Ebook Xã hội học nông thôn: Phần 1

11.. thù nhiìng già trj, chuàn mue, niém tin dò... vi the nhùng gì là k/iàch quan ben ngoài cà nhàn là nhùng su kièn xà hpi. Trong mòi truòng nòng thòn, eàe eà nhàn nòng thòn cùng chiu [r]

TONG VAN CHUNG

N Ò N O T H Ò N

•|ÓN(; v w c H i i N t ;

X A HOl HOC NONG THON

• m

In làn thù 2

NHÀ XUÀT BÀN DAI H O C Q U Ó C GIÀ HA NÓI - 2001

Lòinhàxuàt bàn

Dàng san lùy tre làng là hdn 80% dàn so'Viet Nam dang só'ng inói cupe song niòc niac, chat phàc vói bao mó'i quan he chàng chjt: quan he làng xà, thàn toc, quan he kinh té - ehinh tri - xà hòi,,, Dò là cupe KÓhg eùa xà hpi nòng thòn,

Trong xà bòi hièn dai, ben canh nhùng cài nidi dang này sinh va phiic I rién, nhùng già tri triiyén thòng eùa xà hòi nòng thòn Vièt Nam vàri dUde duy tri va cùng co' Vifdt qua bìy tre làng de nghién ciui eàe phting tue, tàp quàn, tin ngUdng, ed cà'u xà bòi, quan he xà bòi trén

ed sd dò hoaeh djnh nhiiiig chinh =;àch xà hpi phù hdp nhàm nàng cao fidi song vàt chat va tinh than eùa ngifdi dàn nóng thòn luón là muc tiéu eùa eàe nhà nghién eùu Xà hòi hpe nói riéng, Dàng va Nhà nUóc

ta nói chung

Ciào trinh Xà hói hoc nóng thón eùa tàc già Tòng Vàn Chung

là mot tài bèli bo ich elio nhùng ai dà dang va sé nghién eùu ve cupe

•iòiig xà hòi ò nóng thòn Vièt Nam, Day là mot trong nhùng tài Uèii

ilàu tièn trình bay mpt càch eó hp thóng, day dù ve Xà hòi hoc nóng

ihón

Trong qua trình nghién eùu, bién so?in, tàc già dà tié'p thu, kè' thtfa mpt càch sàng tao nhùng tài bèu eùa nhiéu tàc già trong va tigoài nuóc, Màc dù tàc già dà don hét tàm lUc eùa mình vào vièe bién

iOiiLìì giào trình này, song khó eó thè trành dUde nhùng sai sót nhà't

linh Nhà xuàt bàn nioiig nhàn difdc nhùng y kién dóng góp eùa bìUi Ipc xa gan de làn tài bàn sau cuò'n sàch sé hoàn thién hdn,

Xin tran trong giói thieu cùng ban dpc

Nhà x u a t bàn DHQG Ha Nói

Lai giói thiéu

Trong nhùng nam gàn day, cùng vài sii phdt trién manh me eùa eoe còng trinh nghién eùu,, khào sai, diiu tra xà hói hoc, nhiéu tàp chuyèn k.hào, giao trinh, bài gìàng di sàu vào Unh vUb khoa hoc con mài me này cùng dà xuat hièn Tuy nhièn, trèn thtfi: té', eoe sàch mang tinh giào khoa ve xà hòi hoc do càc tàc già Vi^tNam bién soan vàn con nhiéu hqn chè'oà ve rv^i dung Idn hình tìxùc théhi^n, hogc mài chi dùng lai à nhùng kién thic tong quan, diiói dang nhàp mòli Càc sàch di sàu vào nhùng Unh vùc xà h^i hgc chuyèn bi^t diiòng nhii hoàn toàn thiéu vàng Bài vày, co thé'ooi cuon "Xà hói hoc nóng tfión"cùa toc già Tóhg Vàn Chung là mot trong nhùng tài li^u giàng day chuyèn ngành dàu tièn véXd hgi hgc ò nUàc ta dà diC^ viéi mot cach co bài bàn, tu ly thuyét dèn thiùs tiin, vita mang tinh khào eùu vita mang tinh giào khoa Nò hùu ich kfiòng chichosinh vièn ma cà cho nhùng nhà nghién eùu

