Ebook Xã hội học nông thôn: Phần 2

quan he chat che vói eóng dóng làng xà. Day là dàc dièm nói bàt nhà't eùa già dinh nòng thón Vièt Nam nói rièng va già dinh Vièt Nam nói chung. Tfnh cóng dóng thè hièn à dia vi thdng t[r]

Chuang VI

GIÀ DÌNH VA HÓ GIÀ DÌNH NÒNG THÒN VIÉT NAM

1 Khài nièm già dinh va hó già dinh nòng thòn Viét Nam

1.1 Khài niérn già dinh

Trong còng dóng xà hòi nòng thòn, già dinh là mot nhóm xà bòi

sd c2p, là "té' bào", là nén tàng eùa xà hot Tu nhùng già dinh nòng thòn dà hình thành nèn còng dóng làng xóm trong xà bòi nòng thòn

Co nhiéu djnh nghia vé già dinh Kingsley Davis coi già dinh là

"mpt nhóm nguòi ma quan he eùa hp vói nhau dtìa trén ed sa dòng dòi

va do dò hp là hp hàng thàn thich nhau" E.W Burgess va J.H Locke cho ring, "già dinh le mot nhóm ngifòi dtìpe thò'ng nhà't vói nhau bài quun he hòn nhàn, huj'é't thò'ng, hoàc nhàn con nuòi; tao thành mot ho duy nhà't, tàe dòng qua lai va giao tiép "vói nhau theo vai trò xà hòi

rièng tiing ngifòi trong so hp: là chóng va v0, là mp va cha, anh trai va

em gài; tao thành mpt nén vàn hóa chung" George Peter Murdock cho ràng, già dinh là mot nhóm xà bòi eó dàe dièm là cU trù chung, hdp tàc

va tài san xuà't vé kinh té Nò bao góm ngUdi lón thuòc cà hai giòi, it nhà't hai nguòi trong so' dó co quan he tinh due dà dUdc tàn thành vé màt xà bòi, va mot hoàc nhiéu con, là con de hoàc con nuòi, eùa nhùng ngifòi lón só'ng chung vé màt giòi tinh dò

Tu dó eó thè rùt ra ràng, già dinh là mot nhóm ngUdi ma càc thành vién gàn bó vói nhau bang quan he hón nhàn, quan he huyèt thò'ng ( ké eà nhàn con nuòi) vùa nhàm dàp ùng nhùng nhu càu riéng

tu eùa ho, vùa thòa man nhu càu xà hòi vé tài san xuàt dàn cU theo cà nghia thè xàe làn tinh thàn

Mói già dinh déu eò mot he tlidng càc vi tri, vai trò, càc móì

quan lié chàng chit giùa eàe thành vién eùa nò Già dinh hình thành

trèn quan he hón nhàn - mot quan né xa hòi dàe thù Trong già dinh quan he vcf chóng là mòì quan he sd dàng va là nén tàng eùa nò Mói quan he này do quan he hòn nhàn xàc làp nén, tu dó eàe quan he khàc eùa già dinh dupc hình thành Kèt qua là, trong già dinh eó mot he thdng chàng chjt càc quan he xà hòi khàc nbau giùa càc thành vién

"cha-m^-con" Càc thành vién trén tao thành cài gpi là "tam giàc già

dmh"[HoNggc Dai, 1990: 5],

Trong già dinh, ùng vói mói thành vién eùa già dinh déu xàe làp mot "vi tri xà hòi" tUdng iing, va eó nhùng vai trò xà hòi khàc nhau

Trén ed sa dó hinh thành mot he thdng chàng chit eàe quan he (vi du nhu quan he bò càc con, bò con trai, bó con gài, me con trai, me

-con gài, me - càc -con; bo me vài eòe -con, tèrne vài -con trai, bó me vài con gài V.V.) Trong eàe mòi quan he dò mói thành vién déu eó mpt "vi théxà hai" nhà't djnh Chinh vi thè', già dinh là mot he thò'ng phùc tap càc vi tri va vai trò xà hai ma càc thành vién ehièm giù va thtìc hièn

