Xã hội học nông thôn phần 2

Trong nòng thòn eàe chùc nàng tu 1 dén 5 eùa già dinh là nhùng chùc nàng difdc càc thành vièn trong già dinh coi trpng, vi dó là biéu tifdng cho già dinh làng què, I 1 Càn eù vào nhùng

Chuang VI

GIÀ DÌNH VA HÓ GIÀ DÌNH NÒNG THÒN VIÉT NAM

1 Khài nièm già dinh va hó già dinh nòng thòn Viét Nam

1.1 Khài niérn già dinh

Trong còng dóng xà hòi nòng thòn, già dinh là mot nhóm xà bòi

sd c2p, là "té' bào", là nén tàng eùa xà hot Tu nhùng già dinh nòng thòn dà hình thành nèn còng dóng làng xóm trong xà bòi nòng thòn

Co nhiéu djnh nghia vé già dinh Kingsley Davis coi già dinh là

"mpt nhóm nguòi ma quan he eùa hp vói nhau dtìa trén ed sa dòng dòi

va do dò hp là hp hàng thàn thich nhau" E.W Burgess va J.H Locke cho ring, "già dinh le mot nhóm ngifòi dtìpe thò'ng nhà't vói nhau bài quun he hòn nhàn, huj'é't thò'ng, hoàc nhàn con nuòi; tao thành mot ho duy nhà't, tàe dòng qua lai va giao tiép "vói nhau theo vai trò xà hòi

rièng tiing ngifòi trong so hp: là chóng va v0, là mp va cha, anh trai va

em gài; tao thành mpt nén vàn hóa chung" George Peter Murdock cho ràng, già dinh là mot nhóm xà bòi eó dàe dièm là cU trù chung, hdp tàc

va tài san xuà't vé kinh té Nò bao góm ngUdi lón thuòc cà hai giòi, it nhà't hai nguòi trong so' dó co quan he tinh due dà dUdc tàn thành vé màt xà bòi, va mot hoàc nhiéu con, là con de hoàc con nuòi, eùa nhùng ngifòi lón só'ng chung vé màt giòi tinh dò

Tu dó eó thè rùt ra ràng, già dinh là mot nhóm ngUdi ma càc thành vién gàn bó vói nhau bang quan he hón nhàn, quan he huyèt thò'ng ( ké eà nhàn con nuòi) vùa nhàm dàp ùng nhùng nhu càu riéng

tu eùa ho, vùa thòa man nhu càu xà hòi vé tài san xuàt dàn cU theo cà nghia thè xàe làn tinh thàn

Mói già dinh déu eò mot he tlidng càc vi tri, vai trò, càc móì quan lié chàng chit giùa eàe thành vién eùa nò Già dinh hình thành

trèn quan he hón nhàn - mot quan né xa hòi dàe thù Trong già dinh quan he vcf chóng là mòì quan he sd dàng va là nén tàng eùa nò Mói quan he này do quan he hòn nhàn xàc làp nén, tu dó eàe quan he khàc eùa già dinh dupc hình thành Kèt qua là, trong già dinh eó mot he thdng chàng chjt càc quan he xà hòi khàc nbau giùa càc thành vién

"cha-m^-con" Càc thành vién trén tao thành cài gpi là "tam giàc già

He thdiig nhflng vai trò xà hpi trong già dinh dà t^o ra ed càu vai trò eùa già dinh, xàe djnh mpt ed càu xà hpi eùa "tè bào" xà hpi Va

nhóm xà hpi dàc thù này eò nhùng ehùe nàng xà bòi nhà't djnh

Mói già dinh déu eò nhiìng ehtìe nàng ed bàn eùa nò, dàc trung nhà't là nhùng ehùe nàng sau :

]/ Chùc nàng sinh de Già dinh là ndi tài san xuà't con ngifdi cho

xà hoi Day là mot trong nhùng chùc nàng ed bàn eùa già dinh, Nhd eó sù hoat dóng dàe thù này eùa già dinh ma xà hòi dùdc tài tao ra càc th<> Uè de duy tri giòng loài

2/ Chùc nàng kinh té Mói già dinh déu eò mot hoat dòng kinh té'

nhàm thòa man nhu càu va phùc IcJi vàt chat cho càc thành vién trong già dinh, nhàm tài tao sue lao dòng cùng nhu thòa man nhiìng nhu càu vàn hóa tinh thàn eùa già dinh va chi phi san xuà't v.v

3/ Chùc nàng giào due Già dinh là mòi tnfàng dàu tién ma cà

nhàn sinh ra va tiép xùc vói ngifdi khàc trong xà hòi Day eùng là mòi tnfdng de xà bòi hóa cà nhàn Nhùng thành vién mài eùa già dinh hpe nhùng khuòn màu tàc phong, nhùng chuàn mùc xà bòi, nhùng già tri

xà hpi de thtìe hièn nhiìng vai trò trong già dmh, vai trò xà bòi ma hp phài dàm tràch Chinh vi thè, bò' me - thè he cU truck trong già dinh eiing

chinh là nhtìng "ngUòi thày" dàu tién day cho càc thành vièn mài (con cài)

bièt phài làm nhùng gì nià xà bòi difàng thdi cho là hdp ly, là dùng Ké't qua là, tre em eó difdc nhùng tri thùc nhà't djnh trong iing xù va boat dòng xà bòi Nguòi me trong già dinh là ngUdi thày dàu tién eùa mói con ngudi xà hpi

4/ Già dinh co ehùe nàng ehàm sòc ngUòi già va tré em chUa dèn

tuoi vi thành nièn

5/ C/ii?c nàng thòa man nhu cau tinh càm eùa càc thành vién trong già dinh Day là ndi eàe thành vièn tim thà'y stì hòa thuàn, eho

dua vé màt tinh càm eùa mình

6/ Già dinh eùng eò chùc nàng thòa man nhu eàu tòn giào Già

(Unh là "ndi trù ngu cuòi cùng" eùa nhùng ttì tuàng tòn giào

7/ Già dinh eòn eò ehtìe nàng nghi ngdi giài tri nhàm làm thòa man nhiìng nhu eiu eùa eàe thành vièn (du ljch, nghi màt v.v.)

8/ Chùih già dinh cùng là ndi thòa man nhu càu tình due eùa càc bàc cha me

Trong nòng thòn eàe chùc nàng (tu 1 dén 5) eùa già dinh là nhùng chùc nàng difdc càc thành vièn trong già dinh coi trpng, vi dó là biéu tifdng cho già dinh làng què,

I 1

Càn eù vào nhùng tièu chi khàc nhau ngUdi ta t)hàii lo|i già

dinh nòng thòn theo nhùng kiéu khàc nhau: Cia dinh hat nhàn là

nhùng già dinh ehi eó thè he bò' me va con cài, Nhùng già dinh eó dù

hai thè he dUde gpi là nhùng già <Unh dày.dù Trong xu the dói mài

hièn nay, loai ho già dinh này trong càc làng xóm d nòng thòn dang eó

xu huóng già tàng Diéu dó cho thà'y, chinh su già tàng so già dinh hai thè he dang phàn ành xu thè hat nhàn hòa trong ehuyén dòi mó hình

già dinh nòng thòn Vièt Nam Trong mot cóng truih nghién eùu còng bò' vào nàm 1990 eho thà'y ràng, à dóng bang song Cùu Long xu thè này tàng manh Nhung trong xà hòi nòng thòn, già dinh Vièt Nam

khòng h^t nhàn hóa hoàn toàn, nò ehi luòn eó "xu huàng hot nhàn hóa mot nùa"[Dó Thài Dàng, 1990:14]

Nhùng già dinh trong càc làng xà ma ehi eó mpt thè he ho me

dxicfc gpi là già dinh nhò, nghla là chi eó vd va chong nhUng khòng co

(hoàc chua eó con) Day là khài nièm chi nhiing già dinh tré mói xày diing va tàch khòi già dinh bd m?

"Già dinh nhò" hinh thành trén ed sa mot cdt lòi bà't bièn, già dinh hat nhàn eùa nò khi cha me già dà qua ddt khi tà't cà càc em trai, em gài dà là'y vp, là'y chóng, do dó dà ddi ngòi nhà eia de Iflù Trdng tiing làng mpt, eàe "già dinh nhò" ehi là thiéu so ben canh rat

nhiéu già dinh hat nhàn [Nguyén Tif Chi, 1996: 330]

Xu huóng tu làp eiìa nhùng già dinh nhò này d nóng thòn dang

eó eìnifki huàng tàng lén Bòi vi ngifdi già thifdng muò'n dòe làp trong khi fio con eó thè tu lao dóng de tao ra thu nhàp qua nhùng boat dòng lao tlòng kinh té ma nén kinh té thj tnfòng cho phép, Day cùng là mot b!("»ii b ién eùa stì tàe dòng eùa nén kinh tè thj tnfdng, Hàu qua eùa qua trinici này de tao ra tàm ly eó ddn khi hp mà't di ngUdi ban dai, NgUdi già e-ó ddn là mot trong nhùng và'n de xà bòi này sinh trong thdi ky kinh; té nòng thòn dang ehuyén nhanh sang nén kinh té thj tnfdng, Phu nù dòn thàn d nóng thòn co thu nhàp thà'p nhà't (30 nghìn

d/th.àng), CÓ tói 40% so' ho song trong cành dói nghèo '(xem: DUdng Thi Tuycé't, 1995)

"Già dinh nhò" va già dinh hat nhàn cùng nhàn chung tò tièn vé phia bò' va tao thành mot thè che xà bòi dàe thù à nòng thòn - dóng

hp C^àc ho phàn bièt vài nhau bang càch, mói "ho" mang mot toc danh

vé pihia bò Ddn vj chung, toc danh riéng vé phia bò là ddn vj ngoai hón, vi moi thành vièn eùa mot ho déu tu xem là dupc gàn Uén vói nhaui bang quan he dòng màu

Già dinh nóng thòn là nhùng ddn vj kinh té dòc làp càc già dinh

CÓ thié phàn tàn ra nhiéu làng, thàm chi ra nhiéu vùng, nhiéu tinh Su phàm tàn dó vàn khòng làm cho hp quén tà't eà nhiìng gi eó Uén quan

dén ho Trong nhiéu trtìdng hcfp, nhiìng quy dinh vé tén hp, ehù dèm

va Ciac thành vièn eùa nhtìng "dem vj chung toc danh vé phia be'*' dtìdc ghi C'hép trong già phà eùa dòng hp

Khàc vói còng dóng thàn toc, trong xà hói nòng thòn tón t ^ nhùnig già dinh eó ttì ba thè he tra lén (thém thè bè òng bà, cu V.v.), va

1 Sd llieu thrtnjj kù eùa Viei Nani vé giói UBQG vi su tién bó eùa PN Du àn

vnv^>6/()ii

nhflng già dinh này dtìdc gpi là già dìnJi ma róng hay già dinh truyén thóng (già dinh lón) Sù hién dièn eùa nhùng già dinh này déu do càc

già tri xà hpi truyén thòng chi phot Nhiing già trj xà bòi eùa nén vàn

hóa dàn toc vói nhùng phifdng ehàm song "kinh già già de tuoi cho",

"kinh lào dàcthg', 'uòng nùàe nhà nguón" dà quy djnh càc mòi quan

he xà hpi trong già dinh de càc thành vién eùa già dinh ùng xù sao cho

hdp tinh ngUdt day long nhàn ài eùa ngUdi Vièt Nam, phù hcfp vói

ehuan mtìe eùa xóm làng

Trong eàe còng dóng làng xà, eó nhùng già dinh ehi eò bò (hoàc me) va con, thièu mot trong hai thành vién ed bàn tao thành càp ve;

chóng ducfc gpi lu già dinh thiéu hut hay già dinh khòng ddy dù

TÌiòng thuòng kièu già dinh này tón tai do két (juà eùa stì ly hòn hay

do tai nan rùi do, do hy sinh trong chién tranh, trong lao dpng san xuà't, do om dau, bènh tàt v.v

