Kĩ năng mở bài cho học sinh phổ thông

Lý thuyết chung : - Mọi vấn đề văn học cũng như mỗi tác phẩm dù có riêng tư độc đáo đến đâu , cũng nằm trong một mạch nhất quán của văn chương một dân tộc, gắn liền với một giai đoạn lịc

KÜ n¨ng më bµi cho häc

sinh THPT

GV:Vi Xu©n H¶i

A.Lý thuyết chung ( những kiểu định tư duy)

- Mở bài trong bài văn nghị luận ( đặc biệt là là thi đại học ) cần

phải hêu được vấn đề mà đề yêu cầu và đánh giá theo quan

điểm khẳng định , đề cao, ca ngợi vấn đề

- Cuối cùng , một bài hay cần phải cho người đọc biết được một

phần cảm xúc tràn đầy và manh mẽ

B Các kiểu mở bài :

1 Lý thuyết chung :

- Mọi vấn đề văn học cũng như mỗi tác phẩm dù có riêng tư độc

đáo đến đâu , cũng nằm trong một mạch nhất quán của văn

chương một dân tộc, gắn liền với một giai đoạn lịch sử cụ thể, một khuynh hướng , trào lưu sáng tác nhất định Đối với

những vấn đề cụ thể trong một TPVH thì nó còn nằm trong một hệ thống những ví dụ cụ thể khác trong tác phẩm của nhà văn đó

- Nhà văn lại nằm trong giai đoạn , giai đoạn lại nằm trong thời kỳ.Như vậy , có thể xếp đề tài ( một đề văn học ) vào một số tri thức văn chương mà trên nó có rất nhiều diện tích ( S) lớn hơn

 Tất nhiên , nhiệm vụ của người viết phài tìm cái S trung tâm mà

đề ra yêu cầu Do đó hình thức có thể mở bài bằng cách thu hẹp diện tích dần S, tiến tới S trung tâm

2.Lý thuyết cụ thể:

a.Xac định các diện tích ;

S trung tâm xác định trước :

VD :Phân tích hình tượng cô bé Liên trong tác phẩm Hai đứa trẻ của Thạch Lam

- Diện tích lớn hơn I : Văn xuôI lãng mạn 1930-1945 b1 S lớn hơn II: Sự nghiệp văn học của Thạch Lam b2 S lớn hơn III” Giới thiệu tập truyện Nắng trong vườn b3. S lớn hơn I tập

truyện Hai đứa trẻ  b4 S trung tâm hình tượng cô bé Liên

b Cách thu hẹp :

ĐI từ S cao S thấp  Cuối cùng S trung tâm :

Công thức :

CT1:

Nói đến… Không thể không nói đến…

CT 2:

Trong …, … nổi lên như một …

CT3:

ở …

ở … Này ,… Có một vị trí …….

VD : Bình giảng một đoạn thơ trong bài thơ dài :

Đối với những đề trên thì người cần phải hiểu chính xác nội dung chủ yếu cảm xúc bao trùm của đoạn thơ đó.Đặc biệt , cần phải coi nội dung , cảm xúc chủ yếu ấy là S trung tâm Do đó, ở phần cuối mở bài , bằng mọi cách phảI nêu bật được nọi dung đó ra trước khi trích dẫn đoạn thơ :

VD : Bình giảng đoạn thơ sau :

ÔI những cánh đòng quê chảy máu

Dây thép gây đâm nát trời chiều

Những đêm dài hành quân nung nấu

Bỗng bồn chồn nhớ mắt người

Hình ảnh

đất nước

đau thương

Bài thơ

Đất nước

Sự nghiệp thơ

văn

Nguyễn Đình Thi

Thơ ca chống Pháp giai đoạn

1946-1954.

