Rèn luyện kĩ năng viết mở bài cho học sinh trong văn nghị luận xã hội

Trong đề thi môn Ngữ văn những năm gần đây, câu hỏi nghị luận xã hội là phần mà thí sinh thích nhất, bởi nó không bị gò bó học sinh thỏa sức sáng tạo, không phải học thuộc kiến thức một

Đề tài: Rèn luyện kĩ năng viết mở bài cho học sinh trong văn nghị luận xã hội GV: Phạm Thị Tiếp

I.ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong các kỳ thi Tốt nghiệp THPT và Đại học, Cao đẳng và kể cả thi chọn học sinh giỏi, câu hỏi nghị luận xã hội có một vị trí hết sức quan trọng Câu hỏi nghị luận xã hội vừa là cơ sở để đánh giá chất lượng của đề thi, vừa là câu hỏi chiếm tỉ lệ điểm tương đối cao (từ 3 đến 4 điểm trong thang điểm 10) góp phần làm nên thành công của bài thi Trong đề thi môn Ngữ văn những năm gần đây, câu hỏi nghị luận xã hội là phần mà thí sinh thích nhất, bởi nó không bị gò bó học sinh thỏa sức sáng tạo, không phải học thuộc kiến thức một cách máy móc, nó luôn đem đến sự mới mẻ - đề cập đến những vấn đề mang tính thời sự , học sinh thường xuyên cập nhật thông tin cùng với vốn kiến thức thực tế, kĩ năng có thể kiếm được điểm đề dàng Tuy nhiên, hiện nay nhiều học sinh rất ngại và lười rèn luyện kỹ năng viết bài, thiếu kiến thức thực tế, nên khi làm bài văn nghị luận xã hội, thường lúng túng và mắc nhiều lỗi Điều này tất yếu dẫn đến kết quả các bài làm văn điểm không đạt được như mong muốn Để làm nên một bài văn nghị luận

xã hội thành công cần phải đạt được nhiều yêu cầu Trong đó, mở bài vừa đúng, vừa hay là yêu cầu đầu tiên và cũng có ý nghĩa nhất Bởi vì, mở bài không chỉ có một vị trí quan trọng trong cả bài viết mà còn là phần khó khăn nhất của học

sinh Không phải ngẫu nhiên mà Macxim Gorki đã từng kết luận:“ Khó hơn cả là phần mở đầu, cụ thể là câu đầu, cũng như trong âm nhạc, nó chi phối giọng điệu của tác phẩm và người ta thường tìm nó rất lâu”

Hiện nay có nhiều bài viết, sách mẫu, sách hướng dẫn về cách làm bài văn nghị luận xã hội, tuy nhiên không có một tài liệu nào tập trung tháo gỡ khó khăn của học sinh khi viết mở bài Với yêu cầu đặt ra của việc viết đoạn mở bài một cách nhanh chóng, đảm bảo các yêu cầu chức năng của nó làm cho không ít học sinh cảm thấy khó khăn.Học sinh khi viết mở bài văn nghị luận xã hội luôn chiếm nhiều thời gian, mắc phải nhiều lỗi về diễn dạt và trình bày thậm chí có em viết một bài văn nghị luận xã hội khi giáo viên chấm bài không biết đâu là phầm mở bài, đâu là thân bài, không rõ ràng về bố cục của bài văn

Trong thời gian dạy học làm văn nghị luận xã hội, tôi nhận thấy giáo viên cần phải hình thành kỹ năng làm mở bài cho học sinh Khi học sinh thành thạo kỹ năng chắc chắn sẽ viết được mở bài tốt hơn, hay hơn, hấp dẫn hơn

Với mong muốn nâng cao hiệu quả dạy học phần nghị luận xã hội nói riêng

và dạy học Ngữ văn nói chung khiến tôi trăn trở, suy ngẫm, tìm tòi để đưa ra một

hướng dạy học giúp học sinh nâng cao hiệu quả khi làm văn nghị luận xã hội Đó

cũng chính là những lý do để tôi lựa chọn đề tài: “Rèn luyện kỹ năng viết mở bài cho học sinh trong văn nghị luận xã hội”