Dàc bièt, trong nòng thòn Vièt Nam, nhflng già dinh Uèt si là nhflng già dinh dàe thù thupe kièu loai này Vièe nhin nhàn va giùp dò nhflng già dinh nhu vày là tràch nhièm chung eùa toàn xà hdi Vói tinh t h i n là lành dùm là ràch, nhùng stì quan tàm giùp dò eùa càc tó chùc, doàn thè dà làm eho vét thtìdng ehièn tranh nguòi ngoai di mot

p h i n nào Tinh thin cpng dóng - "là lành dùm là ràch" - dang bièn

thành phong trào dén dn dàp nghia vài mpt già tri xà hói cao ci, day tinh nhàn ài eùa mpi thành vièn nòng thòn Vièt Nam dóì vói nhùng già dinh thièu hut dó Trong quan nièm eùa ngtìòi dàn Vièt Nam con

tón t^i mpt I03Ì hình già dinh - hp dpc thàn Day ehinh là mot loai hình già dinh tiém nàng - Ì09.Ì hình già dinh dàe thù - già dinh ehua

phàt trién Trong ddi sdng hièn tai eòn tón tai loai già dinh nùa ù nòng

thòn -già dinh phàn ly Day là khài nièm ehi nhùng già dinh ma bd

(me) song cùng con càt con mot ngifòi eh cóng tàe à dò tht dang phue vu trouf,' hfc lucfng vù trang, hay dang còng tàe xa, Càn cu vào tiéu chi nghé nghièp ngUdi ta phàn ehia già dinh nòng thòn thành eàe loai sau: 1) Già dinh eiing nghé nghièp; 2) Già dinh khàe nghé nghiép (hòn hdp): 3) Già dinh nong dàn (thuàn nóng), già cUnh phi nòng nghièp v.v

1.2 Khài niém hó già dinh

Khi nghién cùu vé nòng thòn, ngifdi ta thifdng sù dung khài

nièm hó già dinh Vé màt nói dung, hai khài nièm già dinh va ho già

dinh co nhùng diém khàc nhau NhUng trong thUc té cupe song, vièe tàch biich dupc khài nièm già dinh nhU nò vò'n dui?c phàn ành trong pham trù già dinh là mot diéu khòng ddn giàn Khi nghién eùu vé già dinh liòng thòn rigifdi ta hay ehù trpng dòn nhùng khia canh nhà't dinh nào dó nhU boat dòng kinh té' chàng han

.' ' i 5 Hò già dinh là khài nièm chi mot hinh thùc tón tai eua mot kièu nhóm xà bòi là'y già dinh làm nén tàng Hp già dinh truóe hét là mot

tò chùc kinh té eó tinh chat hành ehinh va dja ly [Phan Dai Doàn, 1996],

Trong nòng thòn, già cìinh va hp già dinh eó mdi quan he htìu ed VÓI nhau, nhimg khòng phài là mot Co hò dpc thàn, nhung dò ehua phài là mot già dinh theo dùng nghia eùa nò Hò già dinh là mot nhóm eàe cà nhàn xà bòi chù yéu chung nhau vé kinh té, sinh hoat, àn udng chung nhau Trong thtìe tè, eó hó hao góm nhiéu già dinh, dói khi trcntj niòt già dinh lai ehia thành nhiéu hò Do tàe dpng eùa nén kinh

tè thj tnfdng, vé cd bàn càc hò già dinh nòng thòn Vièt Nam hièn nay duc?c phàn loai thành nhùng b a i nhu sau :

1/ Hó già dinli thuàn nòng Day là nhùng hò già dinh ehi eó thu

nhàp tù Unh vuc san xuà't nòng nghièp, ngoài ra ho khòng eòn nguón

thu ìcfi ttì nhiìng ngành boat dòng lao dpng san xuà't khàe, Day là mpt

loai hinh già dinh mang dàm net eò truyén eùa nòng thòn Vièt Nam Hièn nay trong so gàn 77.324.753 ngtìdi Vièt Nam, co 76,5% dàn sd con dang sdng trong nòng thòn Va trong so' dó eó khoàng 70% lao dòng dang sdng va boat dòng trong Unh vtìc nòng nghièp Cho nén so

hò già dinh nòng dàn eòn ehièm sd dòng trong nòng thòn Vièt Nam'^'

2/ Hó già dinh_ìiòn lidp nòng nghiép - phi nòng nghiép Day là

nhtìng hp già dinh con eó nguón thu nhàp khàc ngoài thu nhàp tù Unh vuc boat dpng san xuàt nòng nghièp

Vi du, nhtìng hò già dinh eó nguón thu nhàp tù san xuà't nòng nghièp va thù còng nghièp, hay nhùng hó già dmh eó mot ngtìòi laro trong Unh vile san xuà't, boat dóng khàe ngoài nòng nghièp

T:^ lè eàe hp hón hdp nhiéu hay it tùy thupe vào trình dp phàt trièn eùa nén kinh tè hàng hóa va stì da dang hóa boat dòng lao dòng san xuàt à khu vtìc dó "Ò khu vtìc ngoai thành Ha Nói ty lè chung eùa nhóm II (tue nhóm hp già dinh hón hpp) thtìdng dao dòng tù 40% dén

80% tong sd hó, rà't cà bièt eó vùng lèn tiói trèn 90% [Dàng Cành Khanh, 1991:334]

Nhiìng dàc trtìng eùa nhóm hó/lón/lojtj là :

- Day là nhóm hó phtìe tap vé nghé nghièp lao dóng san xuàt

- Ngành nghl ngoài nòng nghièp nià hp dang làm ehi dùdc coi là nghé phu, tuy ràng thu nhàp ttì nghé này eòn cao hcJn nghé ehinh

- Trong nhóm hó này, nhtìng hó già dinh ò dinh cao cua nhóm luòn nhiìng già dinh eó dilu kièn v i von, dilu kièn v i n g h l (dàc bièt là nghl truyln thdng)

(•) Theo Bào Nhftn dàn, ngày 24 thàng 7 nam 1999

- Day là nhùng hò eó nàng luc tò ehtìe làm àn va nhay ben troni; tinh toàn kinh doanh trong boat dòng kinh tè, Theo nghién eùu

Xa bòi hoc d Thài Binh, viio thdi diém nàm 1990 co tòi 26% so hò thuòc nhóm này eò so'vòn tù 1 dén 2 trièu dóng, 10% eò so'vò'n tù 2-3 trièu dóng va trén 10"o co so'vò'n trén 3 trièu dóng'^' Vi du, xà Nguyén Xà (ngoiii vi thj xà Thài Binh) co tài 10% so' hó già dinh thuóc nhóm này

eó in.iy kéo Bòng sen, 6% eó mày xay xàt gao, 4% co mày phàt dièn, Vé dàu I u eó dén 24 % hó già dinh hòn liàp trong xà dà dàu tu trèn 1 trièu dóng elio san xuà't nòng nghiép va chàn nuòi; 14% dàu tu cho kinh doanh buon bàn va làm nghé thù còng Dó là nlufng khài dàu cho sif

dòi mói Cd cà'u hò già dinh nòng thòn trong nhóm ho này [Dàng Cành Khanh, 1991: 33.5]

- Day là nhóm hò co dù diéu kièn vàt chat va nàng lue de tàch

mình r.i khòi linh vue san xuàt nòng nghièp thuàn tuy, va eò xu huóng ch'.iyrìn sang nhóm hò già dinh phi nòng nghièp

- Trcng nhóm hò này, tuy càc thành vién làm trong nhùng

linh Vile khàc nhau, nhung hp vàn khòng muòn ròi kiwi Unh vUc san

xuà't nóng nghiép

3/ Nhóm hó già dinh phi nóng nghiép -là nhiing hò eó nguón

thu nhàp ttì hfdng bòng, ttì eàe Unh vtìc boat dpng kinh té djeh vu, phi nòng nghièp Thuòng là nhùng hò già dinh làm nghé thù còng nghièp

co tay nghé eao à nòng thòn Truóe day, trdng ed che kinh té tàp trung

bac Cil'p, hp ehi hành nghé bàn cóng khai, nay dxicfc ttì ehù trong hoi^it

dòng san xuà't kinh doanh nén hp dà tue tó chùc boat dpng san xuàt eùa già dinh theo ed che kinh té thj trtìdng Cùng vói nhiìng hò này là nhiing hò già dinh làm trong càc hdp tàc xà thù còng truóe day, nay giài thè, hp tò chùc san xuà't theo ddn dàt hàng tù phia xà hpt Trong

< ' ' Vài già cà ihèfi diém dó thì so vòn nhu vày qua là khóng nhò

ed che canh tranh, ttì hach toàn, ttì kinh doanh, sdhò già dinh loai này

eó nhiéu bièn dòng

Mot phàn trong sdhò dò vàn tiép tue nhàn dàt nhàm de phòng trong boat dòng phi nòng nghièp eùa hp gap phdi vàn de Chinh vi

vày, ngay trong thdi diém dàu tièn eùa thdi ky dòi mot theo nhùng kèt qua dilu tra d xà Ninh Hièp - niòt trong nhùng xà chuyén bién manh

me tù kinh tè tàp trung bao cà'p sang kinh té thj tnfdng (nhùng nàm diu eùa thàp ky 90) eho thà'y ehi eó 5,7% nhùng già dinh muón tra rupng khoàn Trong sd nhùng hp này, nhiéu ngUdi dà manh dan chuyén hàn sang làm nghé thù cóng nghièp, nhiing làng nghé (nhu Da Hói à Chàu Khè -Tièn Sdn, Bàc Ninh) cà làng nhU mpt còng trUcing thù còng, còng truàng ed klù ìón, mói hò già dinh tra thành mot khàu trong day truyén sin xuà't chung Sdhò chuyèn sang nghé thù còng ed klù tàng lén trong giai doan dàu eùa thdi ky dói mot Nhóm hp này eó xu huóng nià rpng hcm so vói eàe nhóm hò khàe trong làng [Dàng Cành Klianh, 1991 : 330-332]

Qua dó eho thà'y, trong qua trinh chuyèn sang nén kinh té thj

truàng, tue là chuyèn sang nén s i n xuàt hàng hóa, nhóm hó già dinh này dàn din chuyèn thành càc trung tàm giao djch nhiéu hdn là truc

tièp san xuà't Quan nièm "phi thUdng bàt phù" sé kfch thich lio.-)it

dóng kinh tè eùa nhóm hó này Trén ed sa eùa càc hogit dpng kinh tè nhtì thè, sé xuà't hièn trong nòng thón ed che dich vu nòng thòn ìihu eung cà'p vàt tu nòng nghièp, nhu yèu phim va eàe hàng hóa khàc de phue vu cho ddi sdng ndng thón

Cd che kinh tè mói làm cho nòng thòn eó iucfc dpi ngù nhùtng thtìdng nhàn, eàe nhà doanh nghièp, giói doanh nhàn hoat dòng de

phue vu cho mpi nhu eiu eùa eàe thành vién nòng thòn

Trong thdi kf dòi màt nòng thòn Viét Nam dang ehju tàc dòng eùa quy luàt phàn hoa ehuyén dòi mot bò phàn ngifdi nòng dàn thành

nhùng ngudi boat dòng lao dòng phi nòng nghièp Nò luón tàc dòng va ành hifdng nhà't djnh dèn su chuyèn dói ed càu xà hói: nén kinh té hàng hóa phàt trién manh so' hfdng ngUdi lao dòng thuàn nòng giàm, so'hfdng ngUdi lao dóng phi nòng nghièp tàng lèn

Mot diéu tra d xà Nam Giang (Nam Ninh - Nam Ha) cho thà'y bue tranh vé ed cà'u eàe hò già dinh nòng thòn nhu sau :

•Mc^ itiuàn nòng Dltóhón h(t|)

•nc> phi nAng nghièp DKhàc

[Nguón: Kinh téxà hai nóng tliòn Viét Ncun ngày nay, sddT2, 329]