-Mở bài : Thường nói đến nền thơ Việt Nam thời kỳ kháng chiến chống Pháp 1945-1964 không thể không nói đến đóng góp của nhà thơ quân đội Nguyễn Đình Thi.Trong sự nghiệp thơ ca của

ông , bài thơ Đất nước nổi lên như một thi phẩm xuất sắc, được xếp vào loại đỉnh cao trong nền thơ ca kháng chiến Hình ảnh

đất nước Việt Nam đau thương tang tóc trong cuộc chiến trang xâm lược đã được nhà thơ khắc họa đầy xúc động trong đoạn thơ dưới đây :

Dây thép gây đâm nát trời chiều

Những đêm dài hành quân nung nấu

Bỗng bồn chồn nhớ mắt người

- Biến hóa 1:

+Thơ ca chống Pháp giai đoạn 1946-1954 không phảI nới tung hoàng của những thi sĩ lãng mạn đã nổi danh trước cách mạng 1945 mà là địa phận của các nhà thơ trưởng thành trong khói lửa của cuộc chiến tranh vệ quốc, trong đó nhà thơ Nguyễn Đình Thi -Biến hoá 2:

+ Nói đến sự nghiệp thơ ca của ông, người ta có thể quên đi bài thơ này hay bài tư thơ khác , nhưng không thể nào quên được bài thơ Đất nước Bài thơ mang tâm huyết và tài hoa gần như cả cuộc đời sáng tạo của Nguyễn Đình Thi

+Biến hoá 3:

Đất nước đã khắc hoạ sinh động hình ảnh đất nước Việt nam trong cuộc chiến tranh

chống Pháp trường kỳ của dân tộc với những vẻ đẹp phong phú độc đáo, gắn liền với lịch sử kháng chiến.Một trong những vẻ đẹp ấy là hình ảnh xúc động của đất nước đau thương tang tóc trong chiến tranh xâm lược như là niềm thôi thúc người chiến sĩ quyết tâm giảI phóng quê hương Hình ảnh này đã được thể hiện vô cùng dũng cảm qua đoạn thơ dưới đây :

Ôi những cánh đòng quê chảy máu

Dây thép gây đâm nát trời chiều

Những đêm dài hành quân nung nấu

Bỗng bồn chồn nhớ mắt người

Đề 2: Bình giảng đoạn thơ :

Ta về , mình có nhớ ta

Ta về , ta nhớ những hoa cùng người

Rừng xanh hoa chuối đỏ tươI

Đèo cao nắng ánh dao gài thắt lưng

Ngày xuân mơ nở trắng rừng

Nhớ người đang nón chuốt từng sợi giang

Ve kêu từng phách đỏ vàng

Nhớ cô em gái hái măng một mình

Rừng thu trăng rọi hoà bình

Nhớ ai tiếng hát ân tình thuỷ chung

Mở bài 1:

- Trong nền thơ ca Việt Nam thời kỳ kháng chiến chống Pháp , Tố Hữu nổi lên như một nhà thơ lớn – “ Con chim đầu đàn của thơ Cách mạng” Nói đến

sự nghiệp thơ ca của ông thời kỳ này không thể không nói đến bài thơ Việt Bắc – bài thơ đã được dùng làm tên chung cho cả tập Việt Bắc

Bao trùm lên toàn bộ thi phẩm là một nỗi nhớ quê hương cách mạng sâu sắc

ân tình , trong tâm hồn người cán bộ, nỗi nhớ ấy được biểu hiện một cách tài hoa và rung cảm quan đoạn thơ hoài niệm các mùa ở Việt bắc dưới đây :

Ta về , mình có nhớ ta

Ta về , ta nhớ những hoa cùng người

Rừng xanh hoa chuối đỏ tươI

Đèo cao nắng ánh dao gài thắt lưng

Ngày xuân mơ nở trắng rừng

Nhớ người đang nón chuốt từng sợi giang

Ve kêu từng phách đỏ vàng

Nhớ cô em gái hái măng một mình

Rừng thu trăng rọi hoà bình

Nhớ ai tiếng hát ân tình thuỷ chung

-Mở bài 2: Nói đến Tỗ Hữu là nói đến “ lá cờ đầu của thơ ca cách mạng ” với hàng loạt tập thơ in đậm vào tâm hồn các thế hệ

bạn đọc Trong số đó tập thơ Việt Bắc nổi lên như là sự hội tụ

và phát sáng tài năng nghệ thuật của Tố Hữu ở tập thơ này, bài thơ Việt Bắc được coi như thi phẩm đỉnh cao trong đời thơ

