Nh÷ng c©u th¬ 5 tiÕng ng¾n, gißn nh tiÐng reo vui của nhà thơ khi háo hức ngắm nhìn cảnh Tết đến xuân về, như chia sẻ niềm vui của ông đồ giµ , kh«ng chØ viÕt ch÷ cã tiÒn mµ cßn vui niÒ[r]
Trang 1Ngày soạn Ngày dạy
Tuần 19 – Bài 18, Tiết 73
Văn bản
NHớ rừng
A Kết quả cần đạt:
1 Hs hiểu được giá trị nghệ thuật đặc sắc, bút pháp lãng mạn rất truyền cảm của nhà thơ, từ đó cùng rung động với niềm khao khát tự do mãnh liệt, nỗi chán ghét sâu sắc thực tại tù túng, tầm thường, giả dối – tâm trạng bi phẫn của nhân vật trữ tình – con hổ
bị nhốt trong vườn bách thú
2 Tích hợp với phần Văn bài Ông đồ, phần Tiếng Việt bài Câu nghi vấn và phần Tập làm văn bài Viết đoạn thuyết minh Liên hệ cuộc sống người thanh niên Việt Nam những năm đầu thế kỷ XX
3 Rèn kỹ năng đọc diễn cảm thể thơ mới vần liền, phân tích nhân vật trữ tình qua diễn biến tâm trạng
4 Chuẩn bị: đọc thêm về Thế Lữ và tuyển Thế Lữ, tham khảo một số bài viết vè nhớ rừng…
B Tiến trình tổ chức các hoạt động dạy - học:
1 Lời vào bài:
Những năm đầu thế kỷ XX, làn gió văn hoá phương Tây mới mẻ đã kích thích tâm hồn và trí tuệ giới trẻ Việt Nam, làm thay đổi bộ mặt văn hoá nước nhà, trong đó có thơ ca Mảnh đất thơ cũ không còn sức hấp dẫn, không đủ để nói được hết tiếng nói tâm hồn của thế hệ trẻ Việt nam và những vần thơ viết theo lối mới ra đời Hạt giống đã được gieo xuống và nhanh chóng phát triển thành một phong trào cách tân thơ ca hồi bấy giờ gọi là thơ Mới, gắn liền với tên tuổi của những Thế Lữ, Lưu Trọng Lư, Xuân Diệu, Chế Lan Viên, Hàn Mặc Tử, Huy Cận, Nguyễn Bính… Phóng khoáng và hồn nhiên, linh hoạt và sáng tạo, thơ Mới đã thật sự chiếm được cảm tình của công chúng và người có công đầu
đem đến sự thắng lợi giòn giã ấy chính là Thế Lữ - người đã “không kèn không trống mà vẫn giúp cho thơ Mới chiến thắng vẻ vang thơ cũ” – theo cách nói của nhiều nhà nghiên cứu bấy giờ Bằng cách nào và tại sao, chúng ta sẽ có dịp được biết rõ sau này Trước hết, bài học hôm nay sẽ giúp các em có cái nhìn ban đầu về nguyên nhân đã khiến Thế Lữ trở thành thủ lĩnh của đội quân thơ ca hiện đại buổi đầu thế kỷ XX
2 Hướng dẫn đọc – Chú thích văn bản:
Hoạt động của thầy Hoạt động của trò
GV cùng Hs đọc văn bản một
lần Trước khi đọc, yêu cầu HS
nêu cách đọc theo ý các em đã
tìm hiểu ở nhà Gv uốn nắn,
góp ý thêm
HS đọc văn bản, nhận xét, góp ý với cách đọc của bạn Bước đầu so sánh với nhịp điệu của thơ ca trung đại
? Dựa vào Chú thích (*), hãy
cho biết những điều đáng lưu ý
nhất về tác giả của văn bản?
HS nêu lên những ý chính được rút ra từ SGK
GV bổ sung:
Cho HS xem ảnh, nhấn mạnh:
+ Tên thật Nguyễn Thứ Lễ, nhà thơ lấy bút danh này
theo lối chơi chữ hàm ý nói về mình là người lữ khách
trên trần thế:
Tôi chỉ là người bộ hành phiêu lãng,
Đường trần gian xuôi ngược để vui chơi Tuy tuyên bố như vậy song Thế Lữ vẫn mang nặng tâm
sự thời thế đất nước Ông có một số bài thơ viết về khách
Trang 2chinh phu biết gạt tình riêng để lên đường vì chí lớn khi
“non sông mờ cát bụi”
+ Thế Lữ còn là một nhà báo, nhà văn của những truyện
đường rừng, sáng tác và biểu diễn kịch nói Thiên tài nhiều mặt về nghệ thuật này đã có nhiều đóng góp to lớn cho nền văn học nước nhà, là người như Hoài Thanh ca ngợi “chỉ lặng lẽ, chỉ điềm nhiên bước từng bước vững chãi mà trong khoảnh khắc cả hàng ngũ thơ xưa phải tan
vỡ Bởi vì không có gì khiến người ta tin ở thơ mới hơn
là có những bài thơ mới hay” (thi nhân VN)
? Và Nhớ rừng là một trong
những bài thơ hay nhất của Thế
Lữ cũng như của cả phong trào
thơ Mới khi ấy Nó đã được ra
đời trong hoàn cảnh nào?
