Tóm tắt Luận án Tiến sĩ Ngữ văn: Tác giả Nho học - Tân học và những đóng góp đối với thể loại tiểu thuyết Quốc ngữ đầu thế kỷ XX (qua một số tác giả tiêu biểu)

Mục đích của Luận án là nghiên cứu cơ sở hình thành và đặc điểm loại hình tác giả Nho học – Tân học Việt Nam đầu thế kỷ XX; Nghiên cứu những đóng góp của loại hình tác giả Nho học – Tân học cho thể loại tiểu thuyết Quốc ngữ Việt Nam đầu thế kỷ XX từ tiếp cận thể loại trên các phương diện đề tài – chủ đề, tổ chức kết cấu cốt truyện, xây dựng nhân vật, giọng điệu nghệ thuật và ngôn ngữ nghệ thuật. Mời các bạn cùng tham khảo!

BÙI THỊ LAN HƯƠNG

TÁC GIẢ NHO HỌC - TÂN HỌC VÀ NHỮNG ĐÓNG GÓP ĐỐI VỚI THỂ LOẠI TIỂU THUYẾT QUỐC NGỮ ĐẦU THẾ KỶ XX (QUA MỘT SỐ TÁC GIẢ TIÊU BIỂU)

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 9 22 01 21

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

HÀ NỘI - 2020

Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

Người hướng dẫn khoa học: 1) PGS TS Vũ Thanh

2) PGS TS Trần Thị Hoa Lê

Phản biện 1: PGS.TS Nguyễn Hữu Sơn

Viện Văn học

Phản biện 2: PGS.TS Phạm Xuân Thạch

Trường Đại học KHXH&NV- ĐHQG Hà Nội

Phản biện 3: PGS.TS Trần Văn Toàn

Trường ĐHSP Hà Nội

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án tiến sĩ cấp Trường họp tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, số 136 Xuân Thủy, Cầu Giấy, Hà Nội

Vào hồi ……… giờ ……… phút, ngày …… tháng …… năm 2020

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Quốc gia Việt Nam, Hà Nội,

- Thư viện Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

có sự kết hợp hai yếu tố trong cấu trúc, trong ý thức hệ tư tưởng: Nho giáo và học phong của thời đại mới Họ có thể là những người đỗ đạt trong các kỳ thi Nho học, hoặc là những người đã nhiều năm theo đòi chữ nghĩa thánh hiền và chịu ảnh hưởng sâu sắc của nền học vấn này Song, do những biến thiên của thời cuộc, trên cơ sở tiếp thu những tư tưởng mới của phương Tây, những nhà nho này đã theo học tiếng Pháp, tiếp thu văn hóa Pháp và chuyển sang viết văn bằng chữ Quốc ngữ Đội ngũ tác giả Nho học - Tân học là một mẫu hình tác giả nhà nho kiểu mới và họ có những đóng góp không nhỏ cho quá trình hình thành và phát triển của nền văn học Quốc ngữ giai đoạn đầu thế kỷ XX

Tác giả Nho học - Tân học Việt Nam đã có những đóng góp quan trọng cho sự hình thành và phát triển của văn học đương thời, đặc biệt cho

sự duy trì và tiếp nối những thành tựu và ảnh hưởng của văn học quá khứ với nền văn học mới, trong một bối cảnh khi mà đa số người sáng tác đã quay lưng hoặc tìm cách xóa bỏ dấu vết của nền “cựu học” Loại hình tác giả này, từ trước tới nay mới được các nhà khoa học tiến hành nghiên cứu chủ yếu dưới góc độ là những nhà văn riêng lẻ, độc lập, hoặc tìm hiểu họ trên những phương diện khác mà chưa phải với tư cách là một loại hình tác giả Đôi khi những đặc điểm mang tính loại hình của họ như sự duy trì trạng thái tiếp nối truyền thống trên các phương diện như đề tài, chủ đề, cảm hứng tư tưởng hay những thủ pháp nghệ thuật, ngôn từ, cách xây dựng hình tượng nghệ thuật lại chỉ được coi là những hạn chế rơi rớt từ quá khứ