II.GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

1 Cơ sở khoa học của đề tài

1.1 Cơ sở lí luận:

Trong chương trình ngữ văn THCS học sinh đã nắm được khái niệm thế nào

là văn nghị luận xã hội cũng như các dạng bài nghị luận xã hội- Nghị luận xã hội

là bàn về các vấn đề xã hội - chính trị như một tư tưởng đạo lí, một lối sống, một hiện tượng tiêu cực hoặc tích cực của đời sống, một vấn đề thiên nhiên, môi trường

Các dạng nghị luận xã hội: 3 dạng phổ biến

- Dạng nghị luận về một tư tưởng, đạo lý

- Dạng nghị luận về một hiện tượng đời sống

- Dạng nghị luận về một vấn đề xã hội trong tác phẩm văn học

Tuy nhiên mục tiêu dạy học không chỉ giúp học sinh nắm được nội dung kiến thức mà phải hình thành cho học sinh kỹ năng vận dụng vào thực tiễn với những dạng bài tập cụ thể Việc vận dụng đòi hỏi phù hợp với yêu cầu của từng dạng đề, phù hợp với tính chất của từng kỳ thi Nếu trong kỳ thi tốt nghiệp chỉ yêu cầu học sinh với những kiến thức và kỹ năng cơ bản thì kỳ thi Đại học, Cao đẳng đòi hỏi học sinh phải vận dụng thành thục những kỹ năng đó để có thể viết được một bài văn nghị luận không chỉ đầy đủ luận điểm, dẫn chứng, lí lẽ mà còn phải hay, hấp dẫn, lôi cuốn người đọc

Nghị luận xã hội thực chất là đưa ra những dẫn chứng, lí lẽ để bàn luận, đánh giá về một vấn đề xã hội thông qua hệ thống luận điểm Những câu hỏi nghị luận xã hội trong đề thi giúp học sinh có cơ hội thể hiện đầy đủ quan niệm, suy nghĩ, nhận thức của học sinh về một vấn đề xã hội Trong những kỳ thi gần đây, dạng đề văn nghị luận xã hội ngày càng khó hơn, đa dạng hơn Đề thi mang tính tổng hợp chứ không còn tách biệt giữa nghị luận về một hiện tượng đời sống và nghị luận về một tư tưởng đạo lý, hơn nữa còn có thể lồng ghép giữa nghị luận xã hội với nghị luận văn học

Ví dụ: Đề thi học kì I của sở giáo dục đào tạo Lâm Đồng như sau: Cảm nhận đoạn thơ sau:

Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc

Quân xanh màu lá dữ oai hùm

Mắt trừng gửi mộng qua biên giới

Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm

Rải rác biên cương mồ viễn xứ

Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh

Áo bào thay chiếu anh về đất

Sông Mã gầm lên khúc độc hành

(Tây Tiến – Quang Dũng, Ngữ văn 12, tập một, NXB Giáo dục Việt Nam, 2008, trang 89)

Từ tinh thần “Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh” của người lính Tây Tiến, hãy trình bày suy nghĩ của anh/chị về ý kiến của Jack London: “Sứ mệnh chân chính của con người là sống, chứ không phải tồn tại”

Do đó khi làm bài phải phụ thuộc vào cách nhìn nhận của học sinh về những vấn đề xã hội Trước một vấn đề, mỗi học sinh có thể có cách tiếp cận không giống nhau, khả năng liên hệ, tư duy khác nhau Vì thế, việc dẫn dắt của học sinh vào vấn đề cũng có sự phong phú và đa dạng hơn nhằm thu hút sự chú ý của người đọc và người nghe Bởi vì trong bài văn nghị luận nói chung và nghị luận xã hội nói riêng, phần mở bài có vai trò hết sức quan trọng góp phần làm nên thành công cho cả bài văn Phần mở bài vừa làm cơ sở cho phần thân bài, vừa tạo tâm thế, gợi cảm hứng cho người đọc Có rất nhiều chuyên gia văn học đã đề cập khá

rõ ràng về (khái niệm) đặt vấn đề trong bài nghị luận Một số tài liệu tiêu biểu

là : Tài liệu hướng dẫn học bộ môn làm văn (Nguyễn Quang Ninh) Tác giả xác

định vị trí, yêu cầu của phần đặt vấn đề: “ Trong phần đặt vấn đề phải làm sao nêu được vấn đề một cách ngắn gọn nhất, hấp dẫn và gây hứng thú cho người đọc, người nghe Hơn nữa, qua phần đặt vấn đề ngắn gọn phải nêu lên hướng giải quyết, phạm vi giải quyết vấn đề, tầm quan trọng, ý nghĩa của vấn đề để chuẩn bị tư tưởng cho người đọc theo dõi phần nội dung.Đó chưa kể một bài có phần đặt vấn

