Net dàc trung cùa nén vàn hgc pbuong Tày nói chung, cùa nén vàn hgc Phàp nói rièng là "cài li tinh, cài Idgic, cài da dang, da àm sàc" tièp tue tbàng boa trong màng tièu thuyè't cùa thè
Trang 1TIÉU THUYÉT HIÉN DAI PHÀP - THE KY XX
NGUYEN THI BÌNH
Khoa Ngón ngù va Vàn hóa Phdp Dgi hoc Ngogi ngù - DHQGHN
Mòdau
Nén vàn hgc Phàp ed mot bé day lich su phàt trièn rue rd Ngbién eùu va giàng day nén vàn hgc dd ed nghla là tièp thu nhflng tinh boa
cùa '''tinh thdn dàn chù, tu do, long tin vào con ngudi sàng tao, "nò khóng phdi là san phdm cùa lich su", ma nò sàng tgo lich su; cà nhàn phàt trién khóng ngùng, tra thành nhùng chù thè co y thùe, co tràch nhiim, co vàn hoà, ra sue xdy ditng mot cóng dóng dàn chù"'"
Net dàc trung cùa nén vàn hgc pbuong Tày nói chung, cùa nén vàn hgc Phàp nói rièng là "cài li tinh, cài Idgic, cài da dang, da àm sàc" tièp tue tbàng boa trong màng tièu thuyè't cùa thè ky XX - thè ky cùa nhflng bién ddi Idn lao làm rung ebuyèn tàn gdc mgi trudng phài, trào luu, càc nhdm vàn ebuong kbàc nhau Dd là bang ebùng sinh dóng ve su phàt trièn khdng ngflng, vdi nhflng càch tàn tao bao trén
mgi binh dién: nhàn vài, khóng gian, thdi gian, ky thuàt diém nhìn, ngdn ngù Trong làn sàng ddi mdi manh me dd, càc tàc già tiéu
thuyè't thè bién mot khao khàt mành liét trong eude truy tim chàn trdi mdi cùa ky thuàt tièu thuyè't Mo ude cùa càc nhà tièu thuyè't là àp dung nhùng tim tdi mdi la dua vào thi phàp tièu thuyè't bién dai Chinh
vi vày vào nhùng thàp ky cudi thè ky XX, tiéu thuyè't phàt trién vdi vó vàn gigng diéu mdi la khié'n càc nhà phé bình khò eò thè xép loai càc nhà vàn vào trudng phài này boàc kbuynh budng kia
1 Khài quàt ve tieu thuyè't hièn dai nura dau thé'ky XX
Vào lue binh minh cùa thè ky XX, Marcel Prous dà md dàu eugc
'"Dò Dire Hièu, Thi pliàp hién dai, Nxb Bòi Nhà vàn, 2000, tr 393
558
Trang 2cacn lan cua iieu muyei voi og iieu thuyè't Di tim thdi gian da mat Khi
khào sàt su phàt trién cùa tiéu thuyè't bién dai Phàp, ebùng ta khóng thè quén vai trò cùa James Joyce, André Gide, eùng ydi Prous hg dà khai thàe va thùe day mot eude càch mang tbue su ve tiéu thuyè't Phàp
Tàc phàm Ulysse (1929) cùa nhà vàn Anh James Joyce duge dich
sang tièng Phàp Tàc già dà khai thàe "thdi gian ddng bién tai" va thè gidi nói tàm vdi mot ky thuàt dàc bièt Nhflng kì ùc, hdi tudng, nhflng ddng lièn tudng bang bac, mo hd ào at bién ve trong càm xùe cùa ngudi kè ebuyèn Qua khù, bién tai, tuong lai eùng ddng bién trén mot binh dién, nd duge "bién tai boa" Qua ddc thoai ndi tàm, ddc già ed thè thàm nbàp vào coi sàu tham cùa nhàn vàt, nàm bàt iihùng khoành kbàc suy nghl va khào sàt cà thè gidi vd thùe cùa nhàn vàt Càc nhà vàn Phàp dà dànb già cao tàm quan trgng cùa ddc thoai ndi tàm, dd là nhflng pbuong tién bflu biéu de khào sàt, nàm bàt nhflng suy nghl thàm kin duong binh thành cùa nhàn vàt, thè bién su da dang cùa nhflng cài nhin kbàc nhau ve eùng mdt bién tbue