Những thành tựu của loại hình tác giả Nho học - Tân học ở nhiều trường hợp lại bộc lộ ngay trong sự thể hiện những vấn đề tưởng như đã cũ so với thời đại Chính những thành tựu to lớn, cũng như những vấn đề còn để ngỏ của nghiên cứu văn học đầu thế kỷ XX đã gợi ý cho chúng tôi triển khai đề tài về các tác giả Nho học - Tân học và những đóng góp (cũng như hạn chế) của họ cho sự hình thành và phát triển của văn học giai đoạn giao thời

XX Với những lí do khoa học và lý do thực tiễn trên đây, chúng tôi mạnh dạn

chọn đề tài “Tác giả Nho học - Tân học và những đóng góp đối với thể loại tiểu

thuyết Quốc ngữ đầu thế kỷ XX (qua một số tác giả tiêu biểu)” làm nội dung

nghiên cứu trong luận án của mình

2 Đối tƣợng và phạ vi nghiên cứu

2.1 Đối tƣợng nghiên cứu

Đối tượng luận án lựa chọn nghiên cứu là loại hình tác giả Nho học – Tân học và đóng góp của họ đối với thể loại tiểu thuyết Quốc ngữ Việt Nam đầu thế kỷ XX thông qua năm tác giả Nho học - Tân học tiêu biểu là: 1) Nguyễn Chánh Sắt (1869-1947); 2) Hồ Biểu Chánh (1884-1958); 3) Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu (1889-1939); 4) Nguyễn Trọng Thuật (1883-1950) và 5) Ngô Tất Tố (1894-1954) Ngoài ra, luận án còn quan tâm đến các nhà văn đầu thế kỷ XX khác cùng loại hình hoặc có một số điểm tương đồng như Nguyễn

Bá Học (1857-1921), Nguyễn Hữu Tiến (1874-1941), Nguyễn Đôn Phục (1878-1954), Lê Hoằng Mưu (1879-1941) hay Bửu Đình (1898-1931)…

2.2 Phạ vi nghiên cứu

Trên thực tế, số lượng các tác giả Nho học - Tân học trong quy loại của chúng tôi khá nhiều song do khuôn khổ của luận án chúng tôi chỉ tập trung nghiên cứu sâu về năm tác giả đã được chọn Thứ tự xuất hiện của các tác giả trên, về cơ bản cũng thể hiện được phần nào bước tiến, bước chuyển tiếp trên

một số phương diện của loại hình tác giả này cả về quan niệm nghệ thuật và những thành tựu trong sáng tác Về hệ thống tác phẩm được khảo sát: chúng tôi

sẽ tiến hành khảo sát tất cả các cuốn tiểu thuyết của năm tác giả Nho học - Tân học trên đây Các sáng tác ở các thể loại khác của họ, cũng như sáng tác của các nhà văn khác đầu thế kỷ XX sẽ là nguồn tư liệu để chúng tôi tiến hành so sánh, đối chiếu, phân tích khi cần thiết

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu loại hình tác giả Nho học -Tân học và loại hình tác phẩm (tiểu thuyết Quốc ngữ) của các tác giả này, chúng tôi hướng đến hai mục đích chính là: - Nghiên cứu cơ sở hình thành và đặc điểm loại hình tác giả Nho học – Tân học Việt Nam đầu thế kỷ XX; - Nghiên cứu những đóng góp của loại hình tác giả Nho học – Tân học cho thể loại tiểu thuyết Quốc ngữ Việt Nam đầu thế kỷ XX từ tiếp cận thể loại trên các phương diện đề tài – chủ đề, tổ chức kết cấu cốt truyện, xây dựng nhân vật, giọng điệu nghệ thuật và ngôn ngữ nghệ thuật