đề tốt sẽ gây ấn tượng đẹp ban đầu cho người đọc, người chấm”

Bên cạnh đó, tác giả còn nêu các bước tiến hành đặt vấn đề, gồm ba bước:

- Xác định vấn đề

- Xác định phần dẫn dắt, chuyển tiếp vấn đề

- Nêu tầm quan trọng, ý nghĩa của vấn đề, phương hướng giải quyết vấn đề

Cuốn sách tiếp theo dành sự quan tâm tới phần mở bài là “Kĩ năng làm văn nghị luận phổ thông” của Nguyễn Quốc Siêu giới thiệu kĩ năng viết phần mở bài với các cách sau: Từ một sự kiện tương đồng của vấn đề, từ việc trình bày bối cảnh mà xác định luận đề, qua cách vấn thiết mà nêu vấn đề, dẫn danh ngôn đã nêu luận đề, qua đối chiếu phải trái đã nêu vấn đề

Cuốn sách Văn bồi dưỡng học sinh giỏi Trung học phổ thông (Nguyễn Đăng

Mạnh) bàn luận khá kĩ về việc viết đoạn mở bài hay :“Trước hết muốn mở bài hay cần hiểu rõ mục đích và nhiệm vụ của mở bài Mục đích của mở bài là giới thiệu với bạn đọc về vấn đề mà mình sẽ viết, sẽ bàn bạc, trao đổi hay miêu tả, kể lại Viết mở bài thực chất là trả lời câu hỏi: Ở bài viết này, mình định viết về điều gì?”

“Các cách mở bài khác nhau chủ yếu ở phần dẫn dắt Phần nêu vấn đề và phần giới hạn vấn đề thường không thay đổi, vì mở bài theo kiểu gì thì ai cũng phải nêu được phần này Như thế cũng có nghĩa là, muốn viết được các mở bài khác nhau thì người viết chỉ cần xác định rõ ba phần của đoạn mở bài, giữ lại hai phần sau

và thay đổi phần đầu là có thể có một mở bài khác Nói gọn lại cứ thay đổi phần dẫn dắt ta sẽ có một mở bài mới”.

Từ việc khảo cứu và đồng nhất các điểm chung của các tác giả có thể đi đến kết

luận như sau Trong phần đặt vấn đề cần đạt các yêu cầu :

- Nêu được vấn đề một cách ngắn gọn nhất, hấp dẫn và gây hứng thú cho người đọc, người nghe

- Nêu lên hướng giải quyết, phạm vi giải quyết vấn đề, tầm quan trọng, ý nghĩa của vấn đề để chuẩn bị tư tưởng cho người đọc theo dõi phần nội dung

Tuy nhiên, trong thang điểm, phần mở bài nhiều khi không đưa vào đáp án nhưng trong quá trình chấm, mở bài đảm bảo yêu cầu đúng, đủ, hay sẽ đạt điểm số nhất định Để một mở bài hay, hấp dẫn người đọc, đòi hỏi mở bài phải có tính sáng tạo Mỗi dạng đề văn nghị luận xã hội thường có những cách mở bài phù hợp Từ yêu cầu, tính chất của từng kỳ thi sẽ đòi hỏi học sinh có cách mở bài tương ứng

1.2.Cơ sở thực tiễn:

Trong phân phối chương trình Ngữ văn hiện nay, phần làm văn nghị luận xã hội chỉ được sắp xếp với một thời lượng tương đối ít (2 tiết học) Chỉ trong vài tiết học, giáo viên không đủ thời gian để hướng dẫn cho nhiều đối tượng học sinh một cách đầy đủ, chi tiết về kĩ năng làm bài Đặc biệt giáo viên không có đủ thời giàn

đề yêu cầu học sinh viết một mở bài hoàn chỉnh Học sinh cũng không có nhiều thời gian để rèn luyện kỹ năng làm bài qua việc vận dụng vào những bài tập cụ thể