Nhflng nàm dàu thè ky XX, càc nhà tièu thuyè't Phàp dà sàng tao nhflng ky thuàt mdi trong pbàn tich tàm li nhàn vàt Hg tfl bò viée pbàn tich tàm lì dua trén su giài tbich ti mi mdi quan bé màt thiét gifla dòng co va bànb dóng De làm sàng tò tinh bàt hgp li trong bànb dòng boàc tinh càm cùa nhàn vàt, càc nhà tiéu thuyè't chù truong ehi gidi thiéu nhflng su viée ehi rd càc bànb ddng va càch ùng xù cùa nhàn vàt Dàc bièt là kbuynh budng ggi md càc thè nghiém nhiéu bon là mièu tà
va pbàn tich tàm li nhàn vàt Nbu vày chi ed ddc già mdi ed thè pbàn quyè't, giài tbich nghla bànb ddng cùa nhàn vàt, "giài ma" nhùng trang tbài phflc tap, ngàm àn cùa ndi tàm nhàn vài
Trong tàc pbàm Do va Den cùa Stendhal, vàn de pbàn tich nói
tàm nhàn vàt duge xù lì bang mdt thù phàp tao bao va dàc sàc Trang thài tàm lì cùa Julien Sorel trong khoành kbàc bàri bà De Renai duge hién lén qua càc bành ddng va càch ùng xù cùa nhàn vàt Cbìnb vi vày, ddc già phài tién hành khàm phà y nghla cùa bànb ddng de làm sàng tò nói tàm nhàn vàt Nbu vày, ddc già ddng vai trò tich cuc, tham già vào qua trình sàng tàc tièu thuyè't Dà là quan nièm mài ve vai trd
cùa dóc già ma eàe nhà vàn se khai thàe triet de trong càc tiéu thuyè't
Trang 3Mdi (Nouveau Roman - anti Roman) cùa nhùng nàm 50, 60 cùa thè ky
XX Vdi nhflng càch tàn trong ngbé thuàt pbàn tich tàm lì nhàn vàt, càc nhà phé binh dà dànb già cao vai trd cùa Stendhal trong xu thè ddi mdi cùa ky thuàt tièu thuyè't hién dai
Vào nhflng nàm 40 cùa thè ky, càc nhà vàn hién sinh vdi càc tàc
pbàm Ruéi (1943) cùa Satre, Ngudi xa Ig (1942), Dich hgeh cùa
Camus lai thè hién su tim tdi trén bình dién trièt lì cùa eude ddi lién quan dén khài niém: nbàp eude, phi ly «Tièp tue kbuynh budng càch tàn càc ky thuàt tièu thuyè't, nhùng sàng tàc cùa nhflng nhà tièu thuyè't mdi (Nouveaux romanciers) dà tao nén nhflng ly thuyè't tao bao, thàm chi cuc doan Dà là xu budng mudn dào Idn tàn gdc ré nhflng quy tàc ebuàn muc cùa tièu thuyè't thè ky trude XVIII, XIX, duge ggi là Tièu thuyè't truyén thdng (roman traditionel) Mdt sd nhà vàn chinh là
nhflng nhà ly luàn ve tiéu thuyè't Nathalie Saraute vdi Thdi dgi nghi ngd, Alain Robbe-Grillet vdi tàc pbàm Vi mdt nén tiéu thuyi't dà dàt
nén màng cho nhflng luàn diém co bàn cùa kbuynh huóng này
Nathalie Saraute dà xem xét lai vai trd edt yèn cùa nhàn vàt Nhàn vàt sé khdng ed tèn, ludi, eòi ngudn va tinh càch Bdi vi theo tàc già tinh càch nhàn vàt chi là "nhùng tèn nhàn thd kéch", bd cuc cùa tièu thuyè't bién nhàn vàt thành nhùng "xàc udp khd eùng"
Robbe-Grillet cho ràng Tiéu thuyi't Mdi chi ed muc tièu cao nbàt là dat dén