? Mượn lời tâm sự của con hổ
trong vườn bách thú, nhà thơ
muốn ta liên tưởng đến điều gì
vè con người?
HS nêu ý kiến GV mở rộng liên hệ:
Trước cách mạng tháng Tám 1945, đó là khi đất nước vẫn còn chìm dưới gót giầy xâm lược và cá nhân con người còn bị đau nỗi đau là người dân nô lệ, mất tự do, sống ngay trên quê hương mà vẫn thấy “thiếu quê hương’ (NT) Mượn lời con hổ ở vườn bách thú, nhà thơ
đã nói lên một cách đầy đủ và sâu sắc niềm tâm sự u uất của mình và thế hệ mình – những thanh niên trí thức Tây học, vừa thức tỉnh sâu sắc ý thức cá nhân vừa bất hoà sâu sắc với thực tại giả dối và tù túng bấy giờ Đó cũng là tâm sự chung của người dân yêu nước Việt Nam Vì vậy Nhớ rừng đã tìm được niềm đồng cảm rộng rãi,
có tiếng vang lớn
? Như vậy, phương thức biểu
đạt của văn bản này là gì?
Biểu cảm gián tiếp
? Theo dòng tâm trạng của con
hổ được diễn tả trong bài thơ,
ta có thể thấy bố cục của văn
bản ra sao?
KHổ 1+4: Khối căm hờn và niềm uất hận trong hiện tại Khổ 2+3: Nỗi nhớ thời oanh liệt
Khổ 5: Khao khát giấc mộng ngàn
? Quan sát bài thơ Nhớ rừng và
so sánh với những bài thơ đã
học, hãy chỉ ra điểm khác biệt
của nó với các bài thơ Đường
luật?
HS thảo luận nhóm:
+ Bài thơ không hạn định số câu và só tiếng
+ Mỗi dòng thường có 8 tiếng
+ Nhịp ngắt tự do + Vần không cố định
… Gv: Hình thức thơ đã thoát khỏi những ràng buộc niêm luật chặt chẽ của thơ cũ, song chưa
đủ để khẳng định sự thắng thế của Thơ Mới trước một Thơ Cũ bề thế bấy nay Hình thức
ấy chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó chuyển tải được những tâm tình mới, những tiếng nói thanh tân trẻ trung của tâm hồn con người trong thời đại mới Tức là khi ấy nó mới thực sự
có được linh hồn, có sự sống Thế Lữ đã làm được điều này và chúng ta sẽ cùng đến với tâm sự của con hổ dữ trong vườn bách thú để cảm nhận được sức sống ấy
Hoạt động 3: Đọc – Hiểu nội dung văn bản:
Gọi HS đọc lại 8 câu thơ đầu
? Tâm sự của con hổ được bộc bạch ra sao
trong dòng thơ đầu? Tâm sự ấy được thể
hiẹn tập trung trong động từ nào?
Gặm một khối căm hờn trong cũi sắt
+ Gặm: hoạt động dùng răng, miệng để cắn,
ăn dần từng chút một một cách kiên trì, châm chạp = Diễn tả sự uất ức bức bối của con hổ khi bị mất tự do
? Nỗi khổ của nó khi bị nhốt trong cũi sắt + Không được hoạt động, nhàn rỗi đến vô
Trang 3vườn bách thú là những gì? nghĩa trong một không gian tù túng, thời gian
kéo dài không giới hạn: Nằm dài, trông ngày tháng dần qua
+ Nỗi nhục bị biến thành trò chơi cho thiên hạ tầm thường (Giương mắt bé diễu oai linh rừng thẳm)
+ Nỗi bất bình vì bị ở chung cùng những kẻ thấp kém, tầm thường: Bọn gấu dở hơi, lũ gấu vô tư lự…
? Tất cả những nỗi đau khổ ấy đã kết lại
thành một cảm xúc như thế nào?
? Vậy cách nói “Gặm một khối căm hờn”
là cách nói có gì lạ? Đem đến cho em ấn
tượng thế nào?