Qua kèt qua eùa nhflng nghién ciiu gàn day eho thà'y, trong tièn

trình dòi mài hièn nay, phin lòn càc hò déu tò ra nàng dóng de tao ra

nguón thu nhàp cho già dinh Diéu dó eó thè khing djnh ring nòng thòn Viét Nam dang chuyèn mình, vàn hành va chuyèn dói sang nén san xuà't hàng hóa vói ed che' thj trtìdng, kéo theo nò là stì chuyèn doi ed cà'u nghé nghièp - lao dpng xà hot Xu huóng dó ngày eàng tra nèn dàm net, ró rèt va

làni này sinh mot hièn tUdng mài - thi trUdng lao dòng txi do à nòng thòn [Do nói Dong: 1994; Tò Duy Hdp: 1995]

Dàc thù hoat dòng lao dòng san xuà't eùa nhiing hó già dinh

nòng thòn dà làm này sinh mot quan he xà hói naói, thué nhàn còng

lao dóng, Ò nhflng vùng nòng thòn eó nghé thù còng dem lai thii nhàp

eao, xu huóng chuyèn hàn sang boat dòng phi nòng nghièp tra nén ró rèt Hàng loat ehd lao dòng tfl phàt hình thành ò càc thành phc thj

xà, thj tran Mot màt thòa man dupe nhu eàu lao dpng eùa nòng dùn trong thdi gian nòng nhàn Màt khàc nò de lai khòng it nhùng tè nijm

xà hpt

Tuy nhién, de khàe hpa lai chàn dung già dinh Vièt Nam, chùng

ta càn nghién eùu mot so'dàe trung duói day:

2 Dac diè'm c h u n g c u a già d i n h nòng thòn Viét Nam Trong càc hó già dinh uòng thón càc eà nhàn hi tan bién vào già dinh Mpi thù trong già dinh déu dUcJe eoi là chung Mói nguòi déu sdng vi mpi ngtìdi, ehàm Id cho nhau trén mpi phucfng dièn Hdn thè, mèi già dinh nòng thòn con chtìa dtìng nhiéu net dòe dào riéng eùa mình Trong nhtìng ttì Uèu vé già dinh Vièt Nam, eó khà nhiéu khào ctìu vé già dinh nòng thòn, eàe khào ctìu này déu ed gang làm noi bàt

nhtìng dàc trtìng eùa già dinh Vièt Nam 4 d àv^X^^ •

Trùàe hét, già dinh nòng thòn Vièt Nam luòn nàm trong mòì

quan he chat che vói eóng dóng làng xà Day là dàc dièm nói bàt nhà't eùa già dinh nòng thón Vièt Nam nói rièng va già dinh Vièt Nam nói chung Tfnh cóng dóng thè hièn à dia vi thdng tri eùa già dinh ddi vói mói thành vién Trong già dinh, eà nhàn khòng tón tai nhu mot thue the dpc làp, khóng eó quyen ttì do eà nhàn, ma mpi màt cuóe sdng déu

g i n chat vào già dinh phài hoàn toàn phue tùng già dinh Già dinh nòng thón Vièt Nam luón mang nàng net truyln thdng à chó nò tao ra dpng ed hoat dóng eho mói eà nhàn, mói thành vién eùa nò song de tièp nò't duy trì phue vu già dinh [Mai Huy Bich, 1993: 15]

Dàe trùng thù hai eùa già dinh nóng thòn Vièt Nam' thè hièn à

ehò, 1 àc càp vd chóng va nhùng ngUdi khàc déu cho ràng sinh de là ehtìe nàng cUc ky quan trpng, Chinh dòng ed sinh con, va eó nhiéu con vài) 1.1 dàe diém nói tròi èl già dinh nòng thón Vièt Nam, Ti'ong quan nièm eùa ngUdi dàn nóng thón, dpng ed sinh de dàe bièt là nhu eàu co con trai dà làm già tàng tàm quan trpng eùa chùc nàng sinh de eùa già dinh Theo quan nièm co tnijén, con trai là ngtìdi nói dòi tòng difdng,

"ntì nhàn ngoai toc, bà't nhàp tif dUdng"

Dàe tning thù ba, trong quan nièm eùa ngifdi Vièt, dàc bièt là

ngifdi dàn nòng thòn, cha me, óng bà tò tièn ehét nhung chua phài là

dà hét, hp eòn dang quan he vói ngUdi dang song (hàu the) duói hình

thùc khàe, eho nén trong già dinh duy ti-i sii thò pliung td tién "Su thd

phung tò tien vò'n xUa ngUdi Viét vàn eó, nhimg nò chi eó y nghia làm eho Unh hón tò tién khòi kho va càu tò tién phù hò eho con chàu; trai qua qua trình Hàn hóa, nò lai thém mpt y nghia thàm thuy hdn là nhó

dn còng sinh thành eùa to tìèn (phue bàn phàn thùy) va luu truyén nói giòng" [Dào Duy Anh, 1950 : 47] Do dò, dòng dòi tra thành mot còng

dóng ngUdi, eó thè gpi là còng dóng xà ligi theo lich dai, nò bàt nguon

tù cjuà khù xa xàm, tù mpt òng tò nào dó, ma càc thè he sau dUcfc biét tòi theo ghi chép trong già phà hay theo Idi huàn truyén ("(2on ngUòi

eò tò «;ó tòng, nhu eày co góc nhU song eó nguon" ea dao Vièt Nam)

Vièe thd phung tó tièn - theo quan nièm eùa nguòi À Dòng nói chung, va ngUdi Vièt nói riéng (nghia là à nhtìng ntìóc ehju ành htìàng eùa Nho giào) thuòc tràch nhièm va nghia vu eùa nguòi con trai Vi thè, con trai là e i u ndi giùa tò tièn vói tUdng lai [Phan Dai Doàn, 1996], là ngUdi eó tràch nhièm va nghia vu thtìe hièn nhiing cóng vièe:

sau khi bò' me khuà't bóng phài lo ma ehay, tè le, mai tàng, lè 49 ngày,

100 ngày, giò dàu, gió hèt, cài tàng, Xong hé't nhflng tràch nhiém néu trèn thi ngày gió tét hàng nàm con cài vàn tiép tue thd cùng cha me

[Toan Ành, 1991:18-62],

Dgc tning thù tu thè hièn à chó, trong già dinh nòng thòn Vièt

Nam truyén thò'ng, con trai eó vi tri dàc bièt quan trpng trong già dinh Hoat dpng tài sinh cpn nguòi xà bòi eùa già dinh Vièt Nani là nhàm vào vièe ndi dot Sinh con trai tra thành muc tièu eùa già dinh truyén thdng Néu già dinh khòng eó con trat dòng dòi coi nhU bj

tuyèt dièt, eàe già dinh khàe khóng noi dòi thay dUcfc Chinh vi vày,

trong già dinh nòng thòn truyén thò'ng, ngUdi chóng chi hoàn thành nghia vu eùa minh vói tó tién khi anh ta sinh dupe con trat va dja vj

eùa anh ta mài tra nén trpn ven Con dòì vói ngifòi vcf, khi sinh con

t r a t hp dà tièn mot buóe dai tù dia vj "ngUdi ngoài" hòa nhàp hoàn toàn vói già dinh, ducJc an toàn trong già dinh chóng, vi dà tao ra dupc nguòi tiép nòì dòng dòi eho nhà chóng Nèu khòng co con, dja vj xà hpi

eùa ngtìdi vcf trong già dinh, dòng hp luòn bj bà'p bènh, eho dù ho thtìc

hièn tà't eà càc vai trò khàe trong già dinh Khòng eó con trai nòì dói là mdi lo lón eùa eà hai giót vi nèu xày ra diéu dó, nam giói bi coi là "bà't hièu", con nù giói hi de doa vé dja vj bòa uhàn Tròng già cìinh nsng thón hièn dai, dóng ed sinh con trai khòng hàn là de tàng nguón nhàn Itìc lao dpng hay de dàm bào mang Igii hièu qua kinh tè Tuy nhièn trong còng cupe dói mot con trai trong già dinh theo hp vin giù mot vai trò ctìc k^ quan trpng Cupe diéu tra à Thài Bình nàm 1984 eho thày, stì khao khàt eó con trai nhtì là "khàt ntìóc", va vàn là noi lo eùa

nhtìng ngtìdi vcf [Mai Huy Bich, 1993:24-27]

Chtìe nàng nÒì dòi du^c gàn cho tàm quan trpng nhU vày dà quy djnh nhtìng net dàc thù eùa ed eàu già dinh Vièt Nam truyén thò'ng

eùng nhtì hièn dai khòng phài là hié'm: ngtìdi vcf phài sinh nà cho cìé'n

khi eó con trat nèu khòng, ngUdi chóng là'y vd lè hoàc nhàn con nuòi, (^liinli vi vày nguy ed bj tan vò hay bi phtìc tap hòa eàe mòì quan he trong già dinh vàn àm ành nhiéu già dinh

Dric trUng thù nàm, ngifdi phu nù nóng thón trong già dinh bj

ha th.ì'p: "ngUdi phu nù khi lày chóng, rói sau dò, khi eò con trai, dà dàn dàn màt tén eùa niìnli, va vói thòi gian, eóng dòng ehi con nhò dén ngUdi phu nù eó tuoi theo tén chóng va con trai hp", Khòng nhùng tén cùng cdm bj quén làng trong tri nhó eùa còng dóng, ma ngifòi phu nù con m.à't eàeh tinh tuoi rièng eùa hp "Rat nhiéu trUÒng hdp, càc cu bà dUdc hòi khòng thè nhó tnìc tièp nàm sinh eùa mình ma phài eàn eù

theo con dàu long ("Tòi sinh chàu diu vào nàm x tuoi, chàu tuoi Dàu,

vj chi nàm nay chiù y tuoi, tue là tuoi tói nàm nay là , ") [Bùi Thè Cuòng, 1992 : 21] Nguyén nhàn sàu xa à ehò, giùa hai giài eó stì khàe

bièt vé màt nhàn thùc do ed hói giao tièp trong ddi song xà hòi trtìóc

dó, va do dó hai gidi eó kinh nghièm xà bòi khàc nhau Màt khàc, do mùc dò hòa nhàp cà nhàn trong còng dóng co khàc nhau giùa hai giót ngtìdi phu nù khóng thè nhàn dièn mình theo nhùng phàm chat rièng

tu, ma phài thòng qua ngUdi khàe, qua ehòng va con trai [Mai Huy Bich, 1993 :35]

Dge tning thù sàu, néu vi mpt ly do nào dó khòng eó con, hay

khiìng CÓ con trai, nhùng già dinh nhu vày khòng nhàn bàt ky dùa tré nào làm con nuòi, Thòng thUdng, néu vd chinh, vd lè khòng eó con thi

ho thudng nhàn mpt dùa con trai trong hp de làm ngifdi thùa ttì, xem nhtì con eùa mình, Néu ngtìdi làp ttì à ehi thtì thì phài là'y ngtìdi thùa

tu ò chi trèn Néu ngifdi làp tu là chi truàng thi phài là'y nguòi thtìa ttì

d chi gin hdn hét, nluf thè' là eòt de eho he thò'ng thàn thU té ttì khòi

lòn xcpn [Dào Duy Anh, 1950 :126-127],

Dtìa con trai trong già dinh nòng thòn, cho dèn nay vàn là mot

bién so'dpc làp quy din.hjntìe sinh eùa già dinh Vièt Nam [MaiQuynh Nam, 1994], "Trcng mot cupe diéu tra nàm 1990 à Hai Vàn vi Tam

Sdn, phàn lón nhiìng nguòi dupc hòi déu nói ràng ehi thtìe hèn 1-2 con nèu eó it nhà't 1 con trai, néu khòng sé de thém Khào sàt twc tiép

18 trtìdng hcfp de con thù ba tra lén à Vàn Nhàn trong nàm 19)0, cho

thày, dai bp phàn déu do mudn eó con trai Trong và'n de này dUdng

nhtì mtìe song eùa già dinh khòng eó y nghia dàng ké" [Nguycn Hùu Minh, 1991: 45], Do tinh cpng dòng tìu trpi nèn càp vp ehòng klòng de

dàng ttì quyét dinh sdeon mình djnh sinh ra

Trong qua trình dói eùa dàt ntìóc, nhùng chuin mtìe xàhC>i vé dòng con nhiéu chau dang dtìpe dành già lai trong eàe hó gii dinh nòng, thòn Phin lón càc bàc cha me mong muòn eho con cài eócd! hòi hpe hành, nhtìng quan nièm eùa hp vé sdeon thì da dang phoig phù