He thdiig nhflng vai trò xà hpi trong già dinh dà t^o ra ed càu

vai trò eùa già dinh, xàe djnh mpt ed càu xà hpi eùa "tè bào" xà hpi Va

nhóm xà hpi dàc thù này eò nhùng ehùe nàng xà bòi nhà't djnh

Mói già dinh déu eò nhiìng ehtìe nàng ed bàn eùa nò, dàc trung nhà't là nhùng ehùe nàng sau :

]/ Chùc nàng sinh de Già dinh là ndi tài san xuà't con ngifdi cho

xà hoi Day là mot trong nhùng chùc nàng ed bàn eùa già dinh, Nhd eó .sù hoat dóng dàe thù này eùa già dinh ma xà hòi dùdc tài tao ra càc th<> Uè de duy tri giòng loài

2/ Chùc nàng kinh té Mói già dinh déu eò mot hoat dòng kinh té'

nhàm thòa man nhu càu va phùc IcJi vàt chat cho càc thành vién trong già dinh, nhàm tài tao sue lao dòng cùng nhu thòa man nhiìng nhu càu vàn hóa tinh thàn eùa già dinh va chi phi san xuà't v.v

3/ Chùc nàng giào due Già dinh là mòi tnfàng dàu tién ma cà

nhàn sinh ra va tiép xùc vói ngifdi khàc trong xà hòi Day eùng là mòi tnfdng de xà bòi hóa cà nhàn Nhùng thành vién mài eùa già dinh hpe nhùng khuòn màu tàc phong, nhùng chuàn mùc xà bòi, nhùng già tri

xà hpi de thtìe hièn nhiìng vai trò trong già dmh, vai trò xà bòi ma hp phài dàm tràch Chinh vi thè, bò' me - thè he cU truck trong già dinh eiing

chinh là nhtìng "ngUòi thày" dàu tién day cho càc thành vièn mài (con cài)

bièt phài làm nhùng gì nià xà bòi difàng thdi cho là hdp ly, là dùng Ké't qua là, tre em eó difdc nhùng tri thùc nhà't djnh trong iing xù va boat dòng xà bòi Nguòi me trong già dinh là ngUdi thày dàu tién eùa mói con ngudi xà hpi

4/ Già dinh co ehùe nàng ehàm sòc ngUòi già va tré em chUa dèn

tuoi vi thành nièn

5/ C/ii?c nàng thòa man nhu cau tinh càm eùa càc thành vién

trong già dinh Day là ndi eàe thành vièn tim thà'y stì hòa thuàn, eho

dua vé màt tinh càm eùa mình

6/ Già dinh eùng eò chùc nàng thòa man nhu eàu tòn giào Già

(Unh là "ndi trù ngu cuòi cùng" eùa nhùng ttì tuàng tòn giào

7/ Già dinh eòn eò ehtìe nàng nghi ngdi giài tri nhàm làm thòa man nhiìng nhu eiu eùa eàe thành vièn (du ljch, nghi màt v.v.)

8/ Chùih già dinh cùng là ndi thòa man nhu càu tình due eùa

càc bàc cha me

Trong nòng thòn eàe chùc nàng (tu 1 dén 5) eùa già dinh là nhùng chùc nàng difdc càc thành vièn trong già dinh coi trpng, vi dó là biéu tifdng cho già dinh làng què,

I 1

Càn eù vào nhùng tièu chi khàc nhau ngUdi ta t)hàii lo|i già

dinh nòng thòn theo nhùng kiéu khàc nhau: Cia dinh hat nhàn là

nhùng già dinh ehi eó thè he bò' me va con cài, Nhùng già dinh eó dù

hai thè he dUde gpi là nhùng già <Unh dày.dù Trong xu the dói mài

hièn nay, loai ho già dinh này trong càc làng xóm d nòng thòn dang eó

xu huóng già tàng Diéu dó cho thà'y, chinh su già tàng so già dinh hai

thè he dang phàn ành xu thè hat nhàn hòa trong ehuyén dòi mó hình

già dinh nòng thòn Vièt Nam Trong mot cóng truih nghién eùu còng bò' vào nàm 1990 eho thà'y ràng, à dóng bang song Cùu Long xu thè này tàng manh Nhung trong xà hòi nòng thòn, già dinh Vièt Nam

khòng h^t nhàn hóa hoàn toàn, nò ehi luòn eó "xu huàng hot nhàn hóa

mot nùa"[Dó Thài Dàng, 1990:14]