Khối căm hờn: cảm xúc căm giận kết đọng lại trong tâm hồn thành hình, thành khối đè nặng nhức nhối, không lúc nào được yên
+ Cách nói ẩn dụ chuyển đổi cảm giác, nhằm
cụ thể hoá tâm trạng căm hận sâu sắc và mãnh liệt trước cuộc sống hiện tại của chúa sơn lâm
+ Không gian tù túng đang trói buộc – chiếc lồng sắt – chính là khối căm hờn hiện hữu vây bủa mà hổ không có cách nào giải thoát
? tâm trạng ấy đã cho ta biết thái độ sống
và nhu cầu sống của hổ là thế nào? + Chán ghét cuộc sống tẻ nhạt, vô vị, tầm thường
+ Khát vọng được tự do, khát vọng được sống
đúng với phẩm chất và danh dự của mình Gv: Đây là những dòng thơ khái quát bước đầu nỗi niềm chán ngán vì mất tự do của hổ
Ta đọc được phía đằng sau dáng vẻ nằm dài tưởng chừng thư thái là một tâm hồn chất chứa hờn căm, uất hận của “oai linh rừng thẳm”, không chỉ buồn chán trước thời gian chảy trôi vô vị mà trên hết và sâu xa nhất là bị diễu cợt, bị làm nhục trong cảnh tù đày Những câu thơ không chỉ là phẫn uất mà còn thấm nỗi xót xa bất lực khi tự biết cảnh ngộ cay đắng của mình mà không thể tìm cách giải thoát khỏi sự tù túng tầm thường và chán ngắt ấy Tâm sự bi phẫn ấy đã trở thành âm điệu chủ đạo cho toàn bộ bài thơ và ngay lập tức tạo được mối cảm thông từ người đọc đối với tâm trạng: Hùm thiêng khi đã sa cơ cũng hèn Trong tâm trạng ấy, khung cảnh nơi sống đã được hiện ra như thế nào qua sự quan sát
của chúa sơn lâm…
HS đọc khổ thơ 4
? Cảnh vườn bách thú hiện ra qua những
chi tiết nào?
? Chúng gợi lên một cảnh tượng có tính
chất ra sao?
Hoa chăm, cỏ xén, lối phẳng, cây trồng Dải nước đen giả suối chẳng thông dòng Len dưới nách những mô gò thấp kém…
Cảnh sửa sang, giả dối, chúng đều bé nhỏ, vô hồn, thiếu sức sống, gợi lên sự hèn hạ, tầm thường, hoàn toàn không phù hợp với nhu cầu thưởng thức và môi trường sống tự nhiên của hổ
? Chính bởi vậy, nó đã gợi lên phản ứng ra
sao trong cảm xúc của hổ?
? Từ đó, em hiểu “ niềm uất hận ngàn
thâu” có nghĩa là gì?
Niềm uất hận
Trạng thái bực bội, u uất kéo dài vì phải chung sống trong một môi trường giả dối, tầm thường
Trang 4? Cảm xúc ấy góp thêm diều gì đáng nói
trong bản chất của con hổ? Không chỉ khao khát sống tự do, căm ghét sự tầm thường nhạt nhẽo mà còn căm ghét sự
giả dối, thụ động Cuộc sống ấy không phải
là sống mà là tồn tại một cách vật vờ, thiếu sinh khí
Hai đoạn thơ đã tạo nên một bức tranh tâm trạng Trong không gian sống thiếu vắng sinh khí và tù hãm, bị khinh miệt và diễu cợt, chúa rừng càng thấm thía nỗi đau đớn tinh thần của mình Giang sơn hiện tại được chăm chút và cắt tỉa nhưng là cái thiên nhiên nhân tạo,
bị gọt tỉa đến giả dối, tầm thường, đáng cười, nhạt nhẽo , là sản phẩm của sự học đòi, bắt chước một cách vụng về thô thiển Đến đây mới thấy đó đâu phải chỉ là cảm nhận về cảnh vật nơi vườn bách thú mà còn là cách nhìn nhận của thanh niên Việt Nam về tình hình thực tại của nước nhà thời Pháp thuộc: một xã hội thực dân phong kiến đang trên đường
Âu hoá lai căng, kệch cỡm, đáng xấu hổ Điều này đã từng được cất lên xót xa trong những vần thơ cười ra nước mắt của nhà thơ tiền bối Tú Xương, Nguyễn Khuyến …Trong tình cảng đáng buồn ấy, quá khứ chính là giấc mộng đẹp của chúa rừng…
Đoạn 2+3: Nỗi nhớ tiếc thời oanh liệt
? Cảnh sơn lâm đã hiện ra qua
những chi tiết nào? Trong nỗi
niềm thao thiết của hổ, đó là
một cảnh ra sao?
Bóng cả, cây già, tiéng gió gào ngàn, giọng nguồn thét núi…
=> Một khung cảnh thiên nhiên của đại ngàn hùng vỹ và thâm u, chứa đựng biết bao điều bí mật và đầy đe doạ, chứa đựng sức sống dồi dào mãnh liệt của tự nhiên Đó là không gian sống muôn đời quen thuộc của chúa sơn lâm,
là thế giới không dành cho những gì tầm thường, nhỏ bé
? Giữa thiên nhiên thơ mộng
và hùng vỹ ấy, chúa tể của
muôn loài đã hiện ra trong tư
thế và vóc dáng thếnào?