Mặt khác, khi dạy học phần lớn giáo viên ít chú ý đến việc rèn luyện kỹ năng viết mở bài cho học sinh mà còn nặng về lí thuyết Chính vì thế, khi viết mở bài học sinh thường lúng túng, thiếu kỹ năng cho nên những bài làm văn nghị luận

xã hội ít khi đem đến sự mới mẻ, sáng tạo thậm chí trở nên nhàm chán cho người đọc Trong các kỳ thi, khi làm bài nghị luận xã hội học sinh thường lúng túng trong việc chọn cách mở bài dẫn đến mất nhiều thời gian để viết mở bài (thực tế nhiều học sinh phải mất từ 15 đến 20 phút mới có thể viết được phần mở bài) Có nhiều học sinh không biết dẫn nhập vấn đề, không biết viết mở bài, thậm chí đề bài một nơi viết mở bài một nẻo Điều này cho thấy, học sinh vừa thiếu kỹ năng phân tích đề, tìm hiểu đề vừa không có kỹ năng diễn đạt, trình bày bài viết, trước hết là

kỹ năng viết phần mở bài Để một mở bài hay, học sinh cần được trang bị kiến thức và kỹ năng có như vậy học sinh sẽ viết được nhiều cách mở bài khác nhau

2 Thực trạng và nguyên nhân của những hạn chế khi viết phần mở bài.

2.1 Thực trạng

2.1.1 Thực trạng giảng dạy của giáo viên.

Đội ngũ giáo viên bộ môn Ngữ Văn của trường THPT Thăng Long đều được đào tạo cơ bản, chính quy, nắm vững yêu cầu kiến thức và kĩ năng trong quá trình dạy bộ môn Ngữ Văn Các thầy cô của trường đều tâm huyết với nghề, có trách nhiệm trong công tác giảng dạy, chú ý đổi mới phương pháp giảng dạy để học sinh

có thể nắm bài tốt hơn Đặc biệt chú trọng rèn kĩ năng thực hành cho học sinh Có những thầy cô đã tạo được sự yêu mến, hứng thú đối với các em học sinh khiến các

em tiếp thu bài một cách có hiệu quả, nhiều giờ giảng đạt kết quả tốt Bên cạnh đó vẫn còn một số thầy cô trong quá trình giảng dạy chưa biết tích hợp kỹ năng lập luận trong khi viết phần mở bài, kết bài vào dạy học những bài lí thuyết và thực hành Việc rèn luyện kĩ năng viết phần mở bài, kết bài trong văn nghị luận vẫn chưa được quan tâm một cách thỏa đáng Nhiều giáo viên cũng chưa thực sự chú trọng việc rèn luyện kĩ năng thực hành viết phần mở bài, kết bài cho học sinh, nặng

về lí thuyết , còn thả lỏng cho học tự phát huy, hoặc có hướng dẫn cũng chỉ chung chung, chưa cụ thể

Hơn nữa trong chương trình THPT số tiết rèn kĩ năng mở bài cho học sinh là rất ít ( 1 đến 2 tiết) nên giáo viên chỉ có thể hướng dẫn tích hợp trong các tiết lí thuyết

2.1.2: Thực trạng viết mở bài của học sinh

Trong quá trình giảng dạy cũng như chấm bài viết của học sinh tôi nhận thấy, nhiều học sinh không biết mở bài Trong quá trình học và làm bài, học sinh phần lớn chưa chú ý mở bài sao cho đúng, cho hay thậm chí có học sinh viết chiếu lệ cho có không quan tâm đến mình viết cái gì.Thông qua các bài kiểm tra có phần viết văn nghị luận xã hội, tôi thấy học sinh thường mắc phải một số lỗi khi viết mở bài cho đề văn nghị luận xã hội như sau:

- Nhiều học sinh làm bài không có không có mở bài, không giới thiệu yêu cầu đề Hay nói chính xác hơn, học sinh không xác định được bố cục bài viết nên làm bài không phân biệt được mở bài hay thân bài Vì vậy, học sinh làm bài là trực tiếp giải quyết vấn đề mà thiếu phần đặt vấn đề Nhiều học sinh chép lại y nguyên yêu cầu đề để thay cho phần mở bài

- Mở bài không nêu đúng vấn đề đặt ra trong đề bài nên khi viết bài sẽ diễn đạt lan man, thiếu luận điểm để làm rõ vấn đề được đặt ra ở đề bài

- Mở bài dài dòng, không nêu được giới hạn phạm vi vấn đề cần nghị luận Viết mở bài dài dòng sẽ khiến mất thời gian, cạn kiệt ý tưởng cho phần thân bài