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Luận án đặt ra các nhiệm vụ nghiên cứu sau đây: - Lý giải nguyên nhân, điều kiện lịch sử - văn hóa, xã hội và văn học ở giai đoạn giao thời giữa hai thế kỷ đã góp phần hình thành nên loại hình tác giả Nho học - Tân học và những đóng góp của họ cho sự phát triển văn học dân tộc; - Luận án bước đầu nhận diện một số đặc điểm mang tính loại hình quy định đến sự lựa chọn cuộc đời, sự nghiệp, cũng như con đường mà các nhà văn đến với sáng tác tiểu thuyết Quốc ngữ, những đổi thay trong quan niệm văn học, quan niệm thẩm mỹ của họ; - Nhận diện các sáng tác tiểu thuyết Quốc ngữ của tác giả Nho học - Tân học trên một số phương diện cơ bản là hệ thống đề tài - chủ đề; tổ chức kết cấu cốt truyện; xây dựng nhân vật; giọng điệu nghệ thuật và ngôn ngữ nghệ thuật

4 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện nội dung nghiên cứu này, chúng tôi vận dụng các

phương pháp nghiên cứu cơ bản sau đây: 1) Phương pháp loại hình học và

phương pháp nghiên cứu văn học theo thể loại; 2) Phương pháp tiếp cận tự

sự học; 3) Phương pháp hệ thống; 4) Phương pháp so sánh – đối chiếu và

5) Phương pháp nghiên cứu liên ngành

5 Đóng góp ới của luận án

- Tìm hiểu đặc điểm loại hình tác giả Nho học - Tân học và những

đóng góp của họ cho sự hình thành và phát triển của thể loại tiểu thuyết giai đoạn đầu thế kỷ XX, luận án sẽ là công trình khoa học đầu tiên nghiên cứu một cách tương đối hệ thống về loại hình tác giả và loại hình tác phẩm (tiểu thuyết Quốc ngữ) của các tác giả này trong quá trình vận động và phát triển của lịch

sử văn học dân tộc nói chung; - Trên cơ sở giới thuyết khái niệm, luận án đã bước đầu làm sáng tỏ điều kiện hình thành cũng như đặc điểm loại hình tác giả Nho học - Tân học trong mối tương quan với các loại hình tác giả khác trước

đó cũng như cùng thời gian xuất hiện vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX; - Luận án đã đi sâu khảo sát, mô tả và luận giải một số đóng góp của tác giả Nho học – Tân học đối với thể loại tiểu thuyết Quốc ngữ đầu thế kỷ XX thông qua

hệ thống đề tài - chủ đề; tổ chức kết cấu cốt truyện; xây dựng hệ thống nhân vật; giọng điệu và ngôn ngữ; - Ngoài ra, qua kết quả nghiên cứu, luận án cũng hi vọng cung cấp và ứng dụng một hướng tiếp cận, đánh giá đối với một loại hình tác giả đặc biệt, bổ sung kiến thức cho việc tham khảo và nghiên cứu, giảng dạy về một số tác giả, tác phẩm của văn học Việt Nam đầu thế kỷ XX

6 Cấu trúc của luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, nội

dung chính của luận án được triển khai thành bốn chương sau đây

Chương 1

CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1 Cơ sở lý thuyết

1.1.1 Lý thuyết loại hình học văn học

Loại hình học (tiếng Anh: typology, tiếng Pháp: typologie) là khoa học

nghiên cứu về loại hình nói chung Đây vừa là một lý thuyết vừa là một phương pháp trong nghiên cứu văn học, vốn xuất phát từ rất sớm, ngay từ trong nền văn hóa cổ đại Hi Lạp - La Mã với cách phân chia văn học của Aristot Tuy nhiên, nhắc đến lý thuyết loại hình học văn học, chúng ta phải kể đến thành tựu của các nhà nghiên cứu văn học Nga trước đây Ở Việt Nam, tư duy loại hình,

phương pháp loại hình ngày càng được nhiều nhà nghiên cứu chú ý Sau gần một thế kỉ xuất hiện ở Việt Nam, có thể nói lí thuyết loại hình học đã trở thành công cụ nghiên cứu hữu hiệu cho những ai quan tâm đến văn học Việt Nam, nhất là những tiếp cận từ phương diện loại hình học tác giả văn học Có thể khẳng định, ở Việt Nam đã hình thành nên một xu hướng nghiên cứu văn học theo lý thuyết loại hình học với khá nhiều thành tựu