Nhùng phàn tich chuyèn sàu vào nhiéu Unh viic ala Xà hai h'pc nòng thón, dpc bi^t là nhùng quan h4 còng déng xà hgi, già dinh, ho toc

là khó sàc sào Tàc già dà néu dii^ nhiéu y tuàng mài Bue tranh ma toc già néu lén ve xà hai nóng thòn Vi^t Nam ve od bàn là xàc thUc, vita phong phù, sinh dóng vita khdi qudt, g^ ma Co thè coi day là mot bó khung kién thùc Cd bàn cho nhùng ngùòi muon di sàu tim hìéu, nghién eùu, phàn tich

xa hói nóng thón Viét Nam - mot xà hói vita yèn à vita sòi dóng, vùa bình long vùa quyé't li$t dù tdt cà déu àn ddu phia sau nhùng lùy tre làng muón thuà tùàng nhù chàng mày dai thay tu bao thé'h4

Cùng tìt nhùng vàn de eòa nòng thòn, lày nóng thón làm diém tua, tàc già da ma ra nhùng hùàng nhìn ròng hdn tài toàn xà hói, chinh tri, kinh té', vàn hóa, càc mA quan h4 ed c6u va chùc nàng dan chéo vào nhau trong mot

xà h^dù^gpi là xà h^ nóng rìghi^p Qua làng kinh eùa m^ nh^n thùc Xà h^i h(fc co d& tù^ng là khu v\te nóng thón, tàc già dà gcfi ra nhùng y tuàng nghién eùu m^ vàn de to làn hdn, vein de eùa tét cà càc cjuÓc già dang phot trién - tàt cà phài dùcfc bàt d&u tu nóng thón dico thivù^ qua,nó hùàe vàa mot xa h$i khàc - xa h$i còng nghi4p Ve phùdng di^n này, càch d^ van die eùa toc già là co tinh sàng tao va gcfi ma Co té khóng càn phài bàn cai nula, càch dqit vàn de, hùàng tu duy cùng nhù he thàng ly thuyét eùa euòn sàch là khd rò ràng; bó'cuc eùa eoe phàn chat che, vàn phong mgch Igc sàng sua Trong mSi trong viéi déu eó m^ chùt hèn, m$t ehùt auy tu, day dùt, m$t chut niém via, m^ ehùt buén ,^ nò phàn anh chinh nhùng diéu tàm huytà ma tèe già rmiàn dìtffe sé etùa, tàm su

Dàu ràng, m^t vài vàn de chita thòa man nhu edu eùa eoe nhà nghién eùu, bg.n dgc, song day là mot giào trinh tòì, mot tài li4u nghién eùu béioh, co già tri

PGS.TSD^ng Cành Khanh

Chuang I

BÒI T l / d N G , CHÙC NÀNG, NHIÉM VU CUA

XÀ HÓI HOC NÒNG THÒN

Xà bòi hoc nòng thón là mot chuyèn ngành eùa Xà bòi hpe De xay dung ve ehuj'én ngành Xà hòi hpe này, vièe xàc djnh dò'i tifdng nghién eùu eùa nò là rà't càn thiét, bòi vi bàt cu mot chuyèn ngành khoa ht?e nào, vièe xàc djnh difde dÓì tudng nghién eùu, phani vi nghién eùu là mot trong nhùtng yéu elu càn bàn cho vièe xày dung ly hiàn eùa chuyèn ngành khoa hpe dò, Màt khàc, moi chuyèn ngành eùa niòt khoa hpe cùng càn chi rò nhùng chùc nàng eùa nò Npi dung ehudng I góm nh l'ng vàn de sau day: 1- Dò'i tUdng nghién eùu ùa Xà bòi hoc nóng thòn, 2- Su hình thành va phàt trién eùa Xà hói hpe nòng thón: 3- Vj tri eùa Xà hòi hpe nòng thòn trong he thohg càc ngành khoa hpe xà hòi va eàe chuyèn ngành Xà bòi hpe; 4- He nhùng vàn de ughièn eùu eùa Xà hpi hoc nòng thòn 5- Chùc nàng va nhièm v^i eùa