Nhùng già dinh trong càc làng xà ma ehi eó mpt thè he ho me

dxicfc gpi là già dinh nhò, nghla là chi eó vd va chong nhUng khòng co

(hoàc chua eó con) Day là khài nièm chi nhiing già dinh tré mói xày diing va tàch khòi già dinh bd m?

"Già dinh nhò" hinh thành trén ed sa mot cdt lòi bà't bièn, già dinh hat nhàn eùa nò khi cha me già dà qua ddt khi tà't cà càc em trai, em gài dà là'y vp, là'y chóng, do dó dà ddi ngòi nhà eia de Iflù Trdng tiing làng mpt, eàe "già dinh nhò" ehi là thiéu so ben canh rat

nhiéu già dinh hat nhàn [Nguyén Tif Chi, 1996: 330]

Xu huóng tu làp eiìa nhùng già dinh nhò này d nóng thòn dang

eó eìnifki huàng tàng lén Bòi vi ngifdi già thifdng muò'n dòe làp trong khi fio con eó thè tu lao dóng de tao ra thu nhàp qua nhùng boat dòng lao tlòng kinh té ma nén kinh té thj tnfòng cho phép, Day cùng là mot b!("»ii b ién eùa stì tàe dòng eùa nén kinh tè thj tnfdng, Hàu qua eùa qua trinici này de tao ra tàm ly eó ddn khi hp mà't di ngUdi ban dai, NgUdi già e-ó ddn là mot trong nhùng và'n de xà bòi này sinh trong thdi ky kinh; té nòng thòn dang ehuyén nhanh sang nén kinh té thj tnfdng, Phu nù dòn thàn d nóng thòn co thu nhàp thà'p nhà't (30 nghìn

d/th.àng), CÓ tói 40% so' ho song trong cành dói nghèo '(xem: DUdng Thi

Tuycé't, 1995)

"Già dinh nhò" va già dinh hat nhàn cùng nhàn chung tò tièn vé phia bò' va tao thành mot thè che xà bòi dàe thù à nòng thòn - dóng

hp C^àc ho phàn bièt vài nhau bang càch, mói "ho" mang mot toc danh

vé pihia bò Ddn vj chung, toc danh riéng vé phia bò là ddn vj ngoai hón, vi moi thành vièn eùa mot ho déu tu xem là dupc gàn Uén vói nhaui bang quan he dòng màu

Già dinh nóng thòn là nhùng ddn vj kinh té dòc làp càc già dinh

CÓ thié phàn tàn ra nhiéu làng, thàm chi ra nhiéu vùng, nhiéu tinh Su phàm tàn dó vàn khòng làm cho hp quén tà't eà nhiìng gi eó Uén quan

dén ho Trong nhiéu trtìdng hcfp, nhiìng quy dinh vé tén hp, ehù dèm

va Ciac thành vièn eùa nhtìng "dem vj chung toc danh vé phia be'*' dtìdc ghi C'hép trong già phà eùa dòng hp

Khàc vói còng dóng thàn toc, trong xà hói nòng thòn tón t ^ nhùnig già dinh eó ttì ba thè he tra lén (thém thè bè òng bà, cu V.v.), va