Mpt sd dòng vàn muò'n eó con trai làm eho chtìcmg trình dar sd kè

hoaeh hóa già dinh gap nhiéu tra ngat Chinh vi quan nièm contrai là ngtìdi noi dòi tóng dtìdng, ma trong già dinh nòng thòn stì hièi dièn eùa dtìa con trai tra thành mot già trj già dinh eò ành huàng manh dèn chtìe nàng sinh san eùa già dinh

Dàc trùng thù bay, trong già dinh nòng thòn Vièt Nam ruyln

thdng, vièe giàojduc con cài là mpt ehùe nàng vò eùng quan trong Tfnh càch eùa con cài trong già dinh Vièt Nam phu thupe rat nfoilu vào stì giào dtìòng eùa càc thành vién trong già dinh Nhùng khiiem khuyèt eùa con tre diu do lói eùa ehinh eàe thành vién h i trér " Con htì t ^ m?, chàu htì t ^ bà" Do dó, vièe giào due con cài trong gii tìinh Vièt Nam dtìcjfe coi trpng de t?io ra nhtìng phim ehà't eà nhàn eia con cài "h<;p y" cha m? Muc tiéu hàng dàu eùa vièe giào due con eà trong già dinh Vièt Nam là eàe thành vièn trong già dinh phài dàt pi ich

eùa già dinh, eùa hp hàng lèn trén Idi ich eà nhàn Ngay tù nhò tre em

dà dude rèn luyén va làm theo tinh thàn eùa cpng dóng, hoc va ting xù theo càch dành già eùa eóng dóng, coi stì dành già eùa cpng dóng là thifài do eao nhàt, dòi khi phài iing xù sao cho còng dóng tàn thành ciuf khong cho là dùng hay sai theo quan nièm chung eùa xà hpt

Qua trinh xà bòi hóa trong mòi trtìdng già dinh ò nòng thòn ducfc càc nhà xà hòi hcx- eoi là rat quan trpng Xà hói hóa là qua trinh

qua dó mói cà nhàn hoc hòi va nhàp tàm càc yèn tò' vàn hóa - xà bòi eùa mòi truòng xung quanh, hòa nhàp chùng vào càu trùc nhàn càch eùa mùih de thich nghi vói mòi tnfòng xà bòi Dó là qua trình cà nhàn hoc hòi nhiìng quan nièm, nhùng già t r t chuàn mtìe xà hot nhtìng quy tic nhùng khuòn màu tàe phong, nhùng tri thùc va kinh nghièm xà bòi cté cho phép eà nhàn hoat dòng nhtì mot con ngtìòi bình thtìdng trong xà hot Chinh vi thè, nói dung xà bòi hóa trong già dinh nóng thòn lày tinh còng dóng làm mue tièu, nghia là dàt Idi ich eùa eóng dóng, eùa già dinh lén trén hét, lày hòa khi làm dàu, lày tinh, le nghia làm trpng v.v

Càc thành vién mói eùa già dinh, va cùng là thành vién eùa

còng dóng, eàn thàm nhuàn nhùng ly tuòng eùa cpng dóng, nhùng le

nghi, nhiìng phong tue tàp quàn de sao cho hòa nhàp dUcfc vói còng

dóng xà hòi xung quanh, ndi ma thành vién ra dot lón lén va truàng

thành Trong phuong ehàm giào due à già dinh, vièe "vàng va r^he Ufi"

là mot muc tiéu quan trpng "Cà khòng àn muóì eà Udn, con khóng

nghe Idi cha me tram dùòng con hu",

Vièe giào due bÒn phàn va tràch nhièm eùa mói thành vién

trouig già dinh dUcte xem là vàn de quan trpng "Con eò cha, nhà eò

nòe, cdy co góc, ruiàc eò nguon" luòn nhàe nhà con cài nhó v i coi

néuón, còng due eùa cha me va tó tién de tòn trpng va biét iing xù sao

eho hcfp dao Trong già dinh, mói thành vién bao gid cùng giù nhùng vj

tri xà hói nhà't dinh trong ba thù bàc: theo thè he, theo lùa tuót theo giói tinh Chinh nhiìng thù bàc này dà là eho bà't binh ding trong già dinh luòn tón tai, nhà't là ddi vói tré em va phu nù Khi nghién cùu vé già dinh, Màc dà chi ra ràng "trong già ciinh hièn dai chùa dung khòng nhflng che dò nò lè (servitus) ò trang thài manh nha, ma eòn chtìa dtìng eà che dò nóng nò à trang thài manh nha ntìa, vi nò co quan he ngay ttì diu vói nhiìng lao djch nòng nghièp Nò chtìa diing nhiìng màu thuin sau này sé phàt trièn rpng lón trong xà bòi va trong nhà

ntìóc eùa xà hói dó" [Mcic, F Ànghen, 1984:97]

Giào due trong già dinh nhàm dat dén sU thùa nhàn già tri là eàe thành vién phài eó "tòn kinh lin nhau", trong tìng xù "anh i a iinh

em ra em, vd ra vcf, chong ra chóng" Cho nén, trong già dinh nòng

thón vàn con ed sa de eho che dò già trtìòng trong già dinh tim dtìctc mành dà't tón tai Già dinh già trtìòng là bai già dinh ma à dó tón tati che dó ehuyén quyén eùa ngtìdi dàn òng vói tu càch là nguòi chù già

dìsi\i[C Màc, 1984:97]

Trong mòi trtìòng giào due già dinh thtìòng eó nhiéu càch giào huà'n tré em khàe nhau, tùy thuòc vào lùa tuót vào diéu kièn sdng eùa già dinh Thtìòng là giào due thdng qua Idi ni Idi giào huà'n, nhiing

càu chuyèn, Idi khuyèn kè'eà su kièm soàt, de n?t ntìa v.v ("yèu cho roi cho vgt, ghét eho nggt eho bùi"), Bàn thàn già dinh rat ehù trpng

dèn stì trtìng phat nghièm khàc ddi vói mpi hành vi eùa con cài ma bi già

(finh coi là "trai dao If, "bàt nghia", "bàt hiéu" v.v Sfl trtìng phat nghièm khàc eùa già (finh Vièt Nam phin nào dó ducfc coi trpng Nhtìng Stì khàt khe dó chi d i d^t din mue tiéu chung eùa giào due già dàsùk là t^o

ra nhiing con ngtìòi theo y mudn ciia ngtìdi lón, eùa cha m^

Dàc tning thù tàm - ngUdi phu nù trong già dinh eó mot vai trò

quan trpng trong boat dòng kinh té eùa già dinh, Hp là nhùng ngifòi giù va chi tién, Dành ràng viéc chi tiéu tién chung, nhung ho ehi tiéu khón)^ phài elio bàn thàn ma chi cho chóng con va già dinh ho, dòi khi con chi cho thanh danh eùa già dinh nùa, Diéu dàng lifu y d day là so dòng nhùng già dinh nòng thòn, nhiing quyét djnh cuòi cùng à trong

tay ngUdi vd [Nguyén Tù Chi, 1996: 338], Vi hp là nhùng ngUdi "tay hòni ehia khoà"

Mot dàc trUng khòng thè bò qua dUdc dòì vói già dinh nòng thòn

là, ngUdi phu nù so vói nam giói trong làng xà déu it eó ed hÒi hón de tham già vào còng viéc chung, còng vièe xà bòi Tuy nén dàn ehù hièn dai dà dem lai elio phu nù nhùng quyén han nhà't djnh, nhung boat dòng va tham du vào còng vièe xà hòi eùa hp vàn bi han che do quan nièm tnivén thò'ng xa xua con ngu tr^ trong eóng dóng làng xà; Dó là trong làng xua nguèfi phu nù vàng màt trong càc tò chùc ngoài già

cUnh [TU Chi, 1996:339]

Dàc tning thù rruidi eùa già dinh, dó là stì phu thuóc eùa già dinh vào khu vUe eu trù va dàe thù nghé nghièp Vi thè, tón tai khài nièm già dìfih vùng sàu, viing xa, bai già dinh theo nghé nghièp (già dinh nhà nòng,

già dmh thUdng nhàn, già dinh thd thù còng v.v.) va boat dòng eùa nhiìng già dmh nhu vày mang nhiìng net dàe thù nhà't djnh

-'*^^\\ • Cuoi cùng, do nhu eàu eùa su quàn ly trong xà hpi nòng thòn

nèn hò già dinh dtìdc djnh hình va tra thành mpt kièu tón tai eùa eóng dóng xà hòi eó dàe tnfng nói bàt vé boat dóng kinh tè, vé quàn ly nhàn khan, vé màt hành ehinh

Nhu vày vé loai hinh, già dinh eùa xà hói nòng thòn Vièt Nam

là khòng thuàn nhà't, va dupe phàn ành qua stì tón tai eùa càc loai hó

già dinh nòng thòn trong xà hpi truyén thèng xa xtìa, cùng nhtì trong

xà hpi Vièt Nam ngày nay

3 Hy già dinh trong làng xà truyén thò'ng

Trong xà hói phong kièn, làng xà nòng thòn xua là'y nòng nghièP

là n l n sin xuà't ehù yèu eho nén thUdng trong mói làng, nhóm tó già dinh nòng dàn là ed bàn Trong mói làng eó stì phàn ehia dàng càf nhà

dàn, mói nhà eó phàn vj rò ràng : ".s^' - nóng - còng - thudng": me nln

tàng eùa nò ehinh là già tri eùa còng dóng nòng thòn - "di nò»g vi bàn" Chfnh vi thè sd ddng trong làng truyln thòhg là già cfinh nòng dàn

Trong sd dó co nhiìng hó già dmh ndng dàn nghèo, hó già dinh nòni' dàn

khà già ngoài ra con eó già (finh nhà quan, già cUnh buon bàn, già dìni thd

thù eóng niìa [Tran Dinh Hùdu, 1994] Trong sdeàe hp già cUnh ndng thòn

XUa tón t ^ eàe kièu hò già dinh chù yèu sau day:

* Già dinh nhà nóng nghèo Day là bai hó già dinh ehièm so long

trong làng Hp dUi^e làng eà'p eho mot sd rupng nhà't dtah de làm àn va cdng nap, dóng thué cho làng, cho nUÓe Nhiìng ngUòi nóng dàn nà} càn

eù ehàm ehi kièm àn Khóng dù àn hp phài di à, làm thué, làm nghé

phU-De ttì nuw sdng va dóng thué, nap stìu cho làng, hp phài làm thém igoài nóng nghièp nhtì làm nghé thù cdng (dan làt théu thùa), buon bàn là vàt

à ch0 (ch^iy che?), san bin, hai ludm.v.v Trong nhflng ho^t dòng này nhiing ngUdi dàn nóng thòn dà sàng t^o ra nhflng nghl nghièp -^òt nhfllig cdng cu lao dóng ciing nhtì nhiìng tàc phim nghè thuàt

* Già dinh khà già (trung lUu) Day là nhiing hó già dinh cócùa

àn eùa di - bó phàn trung Itìu trong càc làng cùng nhtì trong xà hói

ndng thdn nói chung Nhóm hó này góm nhflng già dinh dja chù, tiung ndng, phù ndng Tuy gpi là giàu eó nhung ho chi là nhflng nguci co ruóng dà't dù eày eà'y, hay thtìa it ruóng de eho eày thué eày ré, loàc thuè ngtìòi dèn làm Cho dù là trung nóng, phù ndng hay dia ehi^ thi san xuà't ndng nghièp eùa hp trong càc làng cùng ehi mang tfnh (hà^t riéng le chtì khdng hc^p tàc, ttì tue ehù khòng san xuà't thành hàng'ióa

d<'' trao dói Do quan nièm tniyèn thòng, ngUdi dàn trong làng luón luóii CÓ tu tUdng khòng muò'n vudt tròi cao sang hdn nhiéu so vói làng xóm