tinh chù quan tuyét ddi Diéu dd duge thè hién trong quan niém ve ngudi kè ebuyèn (narrateur) Ngudi kè ebuyèn quan sàt, càm nhàn va thè gidi ehi tdn tai qua nhàn thùe, càm thu hién tbue cùa ngudi ké ebuyèn Chinh vi vày, tiéu thuyè't chi là su thè hién qua trinh khào sàt tudng tugng, nd gàn lién vdi nhflng ào ành, nhflng giàc mo, ndi àm anh va càc huyén thoai
Càc tièu thuyè't truyén thdng cùa càc nhà vàn tién boi Balzac, Stendhal, Flaubert, Zola dà xày dung mdt càu trùe tièu thuyè't bang dgc rò ràng, thdi gian tu su, càc su kién dién ra theo trình tu chat che
va hgp ly Ddi làp vdi càu trùe rd ràng, cu thè này, càc nhà tièu thuyè't hién dai ndi chung va Tiéu thuyè't Mdi ndi rièng dà ed gang tim ra mot loai càu trùe pbùc tap, khd hièu Càc hành ddng khdng tuàn theo mot
càu trùe bang dgc ma là bình trdn nbu trong tièu thuyè't Dói thay cùa
Michel Butor
Trong sudt ehiéu dai phàt trièn tièu thuyè't, eàe nhà vàn dà day cdng xày dung mot ly thuyét ve thè hién khdng gian, thdi gian cùa tiéu
560
Trang 4thuyei iiicu qumi iiièm tiuyén tndng, miéu tà (la description) làm chàm lai qua trinh tu su (narration) bang càch làm sàng td, làm ndi bàt càc diéu kién cùa bành ddng, tài tao lai thè gidi ben ngoài eùng nbu
thè gidi noi tàm cùa nhàn vàt Mièu tà trong Tiéu thuyét Mdi dà làm
bién ddi, dào ng^gc khdng gian, thdi gian cùa tiéu thuyét truyén thdng Dd là su idn Ièri boàc thu nhò khóng gian qua càm nhàn chù quan cùa nhàn vàt cbìnb Thdi gian duge kéo dai boàc dùng im, khdng tién trién boàc phu thude boàn toàn vào thdi gian trai nghiém cùa thè gidi ndi tàm nhàn vàt, bay cuc doan bon nfla, bang ly thuyét miéu tà
dd vàt cùa Alain Robbe-Grillet, tièu thuyè't pbàn ành qua trinh xàm nbàp cùa dd vàt, nd mièu tà ti mi, chi tiét Tàc già khdng trao cho nd bàt ky mdt y nghla nào Dd là loai mièu tà lanb lèo vd bon Trong tàc
pbàm Ghen, Alain Robbe-Grillet dà su dung thdi bién tai (le présent
de l'indicatiO trong miéu tà dd vàt nhàm làm ndi bàt su thdng tri cùa
dd vàt, su vàng bang tinh càm va dàc bièt là nói ed don cùa con ngudi trong thè gidi bi dd vàt boa
Cho dù tham vgng thay ddi boàn toàn ky thuàt tièu thuyét truyén thdng, càc nhà tièu thuyè't trén tbue té vàn tièp tue nghé thuàt mièu tà cùa nhà vàn tién bdi: thè gidi tu nhién u àm boàc ruc rd boa quyèn vdi trang thài da dang tinh té cùa nhàn vàt
Nhùng dpi rndi cùa ky thuàt tièu thuyét nhàm xoà bò ranh gidi gifla tàc già va •nhàn vàt,, giflà ddc già va nhàn vàt, nò ddi hdi d ddc già nhflpg-pham chat mài Vi tinh hgp ly cùa edt truyén, càu trùe thdi gian tièu'thuyét bi buy bd, tàc pbàm trd nén khd hièu, ddc già phài "giài ma" tàc pbàm, phài tham già tich cuc vào qua trình sàng tao tiéu thuyét v a cbìnb hg là ngudi phàt hién y nghla phong phù, "da àm" cùa tàc pbàm vàn hgc