1 Sd llieu thrtnjj kù eùa Viei Nani vé giói UBQG vi su tién bó eùa PN Du àn

vnv^>6/()ii

nhflng già dinh này dtìdc gpi là già dìnJi ma róng hay già dinh truyén

thóng (già dinh lón) Sù hién dièn eùa nhùng già dinh này déu do càc

già tri xà hpi truyén thòng chi phot Nhiing già trj xà bòi eùa nén vàn

hóa dàn toc vói nhùng phifdng ehàm song "kinh già già de tuoi cho",

"kinh lào dàcthg', 'uòng nùàe nhà nguón" dà quy djnh càc mòi quan

he xà hpi trong già dinh de càc thành vién eùa già dinh ùng xù sao cho

hdp tinh ngUdt day long nhàn ài eùa ngUdi Vièt Nam, phù hcfp vói

ehuan mtìe eùa xóm làng

Trong eàe còng dóng làng xà, eó nhùng già dinh ehi eò bò (hoàc me) va con, thièu mot trong hai thành vién ed bàn tao thành càp ve;

chóng ducfc gpi lu già dinh thiéu hut hay già dinh khòng ddy dù

TÌiòng thuòng kièu già dinh này tón tai do két (juà eùa stì ly hòn hay

do tai nan rùi do, do hy sinh trong chién tranh, trong lao dpng san xuà't, do om dau, bènh tàt v.v

Dàc bièt, trong nòng thòn Vièt Nam, nhflng già dinh Uèt si là nhflng già dinh dàe thù thupe kièu loai này Vièe nhin nhàn va giùp dò nhflng già dinh nhu vày là tràch nhièm chung eùa toàn xà hdi Vói tinh t h i n là lành dùm là ràch, nhùng stì quan tàm giùp dò eùa càc tó chùc, doàn thè dà làm eho vét thtìdng ehièn tranh nguòi ngoai di mot

p h i n nào Tinh thin cpng dóng - "là lành dùm là ràch" - dang bièn

thành phong trào dén dn dàp nghia vài mpt già tri xà hói cao ci, day tinh nhàn ài eùa mpi thành vièn nòng thòn Vièt Nam dóì vói nhùng già dinh thièu hut dó Trong quan nièm eùa ngtìòi dàn Vièt Nam con

tón t^i mpt I03Ì hình già dinh - hp dpc thàn Day ehinh là mot loai hình già dinh tiém nàng - Ì09.Ì hình già dinh dàe thù - già dinh ehua

phàt trién Trong ddi sdng hièn tai eòn tón tai loai già dinh nùa ù nòng

thòn -già dinh phàn ly Day là khài nièm ehi nhùng già dinh ma bd

(me) song cùng con càt con mot ngifòi eh cóng tàe à dò tht dang phue vu trouf,' hfc lucfng vù trang, hay dang còng tàe xa, Càn cu vào tiéu chi nghé nghièp ngUdi ta phàn ehia già dinh nòng thòn thành eàe loai sau: 1) Già dinh eiing nghé nghièp; 2) Già dinh khàe nghé nghiép (hòn hdp): 3) Già dinh nong dàn (thuàn nóng), già cUnh phi nòng nghièp v.v

1.2 Khài niém hó già dinh

Khi nghién cùu vé nòng thòn, ngifdi ta thifdng sù dung khài

nièm hó già dinh Vé màt nói dung, hai khài nièm già dinh va ho già

dinh co nhùng diém khàc nhau NhUng trong thUc té cupe song, vièe tàch biich dupc khài nièm già dinh nhU nò vò'n dui?c phàn ành trong pham trù già dinh là mot diéu khòng ddn giàn Khi nghién eùu vé già dinh liòng thòn rigifdi ta hay ehù trpng dòn nhùng khia canh nhà't dinh nào dó nhU boat dòng kinh té' chàng han

.' ' i 5 Hò già dinh là khài nièm chi mot hinh thùc tón tai eua mot kièu nhóm xà bòi là'y già dinh làm nén tàng Hp già dinh truóe hét là mot

tò chùc kinh té eó tinh chat hành ehinh va dja ly [Phan Dai Doàn, 1996],

Trong nòng thòn, già cìinh va hp già dinh eó mdi quan he htìu ed VÓI nhau, nhimg khòng phài là mot Co hò dpc thàn, nhung dò ehua phài là mot già dinh theo dùng nghia eùa nò Hò già dinh là mot nhóm eàe cà nhàn xà bòi chù yéu chung nhau vé kinh té, sinh hoat, àn udng chung nhau Trong thtìe tè, eó hó hao góm nhiéu già dinh, dói khi trcntj niòt già dinh lai ehia thành nhiéu hò Do tàe dpng eùa nén kinh

tè thj tnfdng, vé cd bàn càc hò già dinh nòng thòn Vièt Nam hièn nay duc?c phàn loai thành nhùng b a i nhu sau :