Trong càc hò già dinh loai này, ngoài còng vièe dóng àng hp làm vifòii tróng eày, chàn nuòi, nuòi tàm dèt vài déu chung muc tiéu : phuc vu dù cho già dinh, sau dó eó thùa ra thì mang ra che? bàn Ho mong tu tue lao dòng, Mòi già dinh déu tu làm là'y, tiùnh vay niifcm nhd va Cùa cài phài tu tay làm ra, eó eùa àn eùa de déu do tich còp

ma eó Thuòng thudng hp co' gang "thàt hmg buòc bung" de xày dung

nhà cùa Dòì vói ho, ngói nhà chinh là biéu tucfng eho stì giàu sang:

"Nhà cao cùa ràng" Vi thè, nhtìng eó' gang trong ddi eùa nhùng ngifòi

nòng dàn kha già là xày dgftig dupc mot ngòi nhà Còng vièe xày dùng

nhà cùa là còng to vièe lón nhà't trong ddi mot con ngUdi ("tgu tràu, lày veJ làm nhà" hay "thù nhàt làm nhà, thù nhi cUdi vd ") Cùa cài thùa dUàe tich còp, dUdc càt trù vào kho Nèu ai dó eó dàu oc kinh té thì chi eho vay lai chù khòng dem ra kinh doanh

Cung càch tò ehùe san xuà't, to ehùe cupe sdng già dinh tiéu bièu

là eùeh thùc to chùc cùa càc già dinh trung nòng - nhàn vàt xà hpi dién hình cùa càc làng nòng thòn truyén thò'ng: dù phudng tién san xuà't, dù sue lao dpng; san nglùép khà già : eó rupng vudn, tràu bò, còng cu, bép, ehuóng già sue; Néu vièe làm thièu lao dpng thì hp déu uóc ao eó dòng con iihiéu chàu, con cài due huè Hp thuòng diìng vp gà chóng som cho con càt (tè làm tròn bòn phàn cùa cha mp cìòi vói eàe con

Hình ành eùa tàng lóp này là hình ành cùa nhà què phón vinh: nhà cùa khang trang, nhà ngói san gaeh, giéng khdi Dù àn va dóng góp day dù cho làng Khòng ham vpng cuòc sdng cao sang hdn ngtìdi Day là nhiing hò già dinh eó phong eàeh làm àn siéng nàng ehàm ehi ehju khó, càn kiém tich trù de phòng khi thàt 'bàt mà't mùa dòi kém

Trong hoat dòng lao dòng san xuà't à già dinh tning nòng, mpi igUdi luòn luòn dupe càt dàt cóng vièe, càn co mpt ngifdi lo, vi "mot ngrài lo bang mot kho ngifdi làm" Chi huy còng vièe dóng àng chù ytu do ngUdi dàn òng trong già dinh ehju tràch nhièm Dàn bà chù yéu lo vé

dèt vàt chàn nuòi, nói trd Co phUdng ehàm sdng : "coi trgng hòi khi trong nhà', "thuàn ve) thuàn chóng tàt bièn Dòng cùng cgn", trén nguyén tic "càn kiém khài già',

Hò già dinh nóng dàn giàu (nhà giàu) Day là nhiìng hò già

dinh eó eung eàeh tÓ ehùe còng vièe chat che Hp eó dién san, co mpng

de eho thué, va thué muón nhàn còng lao dòng Mot phàn rupnj dàt dUcje phàt canh thu td, mpt phin nidng dUcfe gifl lai de eho eàe ihành vièn trong già dinh canh tàe Chù nhàn nhùng hp già dinh loai này thuòng là nhùng nguòi giòi làm àn, biét tinh toàn, eàn ed Ddi Ihi hp khdng tù thù doan nào de làm giàu eho già dinh hp

Con cài eùa nhùng già dinh nhu vày trong xà hpi truyén hÓhg

co ed hói hpe hành hdn, hp ducfc hoc hành de Unh hpi nhiing tr, thùc

hay co duc^ nghé nghièp nià xà hói trpng dung

Trong xà hói ndng thdn xUa con tón tal lo^i hó già diru nhà Nho Day là hó già duih eùa nhiing khoà sinh theo hpe trong eóng

dóng làng xà Do nén giào due cóng dóng, nén nhiìng già dìni này cùng c6 dtì<^ mot vi thè xà hói nhà't djnh trong xà hói nòng thón truyln thdng Day là nhflng già dinh tuy chtìa dtì<?c htìàng lóc eia nhà ntìóc ban cho, nhtìng hp dtì(?e làng cho htìàng mot so dàe Ipi mo dó Trong làng, hp dtì(?c làng tìu dàt nhtì dtì(?c cà'p rupng de eó dil\ kièn hpe hành, mién, giàm td thué Nhtìng hó già dinh này khdig tim nguón thu ttì lao dóng san xuà't, ma q[ua con dtìdng quan ehtìe "hdng thtìdng nhflng ngtìdi chù già dinh (dàn òng) vùi dàu vào dèn sàci, con

ngUcii vd tàn tao còng vièe de nuòi chóng con, vài hy vpng eó ngày difcfc hUdiig vinh quang phù quy

(Jia dinh nhà Nho eó su giao tiép ròng qua trình hcx; hành Dó là nhùng quan he dóng mòn dóng hpe v.v Hp thUdhg thàm viéng de dàm dao, trao dot thàn dai nhau Day là nhùng cóng vièe dòi khi ho cho là quan trpng Hp coi trpng thanh danh cà nhàn, danh già cùa già

dinh, già phong eùa mình Ngan ngù eó eàu "giày ràch giù lày le",

nhùng nguòi này thuòng giù va ehuòng nhùng nghi 11 va hinh thùc trong giao tiép

(Jia dinh nhà Nho co nhùng ành huàng nhà't djnh dén cpng dóng làng xà à chó nò làm ve vang cho làng xà Chinh vi thè nhùng eóng dóng thàn toc hy vpng rat nhiéu vào già dinh nhà Nho, ndi eó thè làm cho "mot ngUdi làm quan eà ho difdc nhd" Tuy thè, dén mpt dò tuoi nhà't djnh, nhùng mòn dó Nho sinh khòng dupc huàng bòng Ipc eùa

làng xà néu hp khòng dó dat trong càc VS thi eù hay khòng du<?e eù di

dtì thi htìdng

Loai hó già dinh thd thù cóng là nhtìng già dinh làm nhiìng

nghé thù cóng truyén thòng Trong làng xà truyén thò'ng, nhùng hp già dinh nhu vày eó tràch nliièm làm nhùng còng vièe phue vu lao dpng san xuàt, sinh hoat cùa càc hò già dinh trong làng va trong viing

Dó là nhiìng nghé nhu thp rèn - che tao, sua chùa còng cu lao dòng san Xuà't, càc vàt cìung nhu dao kéo, v.v thò né - xày dtìng nhà cùa, the? nióc - làm dó gó, nhà cùa v.v Nhiìng hd già dinh nhtì vày khdng

dxidc tòn trpng trong xà hpi nòng nghièp Ndi ma già tri xà hói "trpng nòng" dupc coi trpng, nhtìng ngtìdi làm nghé này thtìdng dUcfc xem là nhtìng nguòi phài phue vu ngUdi nòng dàn Trong xà hpi co truyln

nhtìng nguòi làm nghé thù cóng luòn luòn ehièm mot ty lè khiém tdn trong làng xà

ducfc coi trpng Trong nòng thòn xua nhùng hó già dinh này bj eoi là

nhflng hp già dinh eó vj thè thà'p hèn Dành ràng nhiìng hò này eó vai trò quan trpng, hp dà eung eà'p nhflng nhu j'èu phim, nhùng hàig hóa ein thiét eho eàe làng xà trong nòng thòn Vièt Nam Hp là nhiìng ngtìdi nàng dóng, bièt nàm bit nhu cau cùa nhùng thành vièi trong khu Vtìc ma hp thtìe hièn hoat dòng cung eàp hàng hóa Thóng ^htìòng nhiìng già dinh nhtì vày hay hi eàe ehtìe sic trong còng dónj nòng thòn ndi hp ctì trù de nén, bit ne bit npt, gay khó de trong Uni àn buon bàn Thuàt ngtì "buon gian, bàn làn';, thè hièn eàeh nhìn khòng thièn eàm eùa ngtìdi dàn nóng thòn xtìa ddi vói nhiìng hp già dìih này,

4 Già d i n h nòng thòn Vièt Nam trong thài k^ bao cà'p Trong nhiìng nàm 60 -70 va nhiìng nàm diu thàp ky 80 cùa thè

ky XX, xà hpi ndng thdn Vièt Nam nàm trong cdng cupe hdp tàe hóa - nóng nghièp Nóng t h d n ^ t ì ^ hgp tàe hóa va ngtìòi dàn nràg thin hàu

hèt déu thuóc vé eàe hcfp tàe xà Cd che tàp trung quan Uéu bao cà'p dà t^o ra stìc f trong cung càch làm àn eùa ngtìòi nòng dàn China cung

càch này làm cho càc thành vién hp pia dình-tKljièn thu dòn? trpng còng vièe lao dóng san xuà't, tó ehtìe eàe ho?it dòng cùa già dinh

Trong nhtìng nàm hoat dpng lap dóng theo phtìdng thtìe idp tàc

xà, thu nhàp cùa eàe già dinh phu t h u ^ yàp nàng suai.cùa hcfp tàc xà

Mói làng déu difcfc tó ehùe hoat dòng san xuàt theo mó hinh hpp tàc

xà Thu nhàfLcùa càc hò già dinh xàjviéii^là.kbón£J^aiivtnajlliUj^^ vào c'àc- djnh mùc do Dai bòi xà vièn hdp tàe xà djnh doat Co ndi già tri ngày còng lao dòng qua thà'p, dàn dén hình thành d nhiéu ngifòi dàn tu tiidng khòng thiét tha vói tàp thè, Màt khàc, nhùng thu nhàp

tù kinh té hò già dinh, chù yèn bang phàt trièn chàn nuòi, làm vUdn, thù eóng, dàt 5%,,,

Hoat^jdòn^Jao dòng san xuàt eùa già dinh, trong giai doan này tón tai mot và'n de là, còng cu, tràu bò va phUdng tièn san xuà't chinh -dà't dai - tàp tnmg trong tay hdp tàc xà Do boat dòng san xuàt theo

ké hoach hdp tàc xà nén càch thùc tò chùc boat dòng lao dòng san xuàt trong già dinh it co hièu qua nhu già dinh trung nòng ngày xUa, Lao dòUR san xuà't theo tò dot mot màt nò tao ra stì long lèo, thu dòng trong eòng tàc tò chùc kinh tè hò già dinh, màt khàc nò cùng tao diéu kièn cho nhùng già trj xà bòi tièn tién du nhàp vào già dinh, Trong giai doari này, nhùng quan nièm vé dàn ehù, vé hinh dàng eùng tim thày niành dà't b i t rè vào nòng thòn Viét N.ami

Trong thdi k^ này, so' hò già dinh nòng thòn hat nhàn hóa nhanh, song do nhiéu ly do hò già dinh nhiéu thè he vàn eòn tón tai va

nò con eó nhiéu y nghia trong khi dà't ntìóc eòn eó ehié'n tranh, Trong càc hp già dinh, phàn nhiéu là dàn bà con gàt vàng bóng nhùng nguòi cbóiig, dàn òng, Nhd vào lao dòng tàp thè nénhixth thành quan he xà

bili bùih dàng, do vày quan he hp hàng kliòng ràng buòc nhtì xàJidi

truyén thòng Ò càc làng, eàe hp déu co tràch nhièm nhtì nhau truóe còng dóng xà hot va còng dóng xóm làng Bài vt tà't cà mpi ngUdi déu

làm vièc theo tinh thàn vi tàp thè, vi tién tui'én "Tàt cà cho tién tuyé'n, tàt eà de dành thàng giàc My xàm IxCcic" dà eó tàc dòng dén