1.1.2 Lý thuyết tự sự học

Thể loại tiểu thuyết vốn là một trong những thể loại mang đặc trưng cho loại hình tự sự Vì thế, đặt vấn đề nghiên cứu tác giả Nho học - Tân học và những đóng góp của họ đối với sự vận động và phát triển của tiểu thuyết Quốc ngữ Việt Nam đầu thế kỷ XX nên lý thuyết tự sự học cũng được coi là một trong những lý thuyết quan trọng được vận dụng trong luận án Lý thuyết tự sự học cũng giúp cho người viết cơ sở để tiến hành nghiên cứu những đặc điểm của thể loại tiểu thuyết Quốc ngữ - một phương thức tự sự cỡ lớn đầu thế kỷ

XX Lý thuyết tự sự học sẽ giúp chúng tôi tập trung giải quyết những đặc điểm đặc sắc trong phương thức nghệ thuật loại hình tiểu thuyết Quốc ngữ của tác giả Nho học - Tân học như tổ chức kết cấu cốt truyện, giọng điệu nghệ thuật và ngôn ngữ nghệ thuật

1.2 Giới thuyết tác giả Nho học - Tân học

Chúng tôi quan niệm như sau, tác giả Nho học - Tân học, trước hết là những nhà văn được học hành và chịu ảnh hưởng sâu sắc của tư tưởng Nho học

và nền học vấn truyền thống Do hoàn cảnh lịch sử buổi giao thời, họ đồng thời cũng được học tập và chịu ảnh hưởng của các hệ tư tưởng và nền học vấn mới ảnh hưởng của phương Tây, tuy mức độ ảnh hưởng ở mỗi tác giả là khác nhau

Từ đó hình thành một thế hệ các nhà cầm bút mới - những con người của hai thế kỷ, mang trong mình đặc trưng của thời kỳ quá độ, giao thời giữa cái cũ và cái mới Đội ngũ tác giả Nho học - Tân học, một mặt vẫn mang những khát vọng có phần phi thực tế như các nhà nho trước đó: muốn thực hiện giấc mộng

“kinh bang tế thế” và “cải cách xã hội” bằng văn chương, họ đề cao vai trò cải tạo xã hội, thay đổi xã hội của văn chương; song mặt khác, họ cũng nhìn thấy được những đổ vỡ của luân lý Nho giáo trong thời buổi bấy giờ, từ đó hướng ngòi bút của mình đến sự phản ánh hiện thực

1.3 Tổng quan vấn đề nghiên cứu tác giả Nho học - Tân học Việt Na và đóng góp của họ đối với sự hình thành, phát triển thể loại tiểu thuyết Quốc ngữ đầu thế kỷ XX

1.3.1 Những công trình nghiên cứu về các tác giả Nho học - Tân học

Các công trình nghiên cứu về năm tác giả này cũng khá phong phú Sau đây chúng tôi điểm qua một số công trình tiêu biểu:

1.3.1.1 Những nghiên cứu về tác giả Nguyễn Chánh Sắt

Nghiên cứu về Nguyễn Chánh Sắt: trước hết, phải kể đến cuốn Tiểu

thuyết Nam Bộ cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX (2004) do Nguyễn Kim Anh chủ

biên [72]; Từ điển Văn học (Bộ mới) [162]; “Nhà văn nhà báo Nguyễn Chánh

Sắt (1869-1947)” [165]… Nhìn chung, những nghiên cứu về Nguyễn Chánh

Sắt đã đề cập khá đầy đủ về thân thế, sự nghiệp, vị trí của ông đối với lịch sử nói chung, lịch sử văn học nói riêng Tuy thế, vấn đề nhìn nhận Nguyễn Chánh Sắt với tư cách của một tác giả Nho học - Tân học gắn với đóng góp của ông với thể loại tiểu thuyết Quốc ngữ cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX thì vẫn còn đang là một vấn đề bỏ ngỏ cần có những nghiên cứu chuyên sâu hơn