Mở bài dài dòng sẽ gây nhàm chán cho người đọc đồng thời có thể dẫn đến xa đề, lạc đề, lặp ý ở phần thân bài

Ví dụ: Đề bài nghị luận là: bày tỏ suy nghĩ của anh (chị) về ý chí, nghị lực

của tuồi trẻ hôm nay? Học sinh viết mở bài như sau: “Bước vào thời bình có lẽ

chúng ta đang dần quên đi cái khó khăn gian khổ của một thời đấu tranh ác liệt của nhân dân ta với giặc ngoại xâm để giành được độc lập tự do như ngày hôm nay Biết bao con người đã nằm xuống hi sinh cho Tổ quốc để dành lấy sự hòa bình trên đất nước Việt Nam này” ( Trích bài làm của học sinh)

Như vậy với phần mở bài trên mắc hai lỗi khi diễn đạt: không nêu được vấn

đề nghị luận, dài dòng, lủng củng

- Mở bài bằng việc dẫn dắt ngôn từ sáo rỗng, gượng ép Khi học sinh không hiểu yêu cầu của đề bài, không phân tích đề ra thường “bịa ra” mở bài để dẫn dắt vấn đề Điều này sẽ gây cho người đọc cảm giác mơ hồ, khó chịu về sự giả tạo

Ví dụ: có học sinh viết mở bài cho đề nghị luận bàn về tình mẫu tử như

sau: “ Trong gia đình ai cũng có cha mẹ, ông bà.Nhưng quý trọng nhất là tình mẫu

tử giữa mẹ và con và những người trong gia đình” ( Trích bài làm của học sinh)

Trên đây chỉ là một vài ví dụ minh chứng cho những lỗi mà học sinh thường mắc phải khi viết phần mở bài, còn nhiều mở bài tương tự như vậy tôi không thể liệt kê hết ở đây Vậy nguyên nhân dẫn đến hạn chế trên là gì?

2.2 Nguyên nhân dẫn đến hạn chế khi viết mở bài văn nghị luận xã hội.

Những hạn chế của học sinh khi viết mở bài cho bài văn nghị luận xã hội xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau trong đó xuất phát từ các nguyên nhân sau đây:

2.2.1 Nguyên nhân xuất phát từ đặc điểm, yêu cầu của phần mở bài:

Mở bài là phần khó nhất trong bài văn nghị luận xã hội Học sinh viết được một mở bài đạt yêu cầu không chỉ giới thiệu được vấn đề mà còn phải làm tiền đề cho phần thân bài, tạo tâm thế tiếp nhận cho người đọc đồng thời phải có tính sáng tạo, mới mẻ để hấp dẫn, lôi cuốn người đọc Viết được mở bài đồng nghĩa với học sinh nhận thức được yêu cầu đề, biết cách phân tích đề ra và có định hướng viết thân bài và kết bài Vì vậy, mở bài là phần đầu của bài làm văn nghị luận xã hội nhưng mở bài cũng chi phối đến các yếu tố khác trong quá trình làm bài văn nghị luận xã hội

2.2.2 Nguyên nhân xuất phát từ học sinh:

Đây là nguyên nhân chủ yếu và căn bản nhất dẫn đến những hạn chế của học sinh khi viết phần mở bài:

- Học sinh không nắm vững lý thuyết làm bài văn nghị luận xã hội Trước hết là lý thuyết viết mở bài Trong quá trình học, kiến thức viết mở bài cho bài văn nghị luận xã hội không tách riêng trong một bài học cụ thể Trong chương trình

Ngữ văn THCS, học sinh đã học lý thuyết Viết mở bài và kết bài cho bài văn nghị luận Trong chương trình Ngữ văn THPT học bài thực hành: Rèn luyện viết mở bài, kết bài trong văn nghị luận (trong chương trình Ngữ văn lớp 12) Chính vì thế,

đa số học sinh khi viết bài học sinh cứ đặt bút viết theo cảm tính, nghĩ gì viết nấy,

không chịu để ý đề yêu cầu nghị luận cái gì, viết chung chung, tràn lan, linh tinh, không có chọn lọc Cho nên phần mở bài chưa nêu ra được vấn đề đề yêu cầu nghị luận