Tihflng hành vi va sfl Itìa chpn eùa ngifòi dàn nòng thòn Va sau ehièn

thàng 1975, tinh thàn dàn chù vàn trào dàng, vièe chuyèn tù hcfp tàc

xà eà'p thà'p (eà'p thòn) thành hpp tàe xà eàp cao (hdp tàc xà toàn xà)'

dà t?io thém nhiìng yèu kém trong cung càch quàn ly nòng thòn

Sau còng cupe cài tao còng thUdng nghièp va tièn hành hi^tp tàc hóa nòng nghièp à mién Nam, à nòng thòn Vièt Nam Jon tai hai bai

già dinh chù yèu: 1/ Già dinh xà vièn hcfp tàe xà (day là bai hình phó

bièn nhà't) va 2/ Già dinh càn bó

Hó già dinh xà vièn là mot bai hò già dinh khóng chi góm

nhtìng hp già dinh làm trong hdp tàc xà nòng nghièp, ma ké eà nhìùig

hó già dinh eùa hóp tàe thù eòng nghièp Càc hp già dinh xà vién eó nhflng dàe thù riéng trong eàe Unh vfle san xuà't khàc nhau, nhUug diu chung ihtìng net dàe thù Hp già dinh xà vièn eùa hdp tàc xà khòng to chùc san xuà't ttì tue va eÒng nap, npp san nhtì càc hò già

dinh nóng dàn trtìóc day Cóng vièe dó dà eó tò dpi va hefp tàc xà lo

Nhtìng ttì tue vin là mpt ho?it dpng quan trpng eùa kinh tè hò già dinh San xuà't ehù yèu theo phtìcJng thtìe tàp thè Chinh quyén va hdp tàe xà tó chtìe lao dóng, khòng de làm àn eà thè, nhtìng tó chtìe này quàn ly hó khiu, (juàn ly lao dóng Vièe di khòi làng phu thupe nhiéu vào y kièn nhàn xét va su dóng y eùa eàe eà'p quàn ly d xà Ngtìdi nóng dàn luòn gàn chat vói làng xà, bj dóng kin trong khòng gian xà hói dó, khó nàng dóng linh ho^t trong cupe sdng Trong hoat dóng lao dóng cùng nhtì eàe sinh hoat khàc luòn tim eho dtìa à quan he hp hàng Càc hó già dinh xà vién, v i to chtìe npi bó khòng eao hdn già dinh trung nóng xtìa, bài vi nhiing toan tinh làm àn, stì ehù dóng trong lao dóng san xuà't bj chuyèn cho hc^p tàc xà Chtìe nàng tó ehtìe ho^t dóng kinh tè cùa già dinh hi giàm thièu Màt khàe, vai trò hoat dóng eùa eàe thành vién trong già dinh phu thuóc vào to dói san xuà't, vào to dói chuyèn (ehuyén làm phàn bón, ehuyén là làm gidng, ehuyén

làm thùy Idi vv, va vv, ), Két qua là xà vièn hdp tàc xà din dàn khóng

gin bó vói eòng vièe eùa tàp thè [Tran Dinh HUdu, 1994],

Dóì vói nhùng hò già dinh nhu vày, cà bòi thay dò'i vj thè' xà hpi ena mình phu thuòc nhiéu vào Ban quàn trj hdp tàe xà, Tuy nhién do chinh sàch xà bòi uu dai vói con em nhàn dàn lao dòng, nèn con em

nòng dàn con em càc hdp tàe xà lao dòng cùng co ed ligi thoàt ly néu

ehàm chi hoc hành, néu già dùih thuòc thành phàn ed bàn cùa xà bòi Tuy nhièn, trong nhùng nàm dó, chinh sàch phàt trién kinh tè xà bòi eùng dà tao ra mot dòi ngù nhùng eàn bò eò nàng lue cho xà bòi

Ò thdi ky này, ed bòi thoàt ly giành eho so' dòng con em nhàn

dàn lao dpng (xà vién hcfp tàe xà) chù yéu bang con difdng tham già lue

Itìóng vù trang hay theo che dò tu^èn dung còng nhàn, di hpe nghé

Cd may eùa con em lao dpng so vói con em càc hò già dinh càn bp eùng khàc nhau

Hó già dinh càn bò là nhiìng hò già dinh eùa nhùng ngtìdi sdng

bang lUdng thàng Càn bè là nhùng vién ehùe làm eòng tàc ehinh quyén, doàn thè Hp là ting lóp eó ed hòi va eó quyén Itìe xà hói trong nòng thòn Ho eò dtìdc nhtìng vj thè xà hòi nhà't djnh trong xà hpi cùng

nhu trong làng xà ndi hp dang ctì ngu - '«'' '^'-^

Trong lue difde uu dai tù phia ehinh sàeh xà hot hp dUcfc huàng

lUdjig nhimg lifdng thà'p nén phin dòng hp phài làm thém (nhU phàt trién chàn nuòi trong già dinh de eó thém thu nhàp) Ké't qua là trong

nipt so làng xà hình thành mot kièu già dinh "6an càn bàn nòn^ mpt b a ' hó già dinh hAn hd^ nghé nghièp Nhùng già dinh này, mpt

-màt ho só'ng va phu thupe vào che dò bao eà'p màjip dUóe huàng, -màt khàc, ho phài tàn dung ed hpi de thay doi dja vj eùa con cài hp mot khi

CÓ Cd hot Cho nén già dinh eàn bp à nòng thòn trong thdi k^ này déu

eó V j thè cao trong quan nièm.cp.ùa ngUdi dàn

Mot so' eàn bò do thoài hóa dà Idi dung chùc quyén eùa mình de tham nhùng kèt qua là mot so phàn tù thoài hóa dà giàn tièp làm eho nhùng ehinh sàeh phàt trièn xà bòi bj trién khai va thuc hièn sai so vói chù trUdng ehinh sàch eùa chinh phù

Già dinh eàn bò à càc làng eòjcu thèjbcm/utì nhàn Thoat din hp

là nhflng nguòi làp già thàt vói tu càch là già dinh hat nhàn, nhung khi eó con cài hp lai dòn bó' me vé chung song de giùp dò hp Già dinh càn bò thuòng cùng ehju tàc dòng eùa quy luàt "xu thè hat nhàn hóa mot nùa" cùa già dinh Vièt Nam

Mot thdi gian dai nén kinh té vàn là kinli tèjiòng nghièp do vày, thu nhàp cta bàn vàn là tù nòng nghièp, ttì cung ttì cà'p S5 liùu

va nghé nghièp ehUa eò y nghia lón, vièe hpe hành vàn giòng nhu xUa: hpe de thoàt ly, làm eàn bò (ra làm quan) Kinh tè hàng hóa chUa phàt trien Trong già dinh xuà't hièn nhùng xuiig dot vé càch nhìn giùa càc thè he (do co Stì t i è p ^ c vói vàn hóa ntìóc ngoài) Cùng vói su phàt trièn eùa xà hpt nhà't là tù thdi k^ dói mài tu duy, trUóe hé't là tu duy kinh tè eùa Dàng, nòng thòn Vièt Nam thtìe stì chuyèn mình Xà hói nóng thòn Vièt Nam dà ttìng btìóc chuyèn hóa sang nén kinh tè thi trtìdng Nòng thòn Vièt Nam chuyèn hièn nhanh trong thdi k;^ dèi mói Già dinh nòng thòn Vièt Nam eùng chiù stì tàe dóng eùa ed che thi trtìdng

6 H9 già d i n h nòng thòn trong thòi ky dòi mdi

Su phàt trién kinh tè - xà hói trong thòi ky dói mói dang dien ra

trén ed so nln k i n h j è nhieu thành phin Ce che kinh tè ttì chù trong

hach toàn kinh doanh gay ra nhiìng tàc dóng va ành htìàng dèn hoat dpng kinh tè eùng nhtì eàe màt khàe eùa ddi só'ng già dinh nòng thòn

dàc bic^t là hò già dinh nòng dàn - mot bò phàn quan trpng trong he thòng boat dòng kinh té cùa càc làng xóm nòng thòn Vièt Nam

Do thtìc hién chinh sàeh tu chù trong boat dòng kinh té eùa eàe

hò già dinh ma vj tn', vai trò cùa già dinh dà difde nàng cao, Chù trUdng phàt trién kinh té nhiéu thành phàn dà nàng cao vai trò cùa càc hò già dinh trong san xuà't nòng nghièp, cùng nhu trong càc Unh vue ho-it dóng lao dpng nghé nghièp khàc cùa eàe già dinh trong còng dóng xà thòn, Quan he giùa càc hò già dinh vói xóm thòn difdc thay dòi: gi.'i dinh vói càc thành vicn eùa nò, già dinh vói làng xà, già dinh vói Nhà nuóc;,

Trong giai doan hièn nay, he già trj già dinh trong cpng dóng làng xà dà eó nhiìng chuyèn dot nhung vàn eòn tón tai nhùng già tri eàn b i n mang dàm net truyén thò'ng nhu :

- Già dinh - mot tò àm, mot chó dtìa tinh thàn,

- Ndi xày diìng, rèn luyén nhàn eàeh, làm eho eàe cà nhàn eó khà nàng phàt trién vudn lèn cad hdn

- Vi tu do, hanh phùc cà nhàn, nhùng khòng de xày ra ngUdi già

bà Vd, eò ddn Trành U dj vò tràch nhièm, tré em khòng phài thiéu thòn tình càm

- Già dinh phài eò tràt tu, nén nép ém àm va il nghia de dat dèn

bòa thuàn, cu xù theo "Nhàn, Le, Nghia, Trt Tin"

- Chù trpng dén vàn de binh dàng nam nù trong già dinh

Hièn nay, trong tièn trình dòi mot hp già dinh nòng dàn khòng con là mpt b a i hình già dmh ed bàn eùa làng xà nùa Do nén kinh tè dUóc tò chùc theo huóng phàt trièn kinh tè hàng hóa nhilu thành

phàn, cho nèn trong càc xóm thón eùa làng xà dien ra qua trình phàn còng lai lao dóng - nghé nghiép, dòi hòi càc hò già dinh nòng dàn ttì

chù s i n xuà't, ttì ehù cà viéc phàn eòng lao dòng trong hò già dinh; màt

khàe, dang dien ra xn thè ma rpng ngànhjighé lao d^ng san xuà't vi

'du nhif :

- Hoàc chuyèn mòn hóa theo ngành nghé phi nòng nghièp, djch vii

phue vu nòng nghièp va ddi sdng cùa càc thành vièn trong nòng thòn

- Hoàc kinh doanh tòng hdp, két hcfp san xuà't nòng nghiép vói

nghl phi nòno nghièp (tièu thtìdng, buon bàn djch vu)

- Vin làm nghé nòng

- Nhiìng hó già dinh càu bó cóng nhàn vièn

Diéu dó eho thà'y, trong thdi k^ dói mài, xuà't hièn càc Jcièii ngành nghl lao dpng xà hòi khàe nhau eùa eàe hp già dinh trong làng

va xuà't hièn qua trinh chuyèn dói cùa eàe làng thành càc làng thuàn

nóng, làng hon hcfp Trong dó, l o ^ làng hón hcfp eó xu thè già tàng

eùng vói stì giài thè boat dpng san xuà't truyén thò'ng '

Nhiéu già dmh nòng thòn hièn nay, quan he vp chóng vàn con ành htìàng cùa he ttì ttìóng phong kièn: thtì già trtìòng dpc doàn cùa ngtìdi chóng, trpng nam khinh nfl, giào due con cài theo nhtìng chuàn mtìe va mò hinh hành vi eù Diéu này làm này sinh xung dot giùa nhflng quan nièm eù bao thù khàt khe vói nhiìng tu tuàng tièn bò dàu ehù Nhflng xung dot này thtìdng bièu hièn trong quan dièm sdng, lòì sdng, trong vièc chpn Itìa nghl nghièp va b^n ddi eùa thanh nièn vói càc thè he bd m? dng bà

Do tàc dóng cùa nln kinh tè thi trtìdng, trong nhilu già dinh cùa nhiéu làng xà dà xày ra nhflng màu thuin, xung dot gifla eàe thè