Xà hpi hpe nòng thòn

1 Doi tUdng nghién cijfu eùa Xà hói hoc nòng thòn

1.1 Tinh tàtyéu ra dai eùa Xà hói hoc nóng thón

Xà bòi hoc là mot khoa hoc ve xà hpi Thuàt ngtì "Sociologie" do

A Comte dàt ra bàt nguón tu hai chù góc: irSocietcus" tu ehù la -tinh - eó nghlà là xà hpi va ITÀoroif (logos) - chù Hy l^p co dai eó

nghla là Idi nói, hpe thuyét Theo nghia chung nhà't eùa khài niém

này, Xà hói hpe là hoc thuyét ve xà h^i lÒxipóv, 1988: 6]' Dò là "khoa hpe ve càc quy luàt va tinh quy luàt, càc dòng lue phàt trién va boat dOng eùa eàe h^ thóng xà hpi toàn clu (xà hòi trong tinh tó'ng the) cùng nhu eùa nhùng he thóng nhò eùa nò (eàe nhóm xà hpi, càc thè che, eàe qua trình v.v ), Xà hpi hpe nghién eùu nhùng moi ben he eùa nhùng hièn tU(;fng xà bòi, sU tàc dòng giùa xà hòi va giói tu nhièn, thàm ehi nghién eùu nhùng tinh quy luàt va nhùng thành to eùa hành

vi iing xù eùa con ngUdi" [L.Kogan, 1970: 85] Co the nói ràng, Xà hpi hoc con là khoa hoc nghién ciitu h$ thong xà hpi con ngUdi

Xà hpi là mpt he thoiig hoàn chinh [AK Uledòp, 1980: 1051 Dò

là san pham eùa sU boat dòng tUdng tàc giùa nhùng con ngUòi xà hpi

Xà hpi vói tinh càch là mpt h^ thò'ng là tong the nhùng hình thùc boat dOng khàc nhau eùa con nguùi, càc quan h# xà hOi càc hình thùc c0ng dóng eùa con ngUòi, v.v Cùng nhU bà't k^ h^ thong nào, xà hòi von eó tinh ò'n djnh, tinh quy luàt, tfn' hoàn chinh Chinh càc quan h? san xuàt dem lai cho he thong xà hpi tinh hoàn chinh "Càc quan h$ san xuà't trong tong the ciia nò t^o t^ành cài ma ngUùi ta gpi là càc quan h | xà hpi, cu tbl

là t^o thành mpt xà hpi ò mpt trình d^ phàt trien Ijch su nhà't djnh, mot xS h0i c6 tinh chat khu bi$t dpc dào" [C Màc toàn t|Lp T|p 6: 442]

Quan ni?m eùa càc nhà Xà hòi hoc raàc-xit cho ràng, xà hòi là

mpt h$ thong tu phàt trién va sii phàt trién dò dxxcfc bOc Ip thóng qua

Cd cà'u xà hOi M^t khàc, ho?it dOng eùa con ngUòi làm thành bàn ehà't eùa dai song xà h0i Trong ho?it dòng, nhò vào qua trình phàn còng lao d$ng, xà h$i loài ngUòi dà phàn hóa thành hai phàn h$ (subsystems)

xà hOi nhò: h^ thShg xà hOi nóng thón va dò thj Dò là ket qua eùa tién

' ó dSy nhiìng trlch dan trong ngoàc vuòng góm ho, tèn t i c g i i , nàm xuat làn

hay cdng b^cóng trình, so trang trich dan

6

trr.ib i)hat-trién xà hói loai nyudi inc;t càch "Ijeh su - tu nhièn" (Màc)

Kb.óiig eó mot khu vue nào trén the gidi ma d dò lai khóng eó sU phàn

eli.a xà bòi thành dò thj va nóng thòn Dò là he qua tàt yéu eùa qua

trinh phàn còng lao dòng xà bòi He qua dò dà tao ra mot sU khàc bièt

giifa nóng thón va dò thj, va nhàn thi'fc khoa hoc ve xà bòi nòng thòn

tra thành mot nhu càu thue tièn Bcìi vi, hièn nay trén mot nùa nhàn

loiai con dang song trong xà hòi nóng thòn, va con mot so' hfdng Icfn càc

qii oc già con nàm trong khu vife xà hòi chua phàt trién, Theo con so'

thóng ké cua Lièn hdp qiióc nani 1992 cho thày, vào nàm 2000 sé eó 30

thành phò co dàn so'lón nhàt thè gidi, trong so dò eó co 21 thành phò

th nòe càc nude dang phàt trién, Dèn khi dò sé eó hdn nùa nhàn loai

sòing trong dò thj va 20% trong so' dò sé song trong nhùng thành phò'

tr'én 1 triéu dàn Ty le phàn bò'sè nhu sau:

- Chàu My Latinh : 72%

- Càc khu vue phàt trién khàc: 75-77%

Chàu À : 10%

- Chàu Phi : 35% Néu nhw nàm 1950 dàn so' eùa 21 thành phò' này là 57 tri^u

mgifdi (ehiém 49% dàn so'eùa 30 thành phò), thì vào nàm 2000 sé là

tn-én 276 triéu ngifòi (ehiém 71,6% dàn so'eùa 30 thành phò'dò) [Tran

C:ao Sdn, 1994: 102-103]

Vièe tàng dàn eU dò thj va giàm ty le dàn cu trong khu vUc nóng

tihón là mpt quy luàt mang tinh khàch quan Vièt Nam là mpt quò'c già

cùng khòng nàm ngoài quy luàt dò Trong khi Viét Nam cùng nhu mOt

s?ò' nuóc khàc phàn dòng dàn cxt con dang song d nòng thòn, thì ò

nihùng nude phàt trién phàn lòn dàn so'song trong dò thj Chinh vi the

nighién eùu eàe vàn de eùa xà bòi nóng thòn déu dut?c coi trong ò rapi

nidi Viéc tài tao lai bue tianh xà hai ve nòng thón hièn tai mot càch

ttoàn dien trd thành mot nhu càu bue xùc de nhàn thùc thi^c tien xà

Inpi hi^n nay

Ngay tu khi mói hình thành, Xà hói hoc luón gàn vói nhùng vàn

de eùa xà hòi duong dai, cho nèn vièe tini hièu xà bòi nóng thòn difting thdi là mpt nhu càu eùa nhàn thùc khoa hpe Xà bòi hpe là mot khoa

hpe, nghla là nò eó mot dàe trifng: "nhàn thùc di tièn doàn, tièn do>àn

di hành dóng" [B Kedrov, A Spirkin, 1970 : 562-.571] Su ra ddi

chuyèn ngành Xà hòi hpe nòng thòn cùng là bude phàt trién tri thùc

eùa Xà hói hpe A^ó là mot bó man Xà hói hgc chuyèn bièt nghién eùu ve

xà hói nóng thón

Nhiìng nghién eùu Xà hpi hoc ve nóng thón xuàt hièn cho thà'y,

chuyèn ngành Xà hòi hoc nòng thòn hình thành som nhàt ò My vào

nhùng nàm dàu eùa the ky XX Tu do nghién eùu Xà bòi hoc nòng thòn ành huòng va lan rpng tfén thè giòi, bao góm nghién eùu ve sU phò bién, lan tniyén càch diéu hành kinh té, ve su tham già eùa càc nhóm xà hói nóng nghièp trong ddi song xà hói, ve già dinh nòng thòn

.V.V

Cùng vói su vàn dpng eùa xà hói va thdi d?ii, Xà hòi hpe nòng thòn cùng luón vàn dòng va phàt trién De tim hiéu nhùng quy lu|it dò tàc dpng va ehi phó'i gay ành huòng eùa càc quy luàt dàe thù dò nhu the nào trong xà hpi nòng thòn càn co mpt Unh vuc khoa hoc chuyèn ngành eùa Xà hòi hpe - dò chinh là chuyèn ngành Xà hòi hoc nòng thòn

1.2 Khàch thè nghién eùu eùa Xà hói hoc nóng thón là ho

thòhg xà hòi nòng thòn mang nhùng net d^c thù, hay là tòng thè xà hòi nòng thòn [Tò Duy Ht^p, 1996: 147], bao góm nhùng con ngUòi nòng thón, nhùng nhóm, nhiìng cpng dóng xà hpi nóng thòn vói tu càch là chù the hoat dpng, cùng vói nhiìng san phiLm eùa ehinh qua trình ho^t dòng dò