- Khi làm bài, học sinh có thói quen không thực hiện thao tác phân tích đề Không phân tích đề, dẫn đến nhiều mở bài không xác định đúng yêu cầu của đề, không xác định được phạm vi đề đặt ra Việc không phân tích đề làm cho bài viết của học sinh vừa hệ thống luận điểm không rõ ràng, không chặt chẽ vừa làm cho

mở bài lan man Phân tích đề là bước đầu tiên của việc làm bài văn nghị luận nhưng đồng thời đó cũng là bước hết sức quan trọng để có thể viết được một mở bài hay Không tiến hành thao tác phân tích đề, dẫn đến học sinh trong quá trình làm bài nghĩ đến đâu, viết đến đó Đây là nguyên nhân đa số học sinh gặp phải kể

cả với những học sinh có học lực khá giỏi

- Bên cạnh đó còn bởi học sinh không chịu khó rèn luyện kĩ năng thực hành trong quá trình học Nhiều học sinh học nhưng không đi đôi với hành.Chính điều này làm cho học sinh không thành thạo khi viết mở bài nói riêng và hành văn nói chung Ngay cả với học sinh giỏi, việc tự viết bài để rèn luyện và hoàn thiện kỹ năng cũng rất ít các em còn ngại khó, ngại khổ, ngại viết và ngại suy nghĩ tìm tòi Học sinh phần lớn chỉ chờ giáo viên hướng dẫn gì thì ghi lấy, không có ý thức tự mày mò, tìm kiếm Chính vì vậy, nhiều học sinh phải phụ thuộc cách viết của giáo viên hoặc viết theo các bài văn mẫu của sách tham khảo

2.2.3 Nguyên nhân xuất phát từ giáo viên:

Hạn chế trong viết mở bài cho đề văn Nghị luận xã hội còn xuất phát từ phương pháp dạy học của giáo viên Bởi lẽ trong quá trình dạy học, giáo viên tập trung hướng dẫn học sinh phân tích đề, lập dàn ý, xây dựng hệ thống luận điểm Giáo viên không dành thời gian hình thành kỹ năng viết mở bài cho học sinh Bên cạnh đó, một số giáo viên hiện nay lại chủ yếu tập trung vào việc cung cấp kiến thức về mặt lý thuyết, ít chú ý rèn luyện kỹ năng thực hành Vì vậy, một tiết học trên lớp, học sinh ít có cơ hội rèn luyện kỹ năng viết mở bài của mình

3 Giải pháp

3.1 Về phía học sinh.

Các em phải thay đổi phương pháp học tập, tự trau dồi kiến thức, tích lũy

vốn sống Sau các bài học lí thuyết các em phải tăng cường khả năng thực hành Xây dựng thói quen phân tích đề, tìm ý trước khi làm bài Hơn nữa phải cố gắng suy nghĩ tìm tòi lựa chọn từ ngữ để diễn đạt sao cho chuẩn xác đúng yêu cầu của đề

3.2 Về phía giáo viên.

Trong quá trình giảng dạy cần phải tích cực đổi mới phương pháp, lấy học

sinh làm trung tâm Linh động trong khi thực hiện nội dung bài giảng, biết lồng

ghép hài hòa giữa lí thuyết và thực hành từ đó hình thành kĩ năng thực hành cho học sinh bởi vậy cha ông ta từng nói “ Trăm hay không bằng tay quen” Thời gian rèn luyện trên lớp ít giáo viên có thể giao bài tập cho học sinh về nhà làm và nộp lại giáo viên có thể chấm lấy điểm miệng cho học sinh Đặc biệt trong các giờ làm văn phải chú trọng rèn kĩ năng mở bài cho học sinh, nhất là cách mở bài trong văn nghị luận xã hội Bởi vì một bài văn nghị luận xã hội hay cần nhiều kỹ năng song

mở bài là một kỹ năng quan trọng cho thấy người viết đã xác định đúng và trúng vấn đề, tạo tâm thế cho người đọc tiếp nhận bài viết Mục đích của phần mở bài là giới thiệu và dẫn dắt vào vấn đề nghị luận Đó cũng là hai bước không thể thiếu ở phần mở bài Mở bài cho đề văn nghị luận có rất nhiều cách khác nhau, văn nghị luận xã hội việc lựa chọn cách viết mở bài càng đa dạng Giáo sư Nguyễn Đăng