Cho dù ed nhflng cài càch thài qua, càc nhà tiéu thuyét mài thè hién khàt vgng ddi mói khóng ngflng càc ky thuàt tiéu thuyét Ngày nay trong thdi ky duong dai, dudng nbu càc nhà vàn vàn ké thùa nhflng tinh boa cùa qua khù, khdng ngùng khang dinh phong càch rièng bang nhflng sàng tao hién dai
2 Mot so net dàc thù cùa tìè'u thuyè't Phàp vào nhCirng nàm cuoi thé'ky XX
Sau nàm 1970, nhàn loai ed nhflng bude tién phi thudng trong
Trang 5cdng ngbé thdng tin, dàc bièt là càc pbuong tién nghe nhin dat dén trình dd tuyét bào Vày nhflng thành tuu ky thuàt dò eò làm giàm su phàt trién cùa tiéu thuyè't bay khóng? Maurice Nadeau dà eò nhflng nhàn dinh xàc dàng ve nén tiéu thuyè't Phàp duong dai:
"Thè logi tiéu thuyét (NTB nhàn manh) ehua bao gid phàt trién rue rd nhu ngày nay, ma diéu tdi thiéu nhà't ve phuong dién sólugng, dói vdi nhà vàn, tiéu thuyi't là hình thùe mi thè nhà't cùa vàn hg Làm luu chuyén tà't ed càc dòng tu tudng, thè hiin tà't ed eàe hình thùe cùa nàng lue càm giàc, thich nghi vdi mgi ìioàn ednh ( ), tièu thuyét tgo nin chat liiu ma dua vào dò tà't ed càc nhà trièt hgc, càc su già, càc nhà xd hòi hgc tién hành nghiin eùu Qua tièu thuyét, nhùng càn binh cùa xd hói duge che già'u hoge duge bóc lo "'"
Tièu thuyét khóng suy tàn, khóng kbùng boàng nbu ngudi ta du doàn d dàu thè ky XX, trai lai nd phàt trién, tbàng boa manh me Hàng nàm ed hàng tram tàc pbàm lao vào eugc ebay dua cùa càc giài thudng vàn hgc duge trao vào tbàng 11 va 12 - mdn qua truyén thdng cudi nàm Su xuàt bàn tiéu thuyè't cà su trg giùp dàc lue cùa càc pbuong tién truyén thdng: nhùng muc dànb rièng cho vàn hgc trong eàe bào viét, muc phé binh vàn hgc trong càc bào va tap ehi chuyén ngànb, bào dién tu (su tàng gap bdi nhùng ebuong trình truyén bình ràp khuòn theo màu ebuong trình "Dàu lugc") Mot sd yèu td kbàc tàc dòng dén
su tbàng boa cùa tiéu thuyè't là: Nhflng bòi ddng giàm khào cùa càc giài thudng vàn hgc, Viét bàn làm Goncourt, Vién bàn làm Phàp rat ndi tièng boàc ed tàm ành budng Idn, cudi eùng phài kè dén càc nhà xuàt bàn Tuy vày, vai trd cùa hg eùng khà mo bd Mot màt, hg ùng bò nhiét tinh nhflng guong màt nhà vàn tré eò tài nàng tbue su trong he thdng phàt bànb sàeb; nhflng boat dòng bào chi bào dàm mot càch tuong ddi su ndi tièng va thành dat cho eàe nhà vàn này, nhung màt kbàc, vi Igi nbuàn, hg vàn xuàt bàn va tài bàn nhflng tàc pbàm ehua co chat lugng cao ve ngbé thuàt, già tri dich tbue con gay nhiéu tranh cài Tbue té, quy luàt cùa Igi nbuàn àp dat vàn de xuàt bàn vài sd lugng khdng Id Diéu khóng thè trành kbòi là su làn lón gifla mot nén vàn hgc dich tbue ma ehi eò mot sd it càc nhà chuyén mòn quan tàm va mot nén vàn hgc gàn lién vdi viée san xuàt tiéu thu thdng thudng, dat
' " Maurice Nadeau, Le Roman franfciis depuis la guerre Gallimard, 1970, tr 229
5 6 2