1.3.1.2 Những nghiên cứu về Hồ Biểu Chánh

Hồ Biểu Chánh là nhà văn Nam Bộ được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm tìm hiểu nhất Có thể kể đến các nghiên cứu của Phan Khôi [94]; Thiếu Sơn [192]; Vũ Ngọc Phan [130]; Nghiêm Toản [174]; Phạm Thế Ngũ [150]; Nguyễn Khuê [97]; Hoài Anh [3]; Huỳnh Thị Lành [108]; Phạm Thị Thu Thủy [246]… Có thể khẳng định, cho đến hiện nay, những nghiên cứu

về Hồ Biểu Chánh khá phong phú, nhiều công trình chuyên sâu Theo đó mà các phương diện thân thế, sự nghiệp, vị trí văn học sử của ông cũng đã được bàn đến tương đối sáng rõ Điểm mới trong nghiên cứu của chúng tôi chính là đặt Hồ Biểu Chánh trong tương quan của nhóm loại hình tác giả Nho học - Tân học đầu thế kỷ XX để nhìn nhận thấu đáo hơn những đóng góp của ông cho quá trình hiện đại hóa thể loại tiểu thuyết Quốc ngữ đầu thế kỷ XX

Trần Đình Hượu [90]; Trịnh Bá Đĩnh, Nguyễn Đức Mậu [52]; Trần Văn Toàn [261], [262]; [263]…

1.3.1.4 Những nghiên cứu về Nguyễn Trọng Thuật

Mặc dù viết không nhiều và cũng không thực sự đình đám vào thời điểm lúc bấy giờ, song tác giả Nguyễn Trọng Thuật cũng đã dành được sự quan tâm của các nhà phê bình, nghiên cứu đương thời như Thiếu Sơn, Vũ Ngọc Phan, Doãn Quốc Sĩ, Phạm Thị Ngoạn, Nguyễn Quảng Tuân…

1.3.1.5 Những nghiên cứu về Ngô Tất Tố

Xuất thân trong một gia đình có truyền thống Nho giáo và bản thân Ngô Tất Tố cũng được đào luyện nơi cửa Khổng sân Trình, cội rễ đó đã ảnh hưởng đến trước thuật của ông Đặc điểm này trong sự nghiệp viết của Ngô Tất Tố đã được hầu hết các nhà nghiên cứu chỉ ra Tiêu biểu như là các nghiên cứu của Phong Lê [113]; Vương Trí Nhàn [153]; Phan Cự Đệ [39];

Vũ Tuấn Anh [10]; Trần Thị Phương Lan [104]

1.3.2 Những công trình nghiên cứu thể loại tiểu thuyết giai đoạn giao thời và tiểu thuyết Quốc ngữ của tác giả Nho học - Tân học

Nhìn chung, văn học giai đoạn giao thời nói chung, tiểu thuyết Quốc ngữ giai đoạn giao thời nói riêng đã từ lâu trở thành mối quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu văn học và đã có nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu Đó là các nghiên cứu của Trúc Hà [170], [171]; Trường Sơn Chí Ung Ngọc Ky [100]… Tình hình nghiên cứu tiểu thuyết giai đoạn này còn được tiếp tục trong công trình của một số nhà nghiên cứu có tên tuổi như Thiếu Sơn, Mộc Khuê, Vũ Ngọc, Lê Thanh, Dương Quảng Hàm… Những vấn đề của tiểu thuyết 30 năm đầu thế kỷ XX tiếp

tục được đề cập đến trong một số công trình đáng chú ý sau như Địa chí văn hóa

Thành phố Hồ Chí Minh của tập thể tác giả Trần Văn Giàu, Trần Bạch Đằng,

Nguyễn Công Bình [65]; Chân dung văn học [3], của Hoài Anh [9]; Từ điển văn

học bộ mới [162], Văn học Việt Nam thế kỷ XX do GS Phan Cự Đệ [41]… Ngoài

ra, còn công trình Những bước đầu của báo chí, truyện ngắn, tiểu thuyết và thơ mới