Từ ngữ và hình ảnh trong câu
thơ có gì đặc sắc? Nó tạo nên
nhịp điệu như thế nào cho các
câu thơ?
GV thể hiện trên bảng trật tự:
Tiếng gầm – bàn chân- tấm
thân – Bước đi – Mắt quắc
– Mọi vật đều im
? Những chi tiết và từ ngữ đã
diễn tả được quá trình xuất
hiện và ảnh hưởng của chúa
rừng ra sao?
Ta bước chân lên dõng dạc đường hoàng Lượn tấm thân như sóng cuộn nhịp nhàng
…Trong hang tối mắt thần khi đã quắc
Là khiến cho mọi vật đều im hơi…
Các từ ngữ gợi tả rất sắc nét, giàu tính tạo hình đã chạm khắc sống động dáng vẻ hùng dũng, oai phong, ngạo nghễ của hổ giữa thế giới cỏ cây mênh mông và tịch mịch Nhịp thơ ngắn, như gợi lên bước chuyển chậm rãi mà uyển chuyển, uy nghiêm của chúa rừng Thiên nhiên làm tôn thêm vẻ lẫm liệt của hổ và chính tư thế ngang tàng của hổ cũng làm thiên nhiên nơi rừng núi trở nên bí ẩn và
uy nghiêm hơn
Sự xuất hiện vừa mạnh mẽ vừa uyển chuyển, vừa uy nghi dũng mãnh vừa mềm mại khéo léo đã khiến vạn vật như
im hơi, nín thở vì sợ hãi Những câu thơ còn cho thấy tâm trạng rất hài lòng, thoả mãn, tự hào của hổ về uy vũ của mình đối với muôn loài: “ta biết ta chúa tể cả muôn loài – Giữa chốn thảo hoa không tên, không tuổi”
? Nỗi nhớ mãnh liệt còn dẫn
hổ trở về với cuộc sống huy
hoàng của mình giữa giang
Những đêm, những ngày mưa, những bình minh, những chiều…
Trang 5sŨn hoang vu mÌ hĩng vü cĐa
nã ớã lÌ cộnh sèng trong
nhƠng thêi ợiốm nÌo?
? Cộnh s¾c thiởn nhiởn trong
mçi thêi ợiốm Êy cã gÈ năi
bẹt?
? Thiởn nhiởn Êy ợỈ ợem ợỏn
Ên tỨîng ra sao ợèi vắi ngỨêi
ợảc chóng ta?
+ ớởm vÌng: Ĩnh sĨng cĐa trÙng nhuém sĨng cộ ợởm rõng
+ NgÌy mỨa chuyốn bèn phỨŨng ngÌn + BÈnh minh cờy xanh n¾ng géi - chim ca
+ Chiồu lởnh lĨngẨmộnh mật trêi gay g¾t
ớã lÌ mét thiởn nhiởn rùc rì bẽi s¾c mÌu (vÌng, xanh, ợá èiẨ), nĨo ợéng rén rỈ bẽi ờm thanh (tiỏng mỨa chuyốn
ợéng cộ ợÓi ngÌn, tiỏng chim rÝu rÝt hĨt ca), huy hoÌng
bẽi hÈnh ộnh, ợỨêng nƯt (Ĩnh trÙng tan bởn bê suèi, nói
rõng rung chuyốn lét xĨc trong mỨa, cờy biỏc xanh trong n¾ng sắm chan hoÌ vÌ mật trêi hÊp hèi lóc hoÌng hỡn)
ớã khỡng phội lÌ thiởn nhiởn vỡ tri mÌ lÌ cộ mét thỏ giắi
sèng ợéng, bÝ ẻn vÌ trÌn trồ sục sèng cĐa cá cờy, cĐa gÝo trÙng, cĐa mỨa n¾ngẨ
? Chóa tố muỡn loÌi ợỈ cã
cuéc sèng ra sao giƠa giang
sŨn kú thó Êy?
? Sù lập ợi lập lÓi cĨc ợÓi tõ
Ta ợđu mçi dßng thŨ cã ý
nghưa gÈ? Mçi hÈnh ộnh thŨ
ợan cÌi thiởn nhiởn vÌ chóa
rõng gîi cho em sù liởn
tỨẽng, tỨẽng tỨîng ra sao?