Trang 6den muc ag tnann cong Knong io nhung thàt mong manh, khdng ben vflng Bìa ngoài cùa quyèn sàeb - cài vò vàt chat da tao nén nhflng ào tudng buyèn boàc Thàt khd khan khi pbàn bièt mdt tàc pbàm ed già tri vài nhflng tàc pbàm chi eò sd lugng Idn san pbàm duge luu thdng nbd "nhflng nén cdng nghiép vàn hoà"
Trong nén vàn hgc Phàp xuàt hién su vàn ddng quay trd ve nhflng ebuàn muc cùa tièu thuyè't truyén thdng Trude tién, Tièu thuyét Mài mà't vuong qude cùa minh do nhùng yèu td ky thuàt thay ddi d mùc dd cuc doan, ehua nbuàn nhuyén va do chinh su tién trièn khdng ngùng cùa tièu thuyét Mdt màt tièu thuyét tièp tue duy tri nhflng thành td co bàn cùa thè loai truyén thdng, màt kbàc nd mang dàu àn cùa thdi dai mài ve chù de eùng nhu bùt phàp
Nhà ngbièn eùu vàn hgc Dàng Anh Dào dànb già cao thành cdng cùa tièu thuyè't hién dai Phàp thè ky XX, màc cho nhflng càch tàn tao bao cùa nd: "Bdi le bi quyè't thành cdng dà khié'n hg ed thè cbiém llnh duge kbdi lugng dgc già dàng ké bon càc nhà Tiéu thuyét Mdi, cbìnb
là d ebd: "Nhflng ddi mài cùa hg khdng doan tuyét bàn vài truyén thdng ma nguge lai, nhùng tim tdi à'y giàn di nbuàn nhi va khàm vào thi hièu cùa con ngudi hién dai dén mùc vàn giù duge tinh chat giao tièp, de tièp càn, càn thiét cho ngudi dgc hién dai Hg cbìnb là nhùng ngudi di trude, khai phà"^'*
Tùng ngu tri trong eude sdng vàn hgc d mot thdi ky vàng son nhà't dinh vài khàt khao "xem xét lai" tiéu thuyét truyén thdng va tim kiém mot chàn trdi mài ve ky thuàt tiéu thuyè't, càc tàc già lón, trong thdi dai mài eùng tu chuyén minh Alain Robbe-Grillet - mot trong nhflng ngudi dàt nén màng cho kbuynh buàng Tièu thuyét Mài, dà tu
xa càch nhflng quan niém hién dai cuc doan cùa cbìnb minh qua tàc
pbàm Chiée guang quay trò Igi (1984) Nathalie Saraute, nfl tàc già cùa cudn Thdi dgi nghi ngd (1956) - tuyén ngdn cùa trudng phài Tièu thuyét Mài, dà viét cudn tiéu thuyét tu thuàt Tuoi tha (1983) vài bùt
phàp truyén thdng dung di Philipe Sollers eùng budng ve nhflng ky
thuàt tiéu thuyét bién tbue trong càc tàc pbàm Nhùng ngudi dàn bà (1983), Nhùng con thàe logn kièu Phàp (1988)
*" Dàng Anh Dào, Dói mói nghé thuàt tiéu thuyè't phuffng Tày hién dai, Nxb Dai hoc
Quò'c già Ha Nói, 2000, tr 28
Trang 7Cd nhflng y kién kbàc nhau ve kbuynh buàng phàt trién cùa tièu thuyét trong giai doan này Cbùng ta khóng thè tram trgng hoà nhflng tin hièu trén vi cho ràng tièu thuyè't nhu kè dang leo lén ma can kièt sfle lue, mét mòi hut boi d dinh ddc Tbue té tièu thuyè't vàn tièp tue trong su tim tdi nhflng chàn trdi mài la Thàt khd khan va càng khdng thè àp dàt tén ggi cho trudng phài này boàc kbuynh budng kia nhu nhflng nàm dàu cùa thè ky XX Gidi ngbièn eùu quan tàm dén nhflng dàc diém ndi bàt cùa nhùng ddng tièu thuyét duong dai
Bao trùm toàn bd thè ky XX là nhflng tàm vòc dò so cùa nhflng