1 3 Viéc xàc dinh Xà hói hoc nóng thón là gì cùng chinh là

vifc xàc djnh dól tUdng nghién cihi eùa nò, eó nghia là càn phài xàc

8

dinh Xà ht)i hpe nóng thón nghièii cUu cài gi'' Va nò ly giài nhU the nào

ve nlufng cich chùc to clii'fe xà bòi nóng thòn ? Càch thùc cà'u trùc eùa

xà boi dò? Càc ehifc nang boat dòng eùa càc bò phàn? Càc ehù thè boat

doni; trong eàe mói quan he ''! Mói ben he eùa xà hòi nòng thón hièn

na\ ^ ,v,v,, Càch dat vàn de nhu vày là càn thiét, bòi vi nhùng gì ma eae thành vién ena xà hói nóng thón dà va dang tao ra eó y nghia quyec djnh dòì vói su phat trién dàt nude hién nay, Trifdc hét Xà hpi hoc nóng thón nghién cUii xeni xét nhùng quan he, mòi lièn he trong hoai dcing eùa ehinh nhUng chù thè hành dòng vói tu càch là mot chù thè eùa he thòng xà hòi toàn thè Nhu the, dò'i tUdng nghién eùu eùa

no rùng chinh là nhùng quy hiàt va tinh quy luàt xà hòi, nhùng bièu

hièn ed che ehi phó'i eùa chung dèi vói càc quan he xà hòi ò nòng thón

Tòni iai, nò là ly thuyét ve càch thùc tÒ chùc eùa xà hpi nòng thcn (tue

là cJ càu xà hòi eùa nò),

1.4 Co nhiéu ngành khoa hoc hoc xà hói khàc cùng nghién eùu ve xà hói nóng thón Vàn de o.ìt ra là Xà hòi hpe nòng

thó:i vói tu càch là mot he thóng tri thùc eùa Xà bòi hpe ehuyén bièt, khi nghién eùu nòng thòn, nò sé tim kiém nghién eùu cài gì trong su ton tai va hièn dièn eùa cóng dong xà hòi dò Tra Idi cho càu hòi này -ehiah là xàc djnh nói hàm eùa dò'i tUdng nghién eiifu, nhilm vu nghién CUI, eùa Xà hòi hpe nòng thòn, qua dò cho thày su khàc biét eùa ly

t hi yèt Xà hòi hoc ve nóng thòn vói càc thuyét eùa càc ngành khoa hpe

xà tipi khàc,

Khi nghién ertu ve xà bòi nói chung cho thày, giùa nòng thòn va ciò thj eó nhùng khàc bièt nhau khà rò rèt Vi vày, khi xeni xét xà hòi tiòig thòn duói nhùng góc dò khàc nhau, ngUdi ta dà dua ra nhùng c;à(h hièu khàc nhau ve mot he thò'ng xà hòi dàe thù Vièe djnh nghia

Xà hòi hoc nóng thón con phu thuòc vào pham vi khào sàt eùa Unh vue

9

Xà hói hpe ehuyén biòt này cùng nhu phu thupe vào y djnh chù iquin eùa nhà nghién eùu

Ve tong the, tu npi hàm eùa khài niém Xà hói hoc eó thè cai Xà ìiói hgc nòng thòn nhù là khoa hgc ve xà hòi nòng thón, nò co gàtg khàm phà ra càc quy luàt phàt trién eùa xà hói nòng thón, nghién ciu mot càch he thóng va toàn dien càch thùc tó cliùc xà liói nòng tìiàn, ^d càu va càc chùc nàng, nhùng muc tiéu va càc kliuynh hùehig phàt triìn eùa nò

Truóe hét, Xà hòi hc»e nòng thòn càn nghién ciìu càc quan he sa hói ò nòng thón Day là nhiìng quan he xà hói mang net dàe thù,

chung dàe trung va khàc hpa nhùng net riéng cho xà hòi nòng thòn Quan he xà hói là khài niém ehi nhiìng quan he dUde xàc làp giùa cac cpng dóng xà hói va cà nhàn vói tu càch là chù the eùa hoat dpng xà hòi khàc bièt nhau bòi vj tri xà bòi va chùc nàng trong ddi song xà hói Trong eàe quan he xà hòi, ngUdi ta phàn bièt thành eàe quan he giai cà'p - xà ho', eàe quan he cu trù - xà hòi, quan he dàn toc - xà hòi, càc

quan he nghé nghièp lao dòng - xà hòi [0-xì-pop, 1988: 518]