1/ Hó già dinli thuàn nòng Day là nhùng hò già dinh ehi eó thu

nhàp tù Unh vuc san xuà't nòng nghièp, ngoài ra ho khòng eòn nguón

thu ìcfi ttì nhiìng ngành boat dòng lao dpng san xuà't khàe, Day là mpt

loai hinh già dinh mang dàm net eò truyén eùa nòng thòn Vièt Nam Hièn nay trong so gàn 77.324.753 ngtìdi Vièt Nam, co 76,5% dàn sd con dang sdng trong nòng thòn Va trong so' dó eó khoàng 70% lao dòng dang sdng va boat dòng trong Unh vtìc nòng nghièp Cho nén so

hò già dinh nòng dàn eòn ehièm sd dòng trong nòng thòn Vièt Nam'^'

2/ Hó già dinh_ìiòn lidp nòng nghiép - phi nòng nghiép Day là

nhtìng hp già dinh con eó nguón thu nhàp khàc ngoài thu nhàp tù Unh vuc boat dpng san xuàt nòng nghièp

Vi du, nhtìng hò già dinh eó nguón thu nhàp tù san xuà't nòng nghièp va thù còng nghièp, hay nhùng hó già dmh eó mot ngtìòi laro trong Unh vile san xuà't, boat dóng khàe ngoài nòng nghièp

T:^ lè eàe hp hón hdp nhiéu hay it tùy thupe vào trình dp phàt trièn eùa nén kinh tè hàng hóa va stì da dang hóa boat dòng lao dòng san xuàt à khu vtìc dó "Ò khu vtìc ngoai thành Ha Nói ty lè chung eùa nhóm II (tue nhóm hp già dinh hón hpp) thtìdng dao dòng tù 40% dén

80% tong sd hó, rà't cà bièt eó vùng lèn tiói trèn 90% [Dàng Cành

Khanh, 1991:334]

Nhiìng dàc trtìng eùa nhóm hó/lón/lojtj là :

- Day là nhóm hó phtìe tap vé nghé nghièp lao dóng san xuàt

- Ngành nghl ngoài nòng nghièp nià hp dang làm ehi dùdc coi là nghé phu, tuy ràng thu nhàp ttì nghé này eòn cao hcJn nghé ehinh

- Trong nhóm hó này, nhtìng hó già dinh ò dinh cao cua nhóm luòn nhiìng già dinh eó dilu kièn v i von, dilu kièn v i n g h l (dàc bièt là nghl truyln thdng)

(•) Theo Bào Nhftn dàn, ngày 24 thàng 7 nam 1999

- Day là nhùng hò eó nàng luc tò ehtìe làm àn va nhay ben troni; tinh toàn kinh doanh trong boat dòng kinh tè, Theo nghién eùu

Xa bòi hoc d Thài Binh, viio thdi diém nàm 1990 co tòi 26% so hò thuòc nhóm này eò so'vòn tù 1 dén 2 trièu dóng, 10% eò so'vò'n tù 2-3 trièu dóng va trén 10"o co so'vò'n trén 3 trièu dóng'^' Vi du, xà Nguyén Xà (ngoiii vi thj xà Thài Binh) co tài 10% so' hó già dinh thuóc nhóm này

eó in.iy kéo Bòng sen, 6% eó mày xay xàt gao, 4% co mày phàt dièn, Vé dàu I u eó dén 24 % hó già dinh hòn liàp trong xà dà dàu tu trèn 1 trièu dóng elio san xuà't nòng nghiép va chàn nuòi; 14% dàu tu cho kinh doanh buon bàn va làm nghé thù còng Dó là nlufng khài dàu cho sif

dòi mói Cd cà'u hò già dinh nòng thòn trong nhóm ho này [Dàng Cành

Khanh, 1991: 33.5]