+ Ta say mại ợụng uèng Ĩnh trÙng tan + Ta lậng ng¾m giang sŨn ta ợăi mắi
+ Tiỏng chim ca giÊc ngĐ ta tỨng bõng + Ta ợîi chỏt mộnh mật trêi gay g¾t
ợố ta chiỏm lÊy riởng phđn bÝ mẹt
Thố hiơn tỨ thỏ cĐa mét chĐ nhờn oai nghiởm vÌ hĩng dòng giƠa giang sŨn cĐa mÈnh Dĩ lÌ cộnh vẹt nÌo xuÊt hiơn thÈ con hă vÉn lÌ hÈnh ộnh trung tờm, dƠ déi oai linh
mÌ còng vỡ cĩng lỈng mÓn ớã lÌ mét chÌng thi sü say
mở thỨẽng thục vị ợỦp thi vẺ cĐa ợởm trÙng giƠa nói rõng, mét quèc vỨŨng lÉm liơt ng¾m xụ sẽ mởnh mỡng réng lắn cuộ mÈnh ợang biỏn ợăi kú ộo trong mỨa, mét chóa rõng
ru mÈnh trong giÊc ngĐ rén rÌng tiỏng hãt vÌ s¾c xanh cĐa cờy cÌnh nhuém n¾ng vÌ cuèi cĩng lÌ mét dòng tỨắng kiởu hỈnh vÌ ngang tÌng giƠa chiỏn ợẺa lởnh lĨng mĨu tỨŨi nhuém ợá rĨng chiồu, ngẻng mật ợãn chê giờy phót hÊp hèi cĐa ngÌy tÌn ợố trẽ thÌnh chĐ nhờn trản vỦn cĐa
ợÓi ngÌn
? Khi niồm kiởu hỈnh lởn ợỏn
ợừnh ợiốm còng lÌ lóc con hă
phội ợèi mật vắi thùc tÓi Tờm
trÓng cĐa nã khi Êy ra sao?
? ằm hỨẽng cĨc cờu thŨ ợỏn
ợờy nhỨ thỏ nÌo? DiÔn tộ
dßng cộm xóc ra sao cĐa hă?
? NhƠng cộnh tỨîng tĨi hiơn
trong hai ợoÓn thŨ nÌy hoÌn
Than ỡi! Thêi oanh liơt nay cßn ợờu!
=> ợờu ợắn, tiỏc nuèi, thÊt vảng, xãt xa ợỏn cĩng cùcẨ
NhƠng cờu thŨ ợang trÌn ợđy hụng khẽi vÌ kiởu hỈnh chuyốn sang buạn thỨŨng, than thẽ, trđm l¾ng hÒn xuèng thố hiơn nçi ợau vÌ niồm tiỏc nuèi sờu xa
ớèi lẹp vắi mét bởn lÌ tĩ tóng, trãi buéc, lÌ giộ dèi, tđờm thỨêng vắi mét bởn lÌ cuéc sèng tù nhiởn phãng khoĨng, mỈnh liơt, mÓnh mỹ nhÌ thŨ muèn diÔn tộ khĨt vảng chĨy
Trang 6toàn trái ngược với cảnh sống
hiện tại của hổ trong hai đoạn
thơ đã tìm hiểu Theo em, tác
giả đã gửi gắm ý nghĩa gì
trong hai hình ảnh tương phản
ấy?
bỏng về một cuộc sống tự do, cao cả, chân thật, được sống hết mình với không gian khoáng đạt, tự do…
GV bình: Đoạn thơ vì vậy có sự hoà điệu của nhiều nguồn cảm xúc: kiêu hãnh và đau đớn, khao khát và thất vọng, tự hào và tiếc nuối Sao có thể không tiếc nuối khi dòng hoài niệm tràn trề vui sướng về một quá khứ oanh liệt, hào hùng, về một hình ảnh kiêu dũng, ngạo nghễ của chính mình trong quá khứ nay đã hoàn toàn chỉ còn là ảo tưởng, là một thời vàng son không trở lại Âm hưởng chính của phần hai cũng là của cả bài thơ là âm hưởng bi tráng, bi phẫn Đỉnh điểm của niềm hào sảng hạnh phúc cũng lại chính là đỉnh điểm của nỗi đau đớn, uất nghẹn đến bất lực Những câu thơ như con sóng trào dâng mãnh liệt rồi
đổ xuống trong tiếng than dài, não nuột buồn thương Mỗi con người Việt Nam sống trong thời đại bấy giờ đều dễ dàng tìm thấy chính tâm tư của mình trong nỗi lòng khổ đau của mãnh chúa rừng xanh, nỗi lòng của cả một lớp người Thiết tha hoài nhớ về đất nước một thời hào hùng, oanh liệt nay rên xiết đớn đau trong cảnh nô lệ lầm than Chính vì vậy, đây
là những câu thơ có được sự đồng cảm sâu sắc từ người đọc cùng thế hệ với nhà thơ
3 Khao khát giấc mộng ngàn
? Đối diện với thực tại đáng buồn, ngoái
tìm quá khứ không còn nữa, con hổ khao
khát với một giấc mộng ngàn thế nào?
? cảnh ấy có thực trở lại với hổ hay không?