Tỗ Hữu Với chất giọng trữ tình đằm thắm , với nỗi nhớ sâu sắc mặn mà Bài thơ vừa là bản tình ca vừa là anh hùng ca về cuộc kháng chiến toàn dân thần thánh Hình ảnh thiên nhiên Việt Bắc xinh đẹp , giao cảm với con người Việt Bắc cần cù đã đư

ợc nhà thơ nhớ lại theo vùng luân chuyển bốn mùa : xuân-hạ-thu- đông qua đoạn thơ đầy rung cảm dưới đây :

II Kiểu mở bài “theo lỗi dẫn thơ”:

luôn gắn bó những nội dung tư tưởng và những giá trị nghệ thuật

ổn định có tính chất phổ biến được xã hội thừa nhận Nội dung trong các vấn đề bao giờ cũng là những vấn đề hiện thực đựoc tinh lọc từ đời sống và đất nước trong những giai đoạn cụ thể

- Thơ ca là thể loại được sáng tác nhanh có tình cảm mãnh liệt , rung

động đột xuất và phản ánh hiện thực một cách tập trung cô đọng bởi vậy gần như vấn đề gì, trong cùng đều có mặt trong thơ

- Do đó, có thể dùng một đoạn thơ làm cây cầu dẫn vào đề văn do tính chất tương đồng về mặt nội dung trên Cần nhớ tuổi trẻ cảm xúc rất mạnh cho nên mở bài theo lối dẫn thơ đáp ứng được nhu cầu của tuổi trẻ Đây là kiểu rất coi trọng tình cảm cá nhân có thể viết hay-dài, ngay từ đầu bộc lộ được mẫn cảm văn chương và vốn tri thức của mình

2.Các bước cụ thể :

a.Bước 1: Chọn dẫn chứng :

-Trước khi chọn cần phải tư duy về đề văn xem nội dung chính, yêu cầu trọng tâm của đề văn gắn liền với vấn đề gì ? Khu vực nào của văn học Trên cơ sở đó, lục tìm trong trí nhớ của mình những

đoạn thơ phù hợp với nội dung khu vực mà đề yêu cầu

- Chú ý : cách tư duy về đề rất uyển chuyển : có thể một đề được đặt vào 2-3 khu vực để tìm dâc chứng cho phù hợp :

+ Cần chọn những dẫn chứng phổ biến cuả những nhà thơ được đông

đảo bạn đọc yêu thích Khi đưa ra dẫn chứng , phải ghi rõ họ tên tác giả, tác phẩm ( có thể thiếu tên tác phẩm )

+ Đặc biệt chú ý là đối với những đề bình giảng , phân tích thơ thì không nên dùng chính thơ trong tác phẩm để mở bài

+ Về nội dung : dẫn chứng cần ưu tiên chọn những đoạn thơ có nội dung trùng với đề văn hoặc gần giống , tương tự

 - Nếu gặp những đề văn khó chọn dẫn những câu thơ tương đồng, trùng hợp về nội dung , thì có thể chọn những câu thơ tương phản

đối lập hẳn với đề văn học để mở bài Trong trường hợp này cần phải thật khéo trong phân tích, dẫn dắt ở bước 2

b Bước 2 : Phân tích dẫn chứng :

- Là bước quan trọng nhất trong mở bài theo lối dẫn thơ Dẫn chứng

dù tương đồng hay tương phản đều không quan trọng bằng lời

phân tích của người viết

- Công thức mở đầu bước 2 thường là :

+ Những câu thơ ấy, đoạn thơ trên, khổ thơ này / … đã vẽ nên/ in

sâu…….

+ Khổ thơ gồm…… Câu mà làm sống lại trong tâm hồn ta ( bạn đọc )

III.Mở bài theo chủ đề :

1.Cở sở lý thuyết :

đề

- VH của các dân tộc là một mạch xuyên suốt qua thời gian nối liền các thời đại , các giai đoạn lịch sử và luôn luôn là sản phẩm tinh

thần cao quý của con người , VH bao giờ cũng phản ánh ghi lại lịch

sử của đất nước cũng như vấn đề nhức nhối trong đời sống của dân tộc Bởi vậy từ một góc độ nào đó , VH là sự lặp lại các chủ đề , các vấn đề sáng tạo ra các chủ đề , các vấn đề quen thuộc đã có từ trước Rất kiếm những nhà văn sáng tạo ra cái mới lạ mà chỉ là sự khám phá ra những khía cạnh mà thôi