1 Xem Dào Thè Tuàn Kinh tè hò già dinh NXB KHXH, Ha Nói 1998

he vé ciuan nièm va dinh huóng già trj Cha me thifdng huóng vé qua khù dUa vào kinh nghièm song cùa minh de diéu khién con cài; eòn con 'ài lai huàng vé cài mài huàng vé su vàn minh, su bién dòi nhanh nhay cùa cupe song xà bòi Dòi khi hp cho ràng nhùng kinh nghièm song ena bò' me dà lói thòt khòng con phù hdp vói ngày nay

Trong tièn trình dói mài hièn nay, già dinh trong làng xà dà tra thành mot thành phàn kinh té dòc làp, eó vai trò quyét djnh dòì vói stì phàt trién san xuà't Trong hàu hèt càc hò già dinh hièn nay déu eó stì phàn eòng lao dòng mot càch hdp ly, phàt huy hét tiém nàng vé stìc lue tri tue, cùng nhu càc diéu kièn vàt chat eó thè eó de phue vu eho hoat dòng san xuà't nòng nghièp Su tu ehù eùa càc hò già, dinh làm cho mói thành vién eùa nò nàng dòng hdn Chinh quyén ttì chù san xuà't, nach toàn kinh doanh dà là cho nguòi nòng dàn trong làng xà gin bò hdn vói còng dóng tnie tiép cùa minh Già dinh nòng thòn Vièt Nam hièn dai eó nhùng dàc tnmg nói bàt san :

- Trong già dinh nòng thòn ed cà'u nhàn khàu eó ehiéu htìòng suy giani

- Trong xà bòi nòng thòn hièn nay, già dinh hat nhàn ehièm ty

lè cao (thi du nhu à Thài Binh ehié'm khoàng 83%)

- Trong già dinh nòng thòn, chù hò già dinh là nù ehièm ty lè khòng cao (3,2%) Diéu này khàng djnh, trong già dinh nòng thòn hièn

dal vàn eòn ehju ành huàng eùa che dp Nho giào [DU àn VIE 93/P02]),

- Già dinh vàt tu càch là mot thiét che xà hpi dUcfc thè hièn

trong chùc nàng boat dòng kinh tè eùa nò Trong eàe ehùe nàng eùa già dinh Vièt Nam thi ehùe nàng kinh tè ehua bao gid hi xèp xuò'ng

hàng thù yéu Hình ành "clwng eày vd eày con tràu di bua" phài nào

dà nói lén ehùe nàng san xuà't cùa già dinh nòng thòn trong xà Ipi eò truyén Trong thdi ky hdp tàe xà thì ehùe nàng kinh té cùa già dinh khòng hoàn toàn bién mà't Chi vói 5% mòng "dàt rau xanh" (con jpi là dàt phàn tram) dà dem lai mot nùa thu nhàp eho hò già dmh nòng dàn, trong khi dó vói 95% dà't dai hdp tàc xà ehi dàm bào dUdc mò' nùa thu nhàp cho eàe hò Vièe ehuyén sang nén kinh tè thj trUdig dà làm eho djnh huòng san xuàt cùa càc hò già dinh nóng thòn tha.- dot

Dù mudn hay khòng eàe thành vièn eùa già dinh déu bj ed clè thj trUdng o ép Hp phài tò ehùe san xuàt theo kiéu san xuà't hànj hóa dàp ùng dòi hòi eù^ nén kinh tè thj truòng Tinh ehà't san xuit dà phàn nào chuyèn dòi, Dù mudn hay khdng eàe hò già dinh déu piai tu chù hach toàn kinh doanh trèn phàn dàt ho dUde giao Chùc nàng kinh té eùa già dinh nòng thòn dang eó nhùng chuyèn bièn theo -hiéu sàu, nhung nò v i n trèn nén kinh tè tièu nòng, san xuà't nhò Cic hó

dù nhiéu hay it déu ehù trpng dèn mò hinh kinh tè hièn dai: VAC hay VAC-R Trong san xuàt khòng thè khòng ehù y dèn dàc thù vé /j tri cùa nguòi phu nù trong già dinh nòng thòn Trong xà hói nóng thón hièn nay, vai trò tham già lao dóng san xuà't tnie tièp cùa phu lù dà tao ra mot ed sa eho eàe quan he xà hpi dàn din bièn dói' tron? già dinh Tuy nhién trong càc eòng dóng xà hpi à nòng thòn su bà't bình dàng nam ntì vin chtìa dtìpe xóa bò

<, Và'n de già cUnh nóng thòn hièn nay là mpt trong nhiìng nàng nghién ctìu dupe nhiéu ngành khoa hpe xà }ipi quan tàm Xà bei hpe nòng thòn eò nhièm vu xem xét nhtìng khia canh khàe nhau cui già dinh, nhtì bièn dói ed cà'u già dinh, càc chtìe nàng cùa già dìni, lÓÌ sdng - vàn hóa già dinh trong thdi k^ dói mài hièn nay v.v Mot rong nhflng khia canh eàn nghién ciìu dó là nhflng và'n de này sinh tung quanh quan he hòn nhàn d nòng thòn

<> H ó n n h à n ò ncing t h ó n Vièt N a m

Hòn nhàn là mot hình thife quan he dàc thù cùa "tè bào" xà hot Trong nòng thón Vièt Nam hón nhàn là mot còng vièc he trpng Hòn nhàn khòng phài là còng vièe eùa eàe cà nhàn ma là vièc chung cùa cóng dòng thàn toc - dòng ho Difói day xem xét mot so khia canh cùa hón nhàn à nòng thòn Vièt Nam

Trong xà bòi nóng thón, hón nhàn luòn luòn giành dupc stì quan tàm cùa eàe cà nhàn trong còng dóng xà bòi Bài vi ké't qua cùa hón

nhàn là già dinh hinh thành Do vày hòn nhàn luòn dUdc coi trgng,

- Ò nòng thòn, hón nhàn là ed sd de hình thành già dinh, cho

nén hòn nhàn phài difcfc su kiém soàt cùa cong déng de dàm bào tinh Uén tue eùa già dinh

- Nhu dà bièt, mot trong hai dàc trung ed bàn eùa làng xà là tinh còng dóng Mpi vièe lién quan dén cà nhàn cùng dóng thdi Uèn quan dén còng dóng, bà't kè hòn nhàn - mot Unh vue rièng tù nhà't cùa b(a dot Hón nhàn cùa nguòi Vièt Nam truyén thò'ng khòng ehi là vièe

hai ngUòi lày nhau, ma là stì kièn hai ben cha me, "hai Ao^^^Sung vp gà

chóng cho con cài Tue lè này xuà't phàt ttì quyén Idi eùa còng dóng,

- Do ành huàng cùa tu tuàng Nho giào eho nén dòng con, nhiéu chàu va nhà't là con trai trd thành mot già trj ed bàn Mue tièu eùa hòn nhàn là con càt khi khòng eó con hay khòng eó con trat cupe sdng hòn nhàii cua ngUdi vp khòng difdc dàm bào chàe chàn Mot trong càc ehuan mtìe va là già trj hòn nhàn cùa ngtìdi Vièt Nam trong xà hòi truyén thòng là eó dUde con trai, Vièe dtìng vp gà chóng eùng nhàm mpt nmc tièu là hoàn thành tràch nhièm cùa càc bàc cha m^ ddi vói tò tòng Tràch nhièm eùa dòi vcjf chóng mói là trung thành va eó nghia vu

vói tién tó: sinh con de cài, ma róng dòng gidng, tòng toc

- Vièc kén chpn vp à nóng thón cùng eó nhiéu dièm dàe thù Tièu chuàn chpn dàu, ré cùng eó nhùng net khàe nhau Nhtìng thòag

thtìdng nhiìng tièu ehuan này do bò me xàc djnh Trong khuòn màu hón nhàn truyén thò'ng, ngtìdi dàn nòng thòn hinh dung vé eò dau

"phài là nhiìng ngtìdi ehju kham ehju khó", phài eó phim chat "thào hiln", "ngoan ngoàn le phép" Dòng dói cùng là mot tiéu ehi hèt sue

quan trpng de kén chpn dàu ré "Lày vò xem tòng, kén chóng xem gidng" Vàn d i dia vj xà hpi eùa hai già dinh eùng là mpt yèu td quan

trpng (món dàng hó ddi) Nhiìng chuin mtìe này eho dèn nay vàn tón tgi à nhilu vùng ndng thdn nói riéng va trong càc già dinh Vièt Nam nói chung

- Mot chuin mtìe truyln thong khàc dó là, trong hòn nhàn càm logn luàn Sxf ra ddi cùa thièt che thàn tpc ehinh là mpt yèu to' eàn

thièt eho bièn giói hón nhàn Vi vày, cho dù xà hói bièn doi thè nào thièt che thàn toc vin tón t?ii de thtìc hièn (:htìc nàng dó va nhiìng nhu ciu khàc De dàm bào cho stì duy tri nói gidng, luàt tue eùa hòn nhàn

Vièt Nam, ngoai hón là ehuén mùc bàt buóe Trong nhflng ngtìdi co quan he thàn tpc thì quan nièm truyln thdng cho phép "chàu bà chàu

di, dù gi lày nhau" Càch quan nièm nhtì thè bièu hièn ttì duy rat

khoa hoc cùa óng cha ta v i hón phÓì

- Trong hdn nhàn va già dinh, y nghla va quyén lue eùa hón

nhàn là nhiìng và'n d i he trpng nhà't Tùy theo mùc dò coi trpng eùa hón nhàn ma co nhflng hinh thtìc tó ehtìe già dinh, chtìe nàng ho^t dóng cùa già dinh, quan he nói già dinh Y nghia eùa mot cupe hón

nhàn tu^ thuóc vào he già trt chuin mflc ducfc phàn ành trong eàe

thièt che xà hói khàe nhtì tón>giào, phàp luàt, vàn hóa v.v

Rò ràng là, trong xà bòi nòng thòn (truyén thòng cùng nhu hién drdi) tón tai nhiéu tiéu chuàn cho càc cuòc hòn nhàn, nhimg tUu chung

la i, noi bàt lèn 3 chuàn mtìe hòn nhàn mang dàm net tniyén thò'ng:

Thù nhàt, xem hòn nhàn nhtì là mot su kièn thiéng Uéng trong ddi con

ngifót nò dupc tao ra bài thifdng de hoàc nhìùig quyén lue siéu nhièn

Thù hai, hòn nhàn difdc xem là quyén Itìc Nguón gòc cùa quyén Itìe khóng phài là tròi dàt ma do nhóm thàn toc, eòng dóng dàt ra; Tliù ba, xem hòn nhàn nhu là stì kièn vi cà nhàn Theo quan nièm này, quyén

lue hòn nhàn thuòc vé cà nhàn Cà nhàn là ngUdi co tràch nhièm ehù yéu dói vài hòn nhàn cùa minh

- Hòn nhàn truyén thdng là do cha me sàp dàt Dói ben hai hp sàp dàt le lac àn hot tò chùc eucti xin khòng eoi trong y kiéìi cùa doi nam ntì Dói khi trong nóng thón ngUdi ta quan nièm cuòi con dàu là de co ngUdi laro trong nhà, va là de sinh con de cài nhàm nói dòi tòng duòng

- Hinh thùc va thù tue hòn nhàn truyén thòng eó nhiing muc

tiéu chung ehi phòì hành vi ké't hón eùa càc dòi nam ntì TrUàe lié't, hòn nhàn dàm bào quyén Idi cùa già toc Vi kèt qua eùa hòn nhàn kéo

theo vièe xàc làp quan he eùa hai già tpe, eho nèn trong hòn nhàn à nòng thòn truyén thò'ng, vièe diu tién khòng phài Itìa chpn eà nhàn nào, ma phài Itìa chpn mot già dinh, mot dòng hp xem bé thè', nhà eùa

CÓ tuctng xiing khòng, eó mòn dàng hó dot khòng, tue là xem hai già

dinh, hai hp eó phù hpp vói nhau khòng

Thù hai, ddi vói cpng dóng huyèt tpc, hòn nJiàn là cóng cu duy nhàt va thiéng Uéng de duy tri dòng dÒi va phàt trièn nguón nhàn hic