(1865-1932) của tác giả Bùi Đức Tịnh [249]… Đáng chú ý nhất là công trình của

tập thể các nhà nghiên cứu Viện Khoa học xã hội tại Tp Hồ Chí Minh: Tiểu thuyết

Nam Bộ cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX [4] do Nguyễn Kim Anh chủ biên Ngoài ra

còn một số các luận án tiến sĩ đề cập đến văn xuôi Quốc ngữ giai đoạn đầu thế kỉ

XX Đầu tiên là luận án PTS: Sự hình thành và vận động của thể loại tiểu thuyết

văn xuôi tiếng Việt ở Nam Bộ giai đoạn từ cuối thế kỷ XIX đến 1932 của Tôn Thất

Dụng năm 1993 [34] và luận án Quá trình hiện đại hóa tiểu thuyết Việt Nam từ

cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX của Cao Thị Xuân Mỹ năm 2001 [138],“Tả thực” với hiện đại hóa văn xuôi Quốc ngữ giai đoạn giao thời của Trần Văn Toàn

năm 2009 [252], Nghệ thuật tự sự tiểu thuyết Nam bộ từ cuối thế kỷ XIX đến năm

1932 của Phan Mạnh Hùng năm 2014 [84]… Đây là những công trình nghiên cứu

khá thấu đáo về sự hình thành và phát triển của thể loại tiểu thuyết Quốc ngữ Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX cũng như những đóng góp của thể loại cho quá trình hiện đại hóa thể loại tiểu thuyết nói riêng và văn học Việt Nam nói chung giai đoạn giao thời… Ở nước ngoài, theo tư liệu mà chúng tôi hiện được biết, những công trình nghiên cứu về văn xuôi Quốc ngữ nói chung và tiểu thuyết nói

riêng đến nay vẫn không có nhiều Trong công trình Introduction à la littérature

Vietnamienne (Giới thiệu văn học Việt Nam - 1969), Maurice M.Durand và

Nguyễn Trần Huân cũng chỉ trình bày một cách hết sức sơ lược về tác phẩm của 2

tác giả Hồ Biểu Chánh và Bửu Đình Trong công trình Le roman Vietnamien

contemporain (Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại - 1972) của Bùi Xuân Bào [307], tác

giả có đề cập đến một số tác phẩm của Hồ Biểu Chánh, Nguyễn Thời Xuyên…

1.3.3 Nhận xét chung

Cho đến nay, đặc điểm loại hình nhà nho thuộc giai đoạn giao thời (đầu thế kỷ XX) vẫn chưa được tìm hiểu nhiều, riêng loại hình tác giả Nho học - Tân học thì chưa có công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống và chuyên sâu Nghiên cứu loại hình tác giả Nho học - Tân học và những đóng góp của họ cho sự hình thành, phát triển của tiểu thuyết Quốc ngữ đầu thế

kỷ XX, chúng tôi hi vọng sẽ góp phần làm rõ hơn những vấn đề còn bỏ ngỏ như vấn đề đặc điểm loại hình tác giả và vị trí, đóng góp của loại hình tiểu thuyết được sáng tác bởi các tác giả Nho học - Tân học giai đoạn đầu thế kỷ XX của Việt Nam; ở nước ngoài, các nhà nghiên cứu chỉ tập trung vào một số hiện tượng văn học tiêu biểu, về tác giả như Trương Vĩnh Ký, Hồ

Biểu Chánh…; về tác phẩm như truyện Thầy Lazaro Phiền…; còn tác giả Nho học - Tân học

thì hầu như chưa được đề cập đến từ góc độ loại hình tác giả.Luận án của chúng tôi cố gắng trên phương diện tổng kết, đánh giá, khu biệt loại hình tác giả Nho học - Tân học, từ đó hy vọng góp thêm một tiếng nói khẳng định những đóng góp cũng như chỉ ra những mặt còn hạn chế, qua các sáng tác tiểu thuyết của họ, đối với quá trình hiện đại hóa thể loại nói riêng và nền văn học hiện đại Việt Nam đầu thế kỷ XX nói chung