Mạnh đã từng khẳng định: “Các cách mở bài khác nhau chủ yếu ở phần dẫn dắt Phần nêu vấn đề và phần giới hạn vấn đề thường không thay đổi, viết mở bài theo kiểu gì thì ai cũng phải nêu được phần này Nói gọn lại, cứ thay đổi phần dẫn dắt

ta sẽ có một mở bài mới” Trong đề tài này, xuất phát từ kinh nghiệm và kết quả

dạy học, tôi lựa chọn 3 cách mở bài cơ bản, dễ dàng vận dụng vào dạy học với nhiều đối tượng học sinh khác nhau Đó là: Mở bài trực tiếp, mở bài gián tiếp và

mở bài theo hướng phản đề Mỗi cách mở bài đều có những ưu điểm và hạn chế tùy thuộc vào khả năng vận dụng và yêu cầu đề để vận dụng

Cách mở bài trực tiếp:

- Mở bài trực tiếp là cách mở bài đi thẳng vào vấn đề mà yêu cầu của đề đặt

ra Cách mở bài này không yêu cầu cao đối với học sinh Đây là dạng mở bài tương đối dễ Học sinh cũng dễ vận dụng vào quá trình làm bài của mình Ngay cả đối tượng là những học sinh trung bình cũng dễ dàng vận dụng hướng mở bài trực tiếp

Mở bài trực tiếp là cách mở bài được học sinh lựa chọn nhiều Mở bài theo hướng trực tiếp thường ngắn gọn, dễ dẫn dắt vào yêu cầu đề Học sinh có thể trực tiếp giới thiệu vấn đề nghị luận Cách mở bài này sẽ không bị xa đề, lạc đề Mặt khác, mở bài trực tiếp sẽ không bị mất nhiều thời gian Mở bài trực tiếp có thể hạn chế tính sáng tạo, không tạo được hứng thú mới mẻ cho người đọc Tuy nhiên, trước khi hướng dẫn học sinh viết bài theo những cách khác, giáo viên cần rèn luyện học sinh thành thạo cách viết mở bài theo hướng trực tiếp Cách viết mở bài theo hướng trực tiếp là tiền đề cho những cách viết mở bài khác với những yêu cầu cao hơn, khó hơn

Để học sinh có thể viết tốt kiểu mở bài trực tiếp giáo viên cần hướng dẫn cho học sinh cách viết mở bài trực tiếp như sau

+ Xác định trọng tâm yêu cầu đề Đây là thao tác quan trong nhất trong việc phân tích đề Yêu cầu đề thường nằm ở phần giới hạn của đề Trọng tâm đề có vai trò then chốt đối với cách mở bài trực tiếp

+ Từ yêu cầu trọng tâm của đề, học sinh phải đưa ra được những hiểu biết, đánh giá của mình về những ảnh hưởng, tầm quan trọng của vấn đề đặt ra

+ Cuối cùng, dẫn dắt vào yêu cầu đề Với cách mở bài trực tiếp, khi có thể đưa ra nhận định của mình về vấn đề ngay từ phần mở bài Tuy nhiên, dẫn dăt phải ngắn gọn

Ví dụ 1: Đề số 1:

Khi bàn về lối sống thực dụng, có ý kiến cho rằng: “sống thực dụng sẽ làm cho con người ta ngày càng trở nên toan tính, ti tiện, coi trọng giá trị vật chất hơn mọi giá trị khác trong cuộc sống” Ý kiến khác lại khẳng định:“Không phải lối sống thực dụng lúc nào cũng xấu Nếu sống trong môi trường toàn những người thực dụng mà bản thân không như thế thì cuối cùng cũng sẽ bị đào thải thôi”.

Anh chị hãy viết bài văn ngắn (khoảng 600 từ) trình bày suy nghĩ của mình

về hai ý kiến trên

Các bước tiến hành viết mở bài:

+ Xác định trọng tâm yêu cầu đề: Lối sống thực dụng

+ Ảnh hưởng, tầm quan trọng của vấn đề đặt ra: phổ biện trong cuộc sống hiện nay, để lại những hậu quả nghiêm trọng

+ Đưa ra nhận định về vấn đề để dẫn dắt vào yêu cầu đề

Viết mở bài :

Thực dụng đang là một lối sống phổ biến trong xã hội hiện nay Lối sống thức dụng gây nên những ảnh hưởng không nhỏ đến những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc Tuy nhiên, khi bàn về lối sống thực dụng, lại có những quan điểm

trái ngược nhau Có ý kiến cho rằng: “sống thực dụng sẽ làm cho con người ta ngày càng trở nên toan tính, ti tiện, coi trọng giá trị vật chất hơn mọi giá trị khác trong cuộc sống” Ý kiến khác lại khẳng định: “Không phải lối sống thực dụng lúc nào cũng xấu Nếu sống trong môi trường toàn những người thực dụng mà bản thân không như thế thì cuối cùng cũng sẽ bị đào thải thôi” (Trích từ bài làm của

học sinh)