Chinh vi thè, khi chpn dàu rè, mot trong nhiìng tièu ehi ma nhflng bàc

già cà (eha m^, dng bà) thudng quan tàm là nàng lue sinh san eùa hp Tièu chi quan trpng de kén dàu là "dàn bà thàt day lUng ong, vùa khéo

ehiéu ehòng, vùa khéo nuòi con", hay chpn vd "lUng chù cu, vii chù tàm" De eó difdc ngUdi vd, ngUdi chóng tòt ngifdi ta eàn eù vào già toc eùa hp : "mua lieo chgn nài, lày gài ehon dòng", "àn mày ndi cei tlié, làm ré ndi nhiéu con", "lày con xem ng (me)" , Nhùng diéu Uòc mong

này con dupc thè hièn trcng nhiìng tue lè trai ehiéu trang dièm giuòng cuòi cùa dòi trai gài cho dèm tàn hòn

Thù ba, hòn nhàn con co muc dich làm Idi cho già dinh Do vày, nguòi vd phài dàm dang thào vàt dem lai nguon Icfi vàt chat cho già

dinh nhà chóng, ngifdi chóng phài giòi giang dem lai danh tièng cho

nhà vd: "Chóng sang vd dùdc di giày, ve) ngoan chong dUefc tòt rigày eày tròng", hay "Trai khan kén vd ehd dòng, gài khòn kén chóng giùa chón

ba quàn^^^' Càc già trt ehuan mtìe xà hòi trong hòn nhàn troag nóng thòn luòn dtìpe xem là quan trpng, Thù nùa, hòn nhàn eòn dàp ùng càc quyén Idi cùa làng xà, Chinh vi thè, vièc chpn vp kén ehóiig luòn dtìdc ehù trpng de tao ra stì dn dinh eùa làng xà Diéu dó thè hièn qua càc eàe quan nièm chpn vcf chpn chóng : "ruóng dàu ehd, vdgiùa làng",

"ruóng giùa dóng, ehòng giùa xóm", "lày cìiórig khó giùa làng hdn lày chóng sang thièn hg", "ta vé ta tàm ao ta, dù trong dù due ao nhà vàn hdn" Quan nièm trèn eòn thè hièn qua tue lè co bàn àn uòng trong cuòi xin O mpt sd làng con eó tue "ngp cheo" cho làng Day là mot hình thùc nóp lè phi eho làng, chi khi npp cheo dàm euói mài dUcfc coi là hpp phàp (eó ndi nóp gaeh de làt duòng làng, eó ndi dóng tién v.v.) "Nuòi Idn thi phài vàt beo, eùài vd thi phài nóp cheo cho làng", "Lày vd rnuòi heo, khóng cheo eùng màt" NgUdi cùng làng là'y nhau thi npp it (cheo nói), con ngUdì ngoài làng thi cheo rat nàng (cheo ngogi)

Cuòi cùng, hòn nhàn nham thòa man nhu càu riéng tù, Thòhg thuòng tnfóc khi di dén hòn nhàn ein phài xem tudi eùa dòi trai gài

"> Cao dao Vici Nam

"hdp" bay "xung"; néu hcfp tuoi thì thuàn, con "xung tuoi" thi hòn nhàn

khòng difcfc thtìc liièn Trong nóng thòn truyén thò'ng diéu này thuòng

dUdc: thè hièn trong le vàn danh (cham ngó hay le dgm hòi),

- "^{'rong già dinh, khi hòn nhàn dièn ra thì quan he nàng dàu me: chong cùng rat difdc chù y Day là mòì quan tàm cùa nhùng thành

vién tjong dòng hp Vièe chpn dàu ré trong già dinh nòng thòn rat chù trpng dén khia canh này, bòi vi ngUdi dàn nòng thòn khóng muon xày

ra nhimg gì de mang tai mang tiéng vài thièn hg

Càch mang thàng Tàm dà làm thay dòi nhùng khuòn màu hòn nhàn va già dinh Chuàn muc xà bòi dà difcfe dinh hinh, va làm eho hòn nhàn trò nèn eó màu sàc mài : ttì do luyén àt tif do hòn nhàn Day

là mot khia canh mài trong hòn nhàn d xà bòi Viét Nam: tù chó bò' me hoàn toàn sàp dàt chuyèn sang ttì do tim hièu, kèt hòn dtìói su huóng dàn, chà'p thuàn cùa bd me

Trong nhiing nàm gàn day, vièc tòn trpng con cài ttì do va ttì làP trong hòn nhàn tra nén phò bién, Thài dò cùa bò' me eó nhiéu bién dot

con càx bàn bac vói bò' u ? vé hòn nhàn cùa minh Trong nòng t^òn vièc

cuòi xin déu dupe hai già dinh bàn bac va xàe djnh Dành ràng à mot so' viing nòng thòn vàn con nhiing hình thùc hòn nhàn truyén thò'ng

Mot dàe thù nùa trong hòn nhàn à nòng thòn Vièt Nam là, càc vùniJ Vàn hóa khàe nhau, do phong tue tàp quàn nén eó nhiìng hình thùc hón nhàn khàe nhau Già tri va y nghia cùa hdn nhàn eòn phu thupe vào càc chuàn muc vàn hóa cùa làng xà Nhtìng bièn dói eàe khuòn màu hành vi trong hòn nhàn phu thupe vào quan nièm eùa mói cóng dcSng dàn tèe

Hòn nhàn eùa xà hói truyén thdng do ho me xèp dàt song rat ben viing, kè eà khi tàm tinh eùa vd ehòng khòng hpp nhau Bei vì^hòn nhàn là vièe he trpng, khòng ehi eùa dòi nam ntì ma con là vièc he trpng eùa hai hp Stì tan vò trong hón nhàn là mpt tòn thàt làng né khòng ehi eùa mpt già dinh ma eòn là mot tÓn thàt nàng né cùa hai ho

Chinh vi thè ma hién tùdng li di it xày ra trong hón nhàn i xà hpi

nòng thòn truyén thdng

Nùa thè ky qua va nhà't là trong thdi k^ dói mài hièn nay, do ành htìàng eùa eàe già trj xà hói hièn dat trong nòng thòn, nò hinh già dinh sau hón nhàn eó nhiéu thay dói Nhflng thành tiiu vékinh tè, vàn hóa, giào due y té, vé quyén bình ding nam nfl dà tao ra ihiìng ed

so tàc dóng tfch cuc dèn ddi sdng hdn nhàn va già dinh à Vièt ham Mot khia canh khàe dàng Itìu y eùa hdn nhàn va già dhh nóng

thón Vièt Nam, dó là trong thdi k^ dói mói, hièn tUdng ly hòn cùng tàng lèn (tuy eó ft hdn so vói dò thi) Diéu này eho thà'y tình hai màt

eùa hièn ttìdng xà hói mói: mpt là, nò thè hièn stì dpc làp ciia càc cà nhàn trong hón nhàn, màt khàe nò làm xói mòn nhiing truytn thdng tot d?p cùa hdn nhàn à nòng thdn Vièt Nam Trong ndng tldn dang diln ra mot <iuà trình chuyèn dói nhiing chuin mtìe hòn nhàn ti truyén thdng sang hièn dgù; ctìói xin ddn giin, gpn nh?

Thièt che thàn toc là mot stì ho sung cho thièt che àa dinh TTiièt che thàn toc trong ndng thdn khdng ehi là mot chó dtìi v^é màt kinh tè, ma eòn là eho dtìa v i màt tình eàm, tinh thin Dòi Ihi trong hón nhàn c6 xung dot, vièc giài ciuyèt nhflng xung dot dói khi chtóng vi l<;i fch eùa già dinh ma vi hp hàng, thàn tdc Trong nhflng diva kièn kinh tè-xà hói nhtì vày, he thdng già cìinh già trtìòng eó vai jc) nhà't ctinh Trong già dinh già trtìòng, quyln Itìc già dinh nàm t'oug tay

ngudi dàn òng, ngifòi chóng, nguòi cha, ngifòi già, ngUdi toc tnfàng Vp

va e on tì vào vj tri phu thuóc

Bcin chat cùa cliè dò già trUdng d chó: tói thòa man nhu eàu cùa

anh nià khóng trao cho anh mot tràch nhièm nào Ngifdi dàn òng difdc giao quyén Itìc de nàm quyén duy trt ón djnh tràt tu cùa già dinh trong trat tu eùa he thóng già dinh già tnfdng

Do tàc dòng cùa chinh sàeh dàn so kè hoach hóa già dinh, già

dinh nóng thòn dang co xu thè' bién dóì nhanh chóng Trong xà bòi truyén thò'ng, già dinh Vièt Nam mang tinh nùa hat nhàn hòa Trong nén kinh tè thj trUdng, tinh ttì chù cùa kinh té già dinh dà thùc day

xu htìdng hat nhàn hóa già dinh dién ra nhanh hdn Vièc thùc thi chinh sàch dàn sò'ké' hoaeh hóa già dinh tù nhiìng nàm 60 dèn nay dà

làm elio quy mò già dinh thay ddi M5 hiiih già dinh truyén thò'ng

dang difc,fc thay thè' dàn bang mò hinh già dinh hat nhàn Hièn nay quy md cùa già dinh Nam Bò à mùc 5,5 kliàu/hò NgUdi ta nhàn thà'y so hò

eó nhàn khàu tù 4-10 ngifdi ehièm dèn trén 85%, Hò dòc thàn hàu nhif khòng c>ó Hò 2 khàu cùng ehi ehièm 3%, va eó 2% sdhp trén 12 khàu, Trèn 70% eàe nòng hò duc?e càu thành tù hai thè he cha me va con cài hb

Khoàng trén 25°/è sdhò eó 3 thè he tra lén [Dò Thài Dong, 1994:13-14],

Hón nhàn là mot trong nhùng quan he xà bòi dàc thù à nòng thòn Vièt Nam Quan he lùa dòi ttì ehù, ttì quyèt djnh trong hòn nhàn

ò nòng thòn co xu thè dòi mot Vièc sàp dàt eùa hai ben già dinh, mÓi lai ce» Xu htìòng giàm xudng theo thòi gian Nhtìng càp thành hòn phàn làn do quen nhau ttì nhò hay trong khi di hpe vói nhau Chi eó sd rat ft thành Vd chóng là do mdi lai Phàn ddng trong sd hp ehi tim hièu va ké't hdn vói mpt ngtìòi (68% sd ngUdì dtìcjc hòi tra Idi nhu vày) [Dtì àn VIE/93/P02: 24]

Vièc tim hiéu nhau trong ndng thòn hèt stìc quan trpng, ;rong nghién ctìu v i stì bién dói già dinh cho thà'y ành huàng eùa già dinh dèn hòn nhàn do quen nhau tù bé ehié'm 33,2%, hp hàng giiii thièu ehièm 18,4%, qua bè ban 25%, cùng ndi làm vièc 6,6%

Nóng thòn

25,89 21,63 3,46

[Ngucn: DU àn VIE / 93 / P02]

Trong hón nhàn, dp tuoi ké't hòn giùa hai gicii khòng khàe nhau

là mày : à nòng thòn Thài Bình tuoi trung bình khi ké't hòn cùa nam

là 25,1 va nù khoàng 21,6

Ngay trong già dinh nòng thòn, tiéu chi dành già vai trò eùa mói ngUdi trong eàe gioì eùng khàe nhau: vj trt vai trò eùa ngUdi phu nù trong già dinh nòng thón luòn eó thà'p hdn nam gioì

Hòn nhàn à ndng thdn vàn con nhieu thù tue ruòm rà: 1- Le dam ngò; 2- Li àn hòi ( bó tràu); 3- Li xm djnh này euót 4- Le din dó ctìót 5 -

Le ctìót 6- l i I p màt; 7 - Thàm hòi hp hàng Tuy nhièn, trong thih hinh dói mói hièn nay ,mót sd btìóc va thù tue dtì(?c thtìc hièn góp 1^ de ddn giàn hóa 11 nght hot cU stì phién phtìe

Vièc duy trì nhtìng net d^p truyén thdng trong hón nhàn là vièe

làm cin thièt nhàm t?o ra stì kiém soàt xà hgi doi vói càc quan he cùa

càc thành vién trong già dinh, cùng nhtì già dinh ddi vói tiing thành vién dó