Oai linh, hùng vỹ, thênh thang, ghê gớm
Cảnh đẹp nhưng không còn, không có thực, chỉ còn tồn tại trong mộng tưởng đớn đau
? để diễn tả nỗi đớn đau ấy, các câu thơ đã
được diễn đạt bàng kiểu câu gì?
? Từ đây ta hiểu giấc mộng ngàn của hổ là
một giấc mộng như thế nào?
? Nỗi đau của những ước vọng cao đẹp lớn
lao mà không thể thực hiện được trong thực
tế được gọi là bi
kịch Vậy, giấc mộng ngàn của hổ có thể
gọi là bi kịch được không?
Câu cảm thán với các dấu chấm than liên tiếp, với các thán từ “hỡi oai linh…Hỡi cảnh rừng…” Nó thể hiện trực tiếp và sâu sắc nỗi đau đớn tiếc nuối khôn nguôi về thế giới
tự do lớn rộng mà giống nòi hầm thiêng ngự trị bao đời, nơi hổ có thể thênh thang vẫy vùng thoả chí hướng mãnh chúa của mình
Giấc mộng mãnh liệt, lớn lao nhưng đau xót
và bất lực
HS bộc lộ ý kiến
? Bi kịch ấy phản ánh khát vọng mãnh liệt
nào của con hổ cũng là của con người?
GV bình, chuyển
Khát vọng được sống chân thật cuộc sống của chính mình, trong thế giới tự do của chính mình Đó là khát vọng giải phóng, là tình yêu tự do, thứ tình cảm và khát vọng chân chính muôn đời của con người và cũng
là của muôn loài
Trang 7III Đọc - hiểu ý nghĩa văn bản:
? Từ tâm sự con hổ ở
vườn bách thú, em cảm
hiểu được gì về tâm sự
của con người?
? Đó là khát vọng như
thế nào?
? Trong xã hội đương
thời nó có được thực
hiện hay không? Vậy,
qua đó ta thấy thái độ
của nhà thơ ra sao đối
với hiện tại?
- Nỗi chán ghét cuộc sống tù túng, tầm thường, giả dối
- Khát vọng tự do được sống với cuộc sống chân thật, phóng khoáng của chính mình
Cao cả, đẹp đẽ, chính đáng
Không thể thực hiện khi không gian sống của mình và nhân dân mình đang bị ngột ngạt bởi sự xâm lược của kẻ thù Thể hiện thái độ căm ghét, bất bình với xã hội thực tại
? nếu xem Nhớ rừng là
một thi phẩm tiêu biểu
cho thơ ca lãng mạn thì
theo em, thơ Mới có
những gì mới mẻ, đáng
quý?
HS thảo luận trả lời:
+ Nội dung thơ thể hiện nỗi chán ghét cuộc sống thực tại, luôn khao khát hướng tới cuộc sống tự do, phóng khoáng, chân thành Đó là mơ ước rất người, càng đáng trân trọng khi nó
được thắp lên và duy trì trong xã hội bấy giờ Tuy nhiên, khát vọng ấy đã chứa đựng một nỗi thất vọng, bất lực, không tìm
được lối thoát cho chính mình Vì vậy, rất đau đớn, xót xa + Nghệ thuật thơ: không gò bó trong khuôn khổ mà trái lại rất
tự do, hơi thơ khoáng đạt, giọng thơ khoẻ khoắn, sôi nổi, cảm xúc mãnh liệt nhiều khi xô đẩy câu chữ, khiến nhịp thơ rất tự
do, biến ảo linh hoạt…
+ Ngôn ngữ sáng tạo, tự nhiên, gần gũi với cách nghĩ, cách nói thông thường, không ước lệ, khuôn sáo
GV bình, kết bài hoặc đọc cho các em tham khảo một số lời bình hay của các tác giả: Hoài Thanh, Chu Văn Sơn, Trần Đình Sử, Đỗ Kim Hồi…
Trang 8Ngày soạn Ngày dạy
Tiết 74 - Văn bản
Ông đồ
A Mục tiêu cần đạt:
1 Giúp học sinh cảm nhận được tình cảnh đáng buồn của ông đồ, qua đó thấy rõ sự kết hợp hai nguồn cảm hứng: niềm cảm thương và nỗi nhớ tiếc ngậm ngùi của tác giả trước một lớp người tài hoa, một nét văn hoá cổ truỳen nay trở nên tàn tạ và đang vắng bóng
Thấy được sưc truyền cảm của bài thơ thể hiện ở sự dối lập, thể thơ ngũ ngôn, ngôn
từ bình dị, cô đọng mà già sức gợi
2 Tích hợp với phần Tiếng Việt và Tập làm văn, với hiểu biết về nghệ thuật thư pháp, thú chơi chữ, câu dối như một phong tục tập quán văn hoá cổ truyề của người phương Đông, trong đó có VN
3 Rèn kỹ năng đọc diễn cảm, phân tích hiệu quả của phép t từ trong thơ
4 Sưu tầm ảnh vẽ ông đồ của hoạ sỹ Bùi Xuân Phái
B Tiến trình thực hiện các hoạt động dạy học:
I Hoạt động 1: Kiểm tra bài cũ:
Đọc diễn cảm hai đoạn thơ Nhớ rừng, khuyến khích HS đọc thuộc cả bài Chỉ ra những từ ngữ diễn đạt tâm trạng con hổ…?