tàc già ndi tièng va bon ai bèt hg chinh là nhflng ngudi phàt ngdn cùa lich su: Roger Martin du Gard, Andre Malraux, Jean Paul Sartre Mot dàc thù quan trgng cùa tièu thuyét thè ky XX là khai thàe tu liéu cùa nhflng "Truyén vàt" de xày dung nén nhflng edt truyén cùa tiéu thuyét
Ké thùa eàe nhà tièu thuyét bac thày d thè ky trude, Stendhal vdi Dò
va den, Flaubert vài Bà Bovary, càc nhà vàn dà khai thàe ngudn tu liéu
vd tàn này, tao nén nhflng tàc pbàm bàt hù, d thè ky XX Sartre, Camus, Genet dà budng mot pbàn càm bùng vào nhflng vàn de mang
tinh thdi su trong tàc pbàm: Bue tudng, NgUdi hièu nhdm, Nhùng ngudi
giùp vii e
Cbùng ta khdng thè khdng quan tàm dén su cbiém uu thè cùa nhflng loai tàc pbàm này vi nd gàn bd vdi mdt sd nhflng ddc già duong thdi, khàt khao nhflng càm giàc manh bon là nhflng suy ngàm sàu sàc
va niém dau khd Idn lao Jean Baudrillad dà pbàn tich hién tugng này:
"Cài dàc thù cùa xd hói tiiu thu là tinh phó càp cùa nhùng Truyén vàt trong thóng tin dgi chung Bàt kè nhùng thóng tin dù là chinh tri, lich su hoge vàn hoà déu tièp nhàn vdi màt hình thùe dung di va huyén do cùa Truyén vàt Nò mang tinh thdi su, eò nghla là bi kieh hoà theo kièu hoành tràng - nò khóng mang tinh thdi su, co nghìa là giàn càch bdi nhùng phuong tién thóng tin va bi thu nhò Igi dudi dang
nhùng tin hiéu Truyén vàt khdng phdi là logi hình giùa nhùng logi
hình khàe, ma nò là logi hình chù yèu cùa nhùng tu tuòng diéu ky, cùa nhùng huyin thogi cùa chung ta"'"
Theo càc tàc già cùa cudn Vàn hgc thè ky XX do Henri Mitterrand
Jean Baudrillard, La Société de consommation, ses mythes, ses structures, Gallimard,
1974, tr 135
564
Trang 8chù bién thi nhflng hién tugng mang tinh giai thoai cùa hdi ùc boàc cùa mdt tièu su duge bién thành su kién chùa dtrng tinh già tri khài quàt pbàn ành nhflng tà'n bài kieh va bi kieh cùa nhàn loai, khi dò nò boat dóng nhu mot truyén ngu ngòn
Càc tàc già su dung hình thùe tu thuàt boàc eò ngudn càm hùng
tu thuàt Thóng thudng chat liéu duge khai thàe tfl nhflng sd pbàn xuà't cbùng duge su dung trong thè loai hdi kì-tu thuàt Loai thù hai ed ngudn càm hùng tu thuàt thudng khai thàe nhùng trudng hgp dàc bièt, vugt ra ngoài cài chung cài thdng le (eude ddi cùa nhflng sièu sao, gidi chinh tri ) Hai binh thflc trèn là co sd tao nèn ngudn càm hflng sàng tao cho loai tièu thuyét tu thuàt tbàng boa va kéo dai cho dén nhflng thàp nièn cudi thè ky XX Tà't nbièn su ra ddi cùa thè loai da tao ra nhflng eude tranh luàn ve ranh gidi, khài niém, bàn chat cùa tièu
thuyè't tu thuàt: ''Hói ite va sàng tgo, cài thàt va hueà'u, cài riing tu va cài chung dan xen nhau, thàm nhàp vào nhau Dudng nhìn dàu ta eùng de bàt gap tièu thuyi't tu thuàt theo nghìa róng rdi"'"
Khi ndi ve loai tièu thuyét này phài kè dén Tuoi tha cùa Sarraute, Dién viin cùa C.Simon, ngudi tinh cùa M.Duras, Chò dùng va Mot ngudi dàn bà cùa A.Eranaux Chó dùng nhàn duge giài thudng