Xà hpi hpe nóng thòn khòng chi nghién citu nhùng quan h^, xi

hpi eùa càc chù the xà hpi nòng thón ma con nghién eùu eàe quy luàt chi phó'i, diéu tiét càc quan he xà hói dò, chàng han nhu mòi quan he qua lai giùa nòng thòn vói dò thj; qua trình xieh lai gàn nhau giùa nòng thòn va dò thj dang diln ra trong qua trinh dò thj hóa; mòi quan h$, ben ho giùa nóng dàn va eàe giai cà'p, tàng lóp khàc trong xà hòi nòng thòn; mòi quan ho va tinh chat lao dòng eùa càc chù nhàn trong

xà hòi nòng thòn, giùa lao dpng chàn tay va lao dóng tri oc trong tién trình v|in dpng eùa tiéu ho thòng xà bòi dàe thù này

Su ành huòng eùa qua trình còng nghièp hóa, hiòn d^i hóa dò'i vói nòng thòn cùng là vàn de quan trong trong nghién ciìu Xà hpi hpe

ve nòng thòn; nghién eùu ed càu xà hpi va qua trinh vàn dòng bié'n

10

e hiiyén cua ed e.ìii xà bcìi dò nhùng yèn tò tàc dòng dèn su vàn dòng

va ehuyén dói ed e.au xà hòi này mòi quan he giùa càc tàng lóp va giai

e-ap xà hòi trong tiéu he thóng xà hói nòng thòn; mòi quan he giùa cà

nhàn vói nhóm, tàp thè xà hòi, quan he lành dao -bj lành dao, càc khia canh eùa su di cu va nhàp eif eùa nhùng ngUdi dàn nóng thòn; nghién eùu già dinh nòng thón ho hàng, uy tin xà bòi, ed càu nghé

ng hjèp lao dòng - xà bòi, càc càch thùc to chùc boat dpng cùng nhu eàe

thiét che xà hòi nòng thòn v,v,, [lu Arutjunian Xà hói hgc nòng t/wn, 19>70: 1031

Tu quan diém trén cho thày, net bao quàt dàe thù eùa dò'i tifcJng nghièn eùu eùa Xà hói hoc nòng thòn - bao quàt toàn bò xà bòi nóng thiòn, Càch xàc dinh pham vi dói tifdng eùa Xà hòi hpe nòng thòn nhU tbié phù hpp vói quan diém chung eùa dói tUdng eùa Xà iipi hpe, Néu Xià hpi hpe là chuyèn ngành nghién eùu ve xà hòi loài ngUdi va hành vi coin ngUdi [Tony Bilton, 1987 : 1], thì Xà hòi hpe nòng thòn là Xà hòi hipc ehuyén biét cùng eó dò'i tUdng nghién eùu nhu thè nhung trong plham vi eùa xà bòi nóng thòn No nghién eùu càc sU kién xà bòi ò ncóng thón, ma su kién xà bòi - là nhùng bién eò thùc té, nhiìng màu ciùa thue t^i xà hòi, nhiìng hién tifpng, nhiìng qua trình, v.v tato thành dcò'i tucjng hoat dòng eùa con ngifdi va difcfe phàn ành vào y thùc con nigifdi duói hình thùc Idi nói, ma dò xàe thi^e eùa chung duijc xàc làp

miòt càch chat che [Ó-xi-pop, 1988 : 520/

Màt khàc, nhu E Durkheim djnh nghla, dòì tu<;fng nghién eùu

eiùa Xà hòi hoc là nhùng "su kién xà hói", ma theo òng nhùng sU kiòn

Xtà hpi là nhùng "su vàt khàch quan" Càc sU kién xà hòi eó ha d^ic

tiTUng Cd bàn: thù nhàt, càc si;t kién xà hpi phài là nhùng gì ò ben ngoài

eia nhàn, diéu dò eó nghia là càc cà nhàn khóng ehi dUdc sinh ra trong miòi trudng san eó nhùpg su kién xà hpi nhu eàe thiét che xà hpi, co

CEà'u xà hpi, càc chuàn miie xà bòi, niém tin y.v Trong ddi song ho?it

dlpiig eùa mình, eàe cà nhàn con phài hpe tàp, ehia sé, tièp thu va tuàn

11