- Day là nhóm hò co dù diéu kièn vàt chat va nàng lue de tàch

mình r.i khòi linh vue san xuàt nòng nghièp thuàn tuy, va eò xu huóng ch'.iyrìn sang nhóm hò già dinh phi nòng nghièp

- Trcng nhóm hò này, tuy càc thành vién làm trong nhùng

linh Vile khàc nhau, nhung hp vàn khòng muòn ròi kiwi Unh vUc san

xuà't nóng nghiép

3/ Nhóm hó già dinh phi nóng nghiép -là nhiing hò eó nguón

thu nhàp ttì hfdng bòng, ttì eàe Unh vtìc boat dpng kinh té djeh vu, phi nòng nghièp Thuòng là nhùng hò già dinh làm nghé thù còng nghièp

co tay nghé eao à nòng thòn Truóe day, trdng ed che kinh té tàp trung

bac Cil'p, hp ehi hành nghé bàn cóng khai, nay dxicfc ttì ehù trong hoi^it

dòng san xuà't kinh doanh nén hp dà tue tó chùc boat dpng san xuàt eùa già dinh theo ed che kinh té thj trtìdng Cùng vói nhiìng hò này là nhiing hò già dinh làm trong càc hdp tàc xà thù còng truóe day, nay giài thè, hp tò chùc san xuà't theo ddn dàt hàng tù phia xà hpt Trong

< ' ' Vài già cà ihèfi diém dó thì so vòn nhu vày qua là khóng nhò

ed che canh tranh, ttì hach toàn, ttì kinh doanh, sdhò già dinh loai này

eó nhiéu bièn dòng

Mot phàn trong sdhò dò vàn tiép tue nhàn dàt nhàm de phòng trong boat dòng phi nòng nghièp eùa hp gap phdi vàn de Chinh vi

vày, ngay trong thdi diém dàu tièn eùa thdi ky dòi mot theo nhùng kèt qua dilu tra d xà Ninh Hièp - niòt trong nhùng xà chuyén bién manh

me tù kinh tè tàp trung bao cà'p sang kinh té thj tnfdng (nhùng nàm diu eùa thàp ky 90) eho thà'y ehi eó 5,7% nhùng già dinh muón tra rupng khoàn Trong sd nhùng hp này, nhiéu ngUdi dà manh dan chuyén hàn sang làm nghé thù cóng nghièp, nhiing làng nghé (nhu Da Hói à Chàu Khè -Tièn Sdn, Bàc Ninh) cà làng nhU mpt còng trUcing thù còng, còng truàng ed klù ìón, mói hò già dinh tra thành mot khàu trong day truyén sin xuà't chung Sdhò chuyèn sang nghé thù còng ed klù tàng lén trong giai doan dàu eùa thdi ky dói mot Nhóm hp này eó xu huóng nià rpng hcm so vói eàe nhóm hò khàe trong làng [Dàng Cành Klianh, 1991 : 330-332]

Qua dó eho thà'y, trong qua trinh chuyèn sang nén kinh té thj

truàng, tue là chuyèn sang nén s i n xuàt hàng hóa, nhóm hó già dinh này dàn din chuyèn thành càc trung tàm giao djch nhiéu hdn là truc

tièp san xuà't Quan nièm "phi thUdng bàt phù" sé kfch thich lio.-)it

dóng kinh tè eùa nhóm hó này Trén ed sa eùa càc hogit dpng kinh tè nhtì thè, sé xuà't hièn trong nòng thón ed che dich vu nòng thòn ìihu eung cà'p vàt tu nòng nghièp, nhu yèu phim va eàe hàng hóa khàc de phue vu cho ddi sdng ndng thón

Cd che kinh tè mói làm cho nòng thòn eó iucfc dpi ngù nhùtng thtìdng nhàn, eàe nhà doanh nghièp, giói doanh nhàn hoat dòng de

phue vu cho mpi nhu eiu eùa eàe thành vién nòng thòn