Ví dụ 2: Đề số 2:

Trước tình trạng người nhà bệnh nhân hành hung bác sĩ ngay tại bệnh viện

hiên nay, trên trang báo điện tử Dantri.com.vn, bạn đọc có tên Lê Chân Nhân đã

viết: “Nơi nào mà lòng nhân ái và đạo đức tụt hậu thì sự lo ngại còn lớn hơn sự tụt hậu về kinh tế”

Hãy viết một bài văn ngắn (khoảng 600 từ) trình bày quan điểm của anh / chị về ý kiến trên

Các bước tiến hành viết mở bài:

+ Xác định trọng tâm yêu cầu đề: Sự tụt hậu về lòng nhân ái và đạo đức

+ Ảnh hưởng, tầm quan trọng của vấn đề đặt ra: Đó là mối lo ngại lớn trong cuộc sống hiện nay

+ Đưa ra nhận định về vấn đề để dẫn dắt vào yêu cầu đề

Viết mở bài :

Những thành tựu kì diệu của kỹ thuật công nghệ làm nên những thay đổi mạnh mẽ về nhiều mặt của đời sống Nhưng, cuộc sống càng hiện đại con người phải đối mặt với nhiều nguy cơ, thử thách Trong đó có nguy cơ tụt hậu về kinh tế, xuống dốc về đạo đức, về lòng yêu thương, tình nhân ái Nguy cơ tụt hậu

về lòng nhân ái, về đạo đức đã thể hiện qua tình trạng người nhà bệnh nhân hành hung bác sĩ Trước tình trạng đó, trên báo điện tử Dantri.com Lê Chân Nhân đã

đưa ra nhận định: “Nơi nào mà lòng nhân ái và đạo đức tụt hậu thì sự lo ngại còn lớn hơn sự tụt hậu về kinh tế” (Trích từ bài làm của học sinh)

Ví dụ 3: Đề số 3 : Biển đảo quê hương hôm nay với thanh niên Việt Nam.

Bài làm : Biển đảo quê hương hôm nay đang là vấn đề nóng bỏng thu hút sự

quan tâm đặc biệt của giới trẻ Việt Nam(1)/ Không chỉ bày tỏ tình yêu đối với phần lãnh thổ máu thịt của Tổ quốc ; thanh niên cần có những hành động cụ thể nhằm mang sức lực trí lực của mình bảo vệ biển đảo quê hương

Phân tích : Bài làm trên thực hiện giới thiệu luôn vấn đề trong câu (1)và xác

định giới hạn nghị luận (câu 2) vấn đề tình yêu và hành động vì biển đảo của thanh niên

Cách mở bài gián tiếp:

Mở bài gián tiếp là cách người viết đi từ vấn đề khác có liên quan để bắt cầu giới thiệu vấn đề nghị luận Khi mở bài gián tiếp thường bắt đầu bằng cách trích dẫn một ý kiến, một câu chuyện, lối sống, cách ứng xử, làm cơ sở đề dẫn dắt vào yêu cầu của đề đặt ra

Mở bài gián tiếp tạo cho bài viết có chất văn chương, sáng tạo hơn, đem đến những sáng tạo mới mẻ, bất ngờ cho người đọc Tuy nhiên, cách mở bài gián tiếp với những học sinh không thành thạo kỹ năng sẽ rất dễ lan man, dài dòng, sa đà vào vấn đề khác dẫn đến xa đề hoặc lạc đề Học sinh không chủ động khi viết thì

mở bài có thể sẽ trích dẫn vòng vo, dài dòng, mất thời gian Do vậy cần đọc thật kĩ

đề bài, gạch chân những từ ngữ quan trọng để xác định cho trúng vấn đề nghị luận

Để học sinh làm tốt kiểu mở bài này giáo viên cũng pháp hướng dẫn cho học sinh các kĩ năng cơ bản như sau:

+ Đọc phân tích yêu cầu đề Từ đặt ra yêu cầu bàn luận về vấn đề gì của của sống: Cách sống, cách ứng xử, thái độ sống, quan niệm sống,