Renaudot nàm 1984, duge viét ngàn ggn kboàng bon mdt tram trang khd nbd Chat liéu de xày dung nén cudn tièu thuyè't à'y là eude ddi cùa cbìnb nfl vàn si, vi vày gidi phé bình dà "xép" nà vào loai tièu thuyét tu thuàt Nhung tàc pbàm dd vàn in dàu cùa thdi dai, mang boi thd cùa eude sdng xà hdi, pbàn ành mdt giai doan cùa lich su nude Phàp tfl dàu thè ky hai muoi cho dén sau ehién tranh thè gidi thfl hai vài bao tbàng tram va bién ddi xà hdi Idn lao Dudng nhu tàc pbàm duge dàt trèn dudng ranh gidi gifla cài chù quan va kbàcb quan, giùa
"huyén thoai" va" lich su"
Nàm trong ddng chày cudn cudn cùa su phàt trièn tri tue nhàn loai, càc nhà vàn Phàp dà ebdi bd phue tùng sd pbàn, khdng kboan nhugng vdi mgi bàt cdng va im làng trude nhflng hành ddng làng ma con ngudi, hg dà dflng ben canh nan nhàn, ddng vién ddc già dflng lén vùng lén cbd'ng lai nhflng hành ddng day dga con ngudi Trong thdi
">.Phùng Vàn Tìru, Tiéu thuyét ben thétn tìié'lcy AX7, Nxb Khoa hoc Xà hòi, 2001, tr 225
Trang 9dai cùa nhflng tién bd vugt bue ve cdng nghé tin, tu ddng hoà, cùa nhflng xung dot vàn hoà, sàc toc va tdn giào càc nhà vàn ludn tran trd di tim mdt bùt phàp mdi de pbàn ành hién thirc day bién ddng dd
Dà là "Su quay trd ve mdt loai chù nghla ed dién va niém khàt khao ddi mdi mdt thè loai ma ed pbàn ngdt ngat vi nhflng kinh nghiém thù euu cùa nhflng thè bé di truàc""\
Tàch rdi nhflng thdi quen già edi dua vào su bàt chude nhflng "bàc thày cùa chù nghìa hién thue" thi phàp tiéu thuyét trd nén phong phù vdi nhiéu gigng diéu mdi la
Nhflng mdi quan tàm ve dao dfle, giào due, chinh tri khdng boàn toàn vàng bang trong tiéu thuyét Nhà vàn thudng là mdt nhà tu tudng,
hg su dung tièu thuyè't de thè hién mdt vàn de cùa nhàn loai boàc dua
ra mdt luàn de trièt hgc Chat tudng tugng cbiém llnh vi tri quan trgng, nhung khdng phài làm càu chuyén dàm chim trong chù nghla boang dudng cuc doan boàc trong mdt thù vàn hgc thuàn tuy de giài tri, ma
là mdi quan tàm cùa càc tàc già tiéu thuyè't, sàng tao nèn mdt thè gidi thdng qua ngdn ngù Hién tbue duge chuyén tài gidng mdt ebùt bòi boa, khdng qua bàm àn, nd là hién tbue cùa ngdn tu duge san sinh tu bùt phàp, chùa dung nhùng dàu hièu cùa ngdn tu vdi ngfl phàp, hình ành va tfl vung phong phù
Càc nhà ngbièn eùu xem xét mdi quan bé gifla tu su va miéu tà trong tièu thuyét duong dai Tbue té nhflng tàc già tièu thuyè't Mdi dà làm ndi bàt "vi tri thdng tri" cùa miéu tà He thdng thdi hién tai cùa càu chuyén duge kè d ngdi thù nhà't làm tàng thèm tinh chù quan va giàm tinh kbàc bièt giùa tu su va mièu tà Càu ebuyèn càng ngày càng tua gidng nbu bue tranh cùa thè gidi ben trong ma nò pbàn ành, in dàu
trén thè giài do vàt thóng qua càch lua chgn, càch dàt tén va xù lì cùa