Tiểu kết Chương 1

Có thể khẳng định rằng, trong khoa nghiên cứu văn học Việt Nam, từ trước đến

nay đã có rất nhiều các phương pháp tiếp cận khác nhau và mỗi phương pháp đều có những điểm khả thủ của nó mà sự vận dụng phù hợp luôn mang lại cho người nghiên cứu những kiến giải thú vị Phương pháp loại hình học văn học vốn được các nhà nghiên cứu Việt Nam tiếp thu từ khoa nghiên cứu văn học, văn hóa Nga để soi chiếu thực thể văn học Việt, gồm

cả văn học dân gian lẫn văn học viết bằng chữ Hán, chữ Nôm và chữ Quốc ngữ Trong cái nhìn đối sánh, nếu như một số phương pháp và lý thuyết khác trong nghiên cứu văn học có thể bị lỗi thời (như phương pháp xã hội học văn học dung tục chẳng hạn) thì loại hình học văn học luôn không cũ Nó đã phát huy tối đa hiệu quả của nó khi vận dụng để lý giải các tác giả văn học, các hiện tượng văn học và trong trường hợp của luận án này là loại hình tác giả Nho học - Tân học với những đóng góp của họ cho thể loại tiểu thuyết Quốc ngữ đầu thế

kỷ XX (tính từ khoảng năm 1900 đến những năm 30 của thế kỷ XX) Kết hợp với lý thuyết

tự sự học và các phương pháp, thao tác nghiên cứu khác (phương pháp hệ thống, phương pháp tiếp cận tác phẩm văn học từ góc nhìn văn hóa…), đặt loại hình tác giả Nho học - Tân học trong quá trình hình thành, vận động và phát triển của thể loại tiểu thuyết Quốc ngữ, trong Chương 1 chúng tôi đã cố gắng điểm qua tương đối đầy đủ, ngắn gọn những nghiên cứu, những chỉ dẫn cần thiết về đề tài nghiên cứu Đó chính là những tham bác cần thiết để chúng tôi luận giải rõ hơn về điều kiện hình thành, đặc điểm loại hình tác giả Nho học - Tân học trong bối cảnh mới của lịch sử - xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XX; cũng đồng thời là tiền

đề để chúng tôi khảo sát, mô tả, đánh giá về tiểu thuyết Quốc ngữ của nhóm tác giả này trên

cả hai phương diện nội dung và nghệ thuật thông qua các vấn đề về hệ thống đề tài – chủ đề;

tổ chức kết cấu cốt truyện; xây dựng nhân vật; giọng điệu nghệ thuật và ngôn ngữ nghệ thuật Đây là những vấn đề được đặt ra và chúng tôi sẽ từng bước giải quyết trong các chương tiếp theo của Luận án

Chương 2 ĐIỀU KIỆN HÌNH THÀNH VÀ ĐẶC ĐIỂM LOẠI HÌNH TÁC GIẢ NHO HỌC - TÂN HỌC GIAI ĐOẠN ĐẦU THẾ KỶ XX 2.1 Điều kiện hình thành loại hình tác giả Nho học - Tân học

2.1.1 Điều kiện lịch sử - xã hội, tư tưởng - văn hóa

2.1.1.1 Bối cảnh xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XX

Đầu thế kỷ XX, nhất là sau Chiến tranh Thế giới I, thực dân Pháp bắt tay vào khai thác thuộc địa để bù đắp vào những tổn thất trong chiến tranh Toàn

quyền Paul Dumer đã cho thực hiện chính sách “chia để trị” ở ba miền Bắc - Trung - Nam Kỳ Nam Kỳ trở thành thuộc địa, Bắc và Trung Kỳ thuộc Nam triều được đặt dưới danh nghĩa bảo hộ nhưng cũng là thuộc địa vì quyền lực đều nằm trong tay người Pháp Đô thị chính là môi trường cho sự ra đời của tiểu thuyết Quốc ngữ, trong đó có tiểu thuyết của các tác giả Nho học - Tân học

2.1.1.2 Quá trình phổ biến chữ Quốc ngữ

Chữ Quốc ngữ ra đời từ giữa thế kỷ XVI do các giáo sĩ Phương Tây sáng tạo ra nhằm phục vụ quá trình truyền đạo vào Việt Nam Chữ Quốc ngữ sẽ được sử dụng làm phương tiện giao tiếp chính thức trên giấy tờ văn bản thay cho chữ Hán

đã tồn tại hàng ngàn năm Mặt khác, nhà cầm quyền muốn dùng chữ Quốc ngữ để tách người bản xứ ra khỏi sự ảnh hưởng của văn hóa Trung Hoa, mà lại tạo ra sự gần gũi với họ bởi chữ Quốc ngữ tương đồng với chữ Pháp đều theo hệ Latinh Trong văn học, nó mang lại công cụ biểu đạt mới sinh động và đa dạng cho các sáng tác văn học làm cho người đọc bình dân dễ dàng tiếp cận hơn Từ đây văn chương đã thực sự “trở về với số đông và đáp ứng nhu cầu của số đông”