- Người ta có thể chi VH vào một số chủ đề , đề tài có tính chất khái quát :

+ Tình đồng chí

+ Tình vợ chồng

+ Tình yêu quê hương đất nước

+ Nỗi nhớ

+ Sự bế tắc đau khổ, cô đơn

+ Tâm trạng chia ly

+ Khát vọng lên đường

+ Mơ ước đi xa

- Cũng có thể phân chia thành chủ đề :

+ Người mẹ

+ Người phụ nữ

+ Các em bé

 - Lại có những chủ đề như mùa xuân -thu-đông- thậm chí còn xoá nhoà danh giới giữa đề tài vè chủ đề để tạo thành khu vực như nội dung bộ đội, trí thức

 + Tất cả những chủ đề trên đều có nguyên tắc khám phá trực diện trên một số cơ sở thẩm mĩ – sáng tạo nhất định mà một nhà văn phải tuân theo

 VD: Nói đến tình mẫu tử phải thấy đó là tình cảm cao quý

nhất, tình cảm quê hương bao giờ cũng ân tình

 + Người viết cần nắm được những nguyên tắc chung này có thể

mở bài theo chủ đề đã định

 + Tuy nhiên VH đồng nghĩa với sáng tạo, ở những chủ đề

chung của nhà văn vừa phải tuân theo những nguyên tắc phản

ánh bắt buộc sáng tạo mới thì tác phẩm mới có giá trị và sống lâu bền với thời gian Đây cũng là điều mà người viết văn cần phải phát hiện khi mở bài

2.Yêu cầu chung :

Tìm chủ đề trong đề văn sau :

VD: Bình giảng đoạn thơ trong bài Sóng của Xuân Quỳnh  vấn

đề tình yêu

- Cách xây dựng chủ đề rất linh hoạt biến hoá tuỳ theo kinh

nghiệm trình độ tri thức cần chú ý một đề văn có thể được sắp xếp vào chủ đề khác nhau, miễn sao người viết phảI tạo ra sự hợp lý để người đọc chấp nhận được

- 3 Các bước cụ thể :

- a Bước 1: nêu chủ đề theo quan điểm của ban thân và đánh giá

từ ý nghĩa khái quát từ những quy luật chung nhất của nó Cố

gắng viết sao cho nó chắc gọn Có tính lý luận và phần nào có giá trị hùng biện Cách viết về chủ đề dựa trên 2 góc độ

- + Giá trị ý nghĩa của chủ đề trong đời sống con người

- + VH thường phản ánh chủ đề như thế nào: Nhiều người đã kết hợp khéo léo hai góc độ đó tạo ra những đánh giá vừa sâu

sắc, đầy cảm xúc

VD : Bình giảng đoạn thơ trong Tây Tiến của Quang Dũng:

.

Trôi dòng nước lũ hoa đong đưa

Chú ý: ở bước 1: Bước nêu quy luật chung chủ đề rất dễ

làm cho người viết lan man Do vậy cần hạn chế lại

trong khoảng 4- 5 dòng Cao nhất là 6 dòng.

b Bước 2:

Dẫn vào đề : sau khi nêu quy luật chung ở bước 1, phải

nhanh chóng dẫn ngayvào đề văn , cố gắng nêu được nét sáng tạo độc đáo hoặc tài hoa của tác giả trong đề văn

.Nếu là đề thi tổng hợp một giai đoạn thì cần kẳhng

định thành tựu nổi bật của chủ đề trong giai đoạn VH đó

VD : Hình tượng người phụ nữ trong giai đoạn 1945-1975.cần

thấy được đây là giai đoạn VH đã rọi sáng chân dungvà nâng cao tâm hồn của người phụ nữ Việt Nam

ứng dụng:

Mở bài 1: chủ đề nỗi nhớ :

Cuộc đời có rất nhiều thứ dễ quên đi, nhưng cũng còng biết bao

điều cần phải nhớ.Có nỗi nhớ giúp tâm hồn người ta trong sáng hơn với cuộc đời Ai đã từng đI qua cuộc đời quân ngũ chắc chắn không thể quên được những kỷ niệm đẹp đẽ thiêng liêng

ấy