ngudi miéu tà, khdng phài cùa ngudi kè chuyén (narateur) Ranh gidi giùa tinh miéu tà va tinh tu su trd nén md nhat Ngdn ngfl duge khai thàe nbu mot thành td edt lòi gòp pbàn làm giàm tinh tu su, tàng chat tho trong thi phàp tièu thuyét Mòi nhà vàn xù lì theo mot phuong thùe, liéu lugng khàe nhau, vi vày thi phàp tièu thuyét ngày càng trò nén da dang va phong phù
*'* Collection Henri Mitterand, Littérature XXe siete, Nathan, 1992, tr.791
566
Trang 10Le (Jlezio dà su dung mot ngòn ngfl giàn di, trong trèo va de mò tà
qua dói màt cùa tré tho Trong càc tàc pbàm Sa mge Con cà vàng, Ngudi di tim vàng nhflng kboàng khóng bao la nhu: Sa mae, bién, trdi
déu duge càm nhàn qua nhflng nhàn vàt tré tudi, vfla qua tudi thiéu nién Cbìnb vi vày tbién nhién à'y thàt bay bdng, mo hd boang so va bì
àn, nd trd thành phuong thude màu nhiém de ebdng lai ndi ed don, là eùu cành de hda tan su trdng rdng cùa nhflng ngudi tré tudi ludn khàt vgng truy tim hanh pbùc d nhflng pbuong trdi mài la Sinh ra tfl càt bui, con ngudi sau nhflng ebuyèn di tim vd vgng nhflng vùng dàt bua, truy tim hanh pbùc cùa tùng cà thè boàc cùa cà mot cdng ddng, hg lai trd ve mién cùa già, càt bui tim lai eòi ngudn va tbue su hanh pbùc trong kboàng khdng gian tu do ve phuong dién tinh thàn nhung vd eùng kbàc nghiét trèn pbuong dién vàt chat Nhà phé binh Madeleine Borgomado dà dua ra nhàn xét ve y nghla trièt hgc cùa hành trình truy tim hanh pbùc cùa eàe nhàn vàt trong tàc pbàm "Sa mae":
"Tièu thuyét Sa mae dd ggi Un mot cài nhìn vi thè gidi, mot trièt
li hudng dén nhùng già tri dói làp vdi nhùng già tri dà duge thùa nhàn trong xd hói hiin dgi dò là: già tri cùa ddng tiin, cùa tiin nghi, cùa tinh egnh tranh Dua vào càch thùe cùa tièu thuyi't luàn de va tinh nhi nguyin rd net (tuy dd bi md nhgt bòi tinh da già tri) tàc phdm sa mge
dd làm sàng tò nhùng già tri khàe Già tri cùa su nghèo dói, thàm ehi
bi day tdi su eùng qudn tuyit dói Già tri cùa cài hu khóng nò khóng phdi là su tróng róng, su thiéu hut ma là cài vó thudng phong phù cùa
sa mge Già tri cùa tu do, nhung là mot logi tu do trdn trui, khàe nghiit gdn lién vdi dói nghèo, vdi can edi Vi vày ngudi ta ed thè thùa nhàn ò trièt hgc này nhùng diém gdn gùi vdi mot so hình thùe cùa chù nghìa thdn bi va vdi trièt hgc phuong Dóng, nhu dgo Ldo ""K
Trong tàc pbàm cùa Le Clezio, nhùng trang viét ve tbién nhién thue su là mdt kbùc thành ca dàng hién cho vù tru ménb mdng, ky ào,
nd mang dàm chat trfl tinh va làm giàm tinh tu su cùa tièu thuyè't Phù nhàn su tha hda con ngudi trong xà bòi tiéu thu phuong Tày, budng dén mdt thè gidi nhàn bàn bon là chù de trung tàm cùa hàng loat tiéu
thuyét cùa Le Clezio vào nhflng nàm cuoi thè ky XX "Cuó'n sàeh cùa nhùng eugc ehgy trón, Ngùdi di tim vàng, Sa mge, Con ed vàng Nhàn
*" Madeleine Borgomano, Désert, JM.G Le Cìézio, Bertrand Lacost, 1992, tr 23