellifera

ựể cướp Còn ong A.mellifera chỉ cướp khi nguồn hoa ựã cạn, nhưng cướp dai dẳng, ồ ạt Ong

A.cerana không chống ựỡ nổi gây tổn thất lớn

Ớ Nguyên nhân gây tình trạng ong cướp mật

Nói chung ong cướp mật là do chúng phát hiện ra mật ong hoặc xirô ựường trong lúc bên ngoài thiếu nguồn hoa Phát hiện ựó hấp dẫn, thúc ựẩy tắnh ăn cướp và chúng tìm ựến bất cứ nơi nào

có mật ựể lấy Những nguyên nhân chắnh gây trộm cướp là:

- Cuối vụ mật, ong ựã vào thùng quay mà không chấm dứt quay mật Ong không ựi lấy mật hoa mà vào thùng quay mật, cướp lại mật trên thùng và các dụng cụ quay mật, hoặc mật ong sau khi quay xong chưa chuyển ựi toả mùi xung quanh trại, làm cho ong phát hiện và tìm vào ựàn ong khác ựể cướp

mật

- Cho ong ăn ban ngày, nước ựường, mật vương vãi ra xung quanh ựàn ong Lượng mật trong các ựàn ong không ựều Một sốựàn yếu, ong thưa quân lại ựầy mật trong khi ựó ựàn ong mạnh lại ắt mật đàn

bị cướp cũng thường là những ựàn có ong thợựẻ trứng, nhièu mật và ong thưa, ong già bảo vệ tổ kém

- Cầu ong loại ra, chưa rút hết mật hoặc sáp cắt vắt nắp, sau vụ mật ựể không kắn ựáo ong chui vào lấy

mật, hoặc ựường, mật ong dự trữ trong trại ựể ong lấy tự do từựó gây tắnh trộm cướp của ựàn ong

- Ngoài ra còn do ựặt ong quá dầy, thếựàn không ựồng ựều Trong ựàn ong, lượng ong ựiều chỉnh không kịp thời: ong ắt, cầu nhiều, không bảo vệựược bánh tổ Thùng ong và ựõ ong bị nứt nẻựể cửa

tổ ong quá rộng làm cho mùi mật ong bay ra ngoài, hoặc cho ong ăn cục bộ một sốựàn, kiểm tra quá lâu và mở thùng ong ựể lâu không ựậy, trong lúc khan hiếm thức ăn

- Trong trường hợp di chuyển, ong bị vỡ bánh tổ, mật vương vãi ra thùng, ựàn ong không ựủ thức ăn thì khi ựến nơi ở mới dễ bị cướp mật

- Do nuôi 2 giống ong ở cùng một ựịa ựiểm ong ngoại sẽựi cướp mật của ong nội

Ớ Biện pháp phòng tránh và xử lắ ong ăn cướp mật

+ Biện pháp phòng tránh:

- Cuối vụ mật phải kết thúc quay mật sớm ựể ong có ựủ mật dự trữ, kiểm tra xem ựàn nào thiếu mật cho ăn tiếp ngay cuối vụ hoa đợt quay mật cuối vụ và gặp ngày thời tiết xấu cần ựể lại mật cho ong

Mật ong trên máy quay và các dụng cụ và mật ong vương vãi phải rửa thật sạch Mật ong ựể lại trong

trại cần ựóng kắn nắp, bảo quản trong phòng kắn

- Cho ong ăn vào ban ựêm và cho ăn ựều khắp với lượng thức ăn khác nhau khi bên ngoài ắt hoa Nếu ong không ăn hết sáng sớm hôm sau phải rút máng ra và tối cho ăn trở lại không ựể xirô ựường ựổ

vương vãi

- Cầu loại ra, cầu dự trữ cần cho vào thùng kắn Sáp loại cần nấu kịp thời

- điều chỉnh thếựàn ong ựồng ựều vào cuối vụ hoa, luôn luôn ựể ong ựậu kắn cầu đặt ong thưa và cân ựối với nguồn hoa đặc biệt chú ý ựặt ong A.cerana cách trại ựặt ong A.mellifera ắt nhất là 4km Ờ 5km khi bên ngoài cạn hoa Mùa hoa khan hiếm cần vắt bớt cửa ong ra vào, trát kắn các khe hở của