Hoạt động 2:
Dẫn vào bài:
Hoạt động 3: Hướng dẫn đọc – Chú thích:
Hoạt động của thầy Hoạt động của trò
? Tác giả của bài thơ này là ai?
GV bổ sung: Không viết nhiều song tên tuổi của
Vũ Đình Liên không thể không nhắc đến trong
những đại diện của phong trào Thơ Mới, trước hết
là bởi giọng thơ man mác, hoài nhớ với câu chữ
giản dị mà ý đúc, mỗi dòng thơ như chứa đựng cả
một nỗi niềm da diết, một tiếng thở dài xót xa đối
với cảnh, với người đất Việt đang dần thay đổi
trước cơn gió mạnh của văn hoá Tây phương Ông
đồ là một bài thơ như thế
? Bài thơ được viết theo thể thơ nào?
? Đối tượng khơi dậy nguồn cảm xúc của tác giả ở
đây là ai? Em biét gì về vai trò của ông đồ trong
đời sống văn hoá nước nhà trước đây?
? bài thơ nhắc đến hình ảnh ông đồ trong một
hoạt động cụ thể là viết chữ, viết câu đối thuê Em
có những hiểu biết ra sao về nét văn hoá này của
dân tộc?
- Ngũ ngôn: Không phải là thể thơ
Đường luật tứ tuyệt hay bát cú như trước đây mà là thẻ thơ đã được cách tân bằng việc kéo dài các khổ thơ và linh hoạt trong cách ngắt nhịp
Ông đồ: những nhà nho học Hán học song không đỗ đạt cao hoặc
đỗ mà không ra làm quan, sống thanh bần bằng nghề dạy học
HS thấy được thú chơi chữ và treo câu đối là một phong tục văn hoá
đẹp của dân tộc Ngày Tết câu đối thường được treo trong nhà, vừa để trang hoàng vừa để mong năm mới
Trang 9? Tác giả gọi ông đồ là “cái di tích tiều tuỵ đáng
thương của một thời tàn” Điều này có liên quan
gì đến nội dung bài thơ Ông đồ?
gặp nhiều may mắn Ông đồ ngày xưa ngoài việc dạy học thì ngày Tết còn làm thêm việc viết câu dối thuê
HS nêu ý hiểu của các em
GV bổ sung:
Trong xã hội VN thời phong kiến xưa, chữ Hán không chỉ xem như một thứ phương tiện học tập mà nó còn được trân trọng như một vẻ đẹp thiêng liêng, thường được gọi là chữ thánh hiền Chính bởi vậy, nảy sinh thú chơi chữ và sự ra đời của một nghệ thuật
mà ta gọi là thư pháp Viết chữ là một hành động sáng tạo nghệ thuật và người viết chữ
đẹp còn là một nghệ sỹ, rất được người đời quý trọng Trong đời sống người Việt, thú chơi chữ còn gắn liền với thói quen treo câu đối trong nhà, nơi trang trọng nhất như bàn thơ, cột chính của nhà, các bức hoành phi… vừa để trang hoàng nhà cửa vào ngày Tết vừa cầu chúc những đièu tốt lành cho gia đình Chính bởi chữ rất quý nên năm hết tết đến, người ta thường tìm đến các ông đồ xin chữ và bởi vậy, ngoài việc dạy học,
ông đồ còn có thêm nghề viết câu đối thuê, vừa là dịp trổ tài vừa để kiếm thêm chút tiền tiêu Tết Tuy là viết thuê nhưng vẫn rất được trân trọng, thưởng thức vì thế đó là thời kỳ ông đồ đắc ý Nhưng đầu thế kỷ XX, chế độ thi cử Hán học bị bãi bỏ, chữ Nho dần bị rẻ rúng, ông đồ trở thành hết thời, và cả tài viết chữ của ông cũng bị gạt ra bên
lề cuộc sống đang chuyển biến theo chiều Âu hoá Nhất là các nhà ở thành phố, không còn giữ cái thú sắm câu đối mỗi năm tết đến nên bóng dáng ông đồ hoàn toàn biến mất trên các đường phố thị thành Một lớp người đã từng có mặt và có vai trò không thể thiếu trong đời sống văn hoá xã hội từ xa xưa, bỗng vắng bóng trong cuộc đời xô bồ, nhộn nhịp hôm nay Chính điều dó đã khiến nhà thơ ngậm ngùi thương cảm và bài thơ
là dòng xúc cảm ấy
? Vậy, theo em, bài thơ sử dụng phương thực biểu
đạt nào?
? Vì sao em lại xác định như thế?
? Mạch cảm xúc ấy đã được thể hiện bằng một bố
cục như thế nào?
Biểu cảm kết hợp miêu tả và tự sự
Vì bài thơ dựng lại hình ảnh ông
đồ xưa và nay, từ đó tác giả bày tỏ niềm cảm thương chân thành của mình
Ba phần:
+ Hình ảnh ông đồ xưa: 1, 2 + Hình ảnh ông đồ nay: 3, 4 + Niềm cảm thương của nhà thơ: còn lại
? Đọc văn bản để thể hiện được cảm xúc của nhà
thơ? Giọng đọc tha thiết, truyền cảm, nhấn mạnh các từ ngữ gợi cảm
Hoạt động 2: Hướng dẫn tìm hiểu chi tiết văn bản
Hình ảnh ông đồ trong những ngày xuân trước
Gọi HS đọc diễn cảm 2 khổ thơ đầu
? Hình ảnh ông đồ được nhà thơ khắc hoạ
như thế nào trong hai khổ thơ đầu? Không
HS đọc, suy nghĩ, trả lời
+ Không gian: trên đường phố đông người, bên mực tàu giấy đỏ…
Trang 10gian, thời gian, con người…)
? Tài hoa của ông đồ đã được nhắc đến ra
sao? Từ “thảo” đem đến cho em ấn tượng gì
về tài hoa của ông đồ khi viết chữ?
? Tài hoa ấy đã tạo cho ông đồ một địa vị
như thế nào trong con mắt người đời?
? nét chữ thế nào “phượng múa rồng bay”
Ngoài việc ca ngợi tài hoa của ông đồ, nhà
thơ còn muốn nói gì về thái độ của con
người thời ấy ra sao đối với ông?
? Hai khổ thơ cho thấy ông đồ đã từng có
một cuộc sống ra sao?
? Đặt vẻ đẹp tài hoa của ông đồ giữa khung
cảnh tràn ngập sức xuân và sắc xuân “hoa
đào nở”, “Mực tàu giấy đỏ”, nhà thơ đã tạo
ra một bức tranh xuân như thế nào, qua đó
cảm nhận ra sao về thái độ, tình cảm của
nhà thơ?
+ Thời gian: Mỗi năm hoa đào nở: nghệ thuật hoán dụ đã gợi ra không khí rực rỡ và tràn đầy sắc xuân của những ngày Tết cổ truyền…
+ Con người trung tâm của bức tranh xuân:
Đó là ông đồ già - người thầy dạy chữ Nho thủa trước cũng đồng thời là người viết chữ thuê trên đường phố mỗi dịp Tết Ông hiện
ra trong dáng vẻ thân quen và gần gũi với mực tàu giấy đỏ mỗi dịp Tết đến xuân về
+ Hoa tay thảo những nét: Thảo mang hai ý nghĩa: nó chỉ một trong bốn kiểu chữ cơ bản nhất của nghẹ thuật thư pháp: lối viết chữ mềm mại, thanh đậm tự nhiên như ngọn cỏ
đùa trong gió; nó cũng đồng thời gợi tả bàn tay viết nhanh, điêu luyện và thành thục như múa trên trang giấy, không phải là người viết chữ thuê nữa là ông đồ đã hiện ra như một nghệ sỹ tài danh, một nghệ nhân đỉnh cao của nghệ thuật thư pháp (viết chữ đẹp) + Tài hoa của ông đồ còn được khẳng định qua lời ngợi khen tấm tắc của mọi người: …
=> trân trọng, ngợi khen, yêu mến…
+ Nét chữ bay bướm và mềm mại, tinh tế …
=> không chỉ ca ngợi mà còn cho thấy đó
là thời kỳ ông đồ được trọng vọng, nét chữ của ông, tài hoa của ông được người ta trân trọng, nâng niu, thưởng thức… thể hiện nét
đẹp văn hoá một dân tộc vốn rất say mê nghệ thuật và quý trọng chữ viết thánh hiền, tức là khi đạo học (Nho học) còn chiếm vị trí quan trọng trong đời sống…
Cuộc sống có nhiều niềm vui và hạnh phúc:
được sáng tạo, có ích đối với mọi người và
được mọi người trọng vọng…
Ngòi bút tác giả đã hoàn chỉnh bức tranh mùa xuân rất đẹp đẽ và tràn đầy sức sống
Ông đồ trở thành hình ảnh không thể thiếu,
là một nét đẹp làm sống động và thân thương thêm bức tranh ngày xuân của đất nước…bộc lộ tấm lòng yêu mến, thích thú của nhà thơ về một thời kỳ đậm đà nếp sống văn hoá dân tộc…