2.1.1.3 Sự ra đời, phát triển của báo chí và xuất bản

Khi thực dân Pháp cơ bản bình định được miền Nam Việt Nam song hành với quá trình đó là kế hoạch đồng hóa nước ta về mặt văn hóa

Để việc thôn tính có kết quả, ngoài các chính sách văn hóa mang tầm vĩ mô, báo chí là một trong những lĩnh vực được thực dân Pháp coi trọng Vì vậy, chỉ sau 5 năm đặt chân lên đất nước ta, chính phủ Pháp đã cho ra đời ngay một tờ báo Quốc ngữ ở Nam Kỳ Cùng với việc đưa báo chí vào Việt Nam, thực dân Pháp cũng đưa vào công nghệ in ấn và ngành xuất bản để bổ trợ cho quá trình đồng hóa của mình Chỉ trong thời gian ngắn đã có hàng chục hãng in ấn được thành lập từ các nhà in do chính quyền bảo trọ đến các nhà

in của tư nhân Ban đầu chỉ in ấn báo chí và các tài liệu của chính quyền thuộc địa nhưng về sau, khi thực dân Pháp nới lỏng quy định thì các tác phẩm văn học đã được xuất bản tương đối nhiều góp phần quan trọng vào quá trình hình thành và phát triển nền văn học Quốc ngữ mới

2.1.1.4 Nền giáo dục mới với mô hình nhà trường Pháp - Việt

Trong vai trò cho sự hình thành đội ngũ các tác giả Nho học - Tân học và tiểu thuyết Quốc ngữ đầu thế kỷ XX, nền giáo dục mới đã góp phần xác lập một vị thế của con người trong thế giới Các nhà văn đã dần từ bỏ

cách viết của văn học truyền thống để học theo lối viết của văn học phương Tây hiện đại, cũng như từ bỏ dần cách tư duy cảm tính của con người phương Đông để học cách tư duy logic như con người phương Tây Từ cách tư duy này dẫn đến các nhà văn thay đổi về nhận thức và tư duy cũng như quan niệm sáng tác theo tinh thần mới ảnh hưởng của phương Tây - làm tiền đề cho những đổi mới trong sáng tác, trong sáng tạo văn chương đương thời

2.1.2 Điều kiện văn học

2.1.2.1 Dịch thuật - cầu nối giao lưu văn học Á - Âu

Những công trình và đặc biệt là những tiểu thuyết phương Tây được dịch thuật, công bố ở Việt Nam đã giúp cho các nhà văn tích lũy cho mình nhiều kinh nghiệm nghệ thuật Và trong quá trình tiếp nhận đó, nhiều tiểu thuyết Quốc ngữ giai đoạn đầu, trong đó không ngoại trừ một số tiểu thuyết của các Nho học - Tân học đã chịu ảnh hưởng nặng nề từ các tiểu thuyết phương Tây, từ tổ chức kết cấu, mô hình cốt truyện đến hình tượng nhân vật… Tuy thế, không gian, thời gian, vẻ đẹp đất nước và con người dân tộc cũng như những phương diện văn hóa truyền thống vẫn bàng bạc trong các tác phẩm Những nội dung này chúng tôi sẽ từng bước làm rõ ở các phần tiếp theo của Luận án

2.1.2.2 Công chúng và vai trò của công chúng văn học đầu thế kỷ XX

Nhìn một cách bao quát, có thể thấy rằng, độc giả (công chúng) văn chương đầu thế kỷ XX đã khá đa dạng Nội dung này chúng tôi đã có nhắc đến phía trên khi bàn đến sự ra đời của đô thị và tầng lớp độc giả là thị dân thành thị Họ chính là tầng lớp công chúng trực tiếp và đông đảo nhất của văn chương giai đoạn giao thời Ở đây, chúng tôi muốn nhấn mạnh đến một lớp công chúng khác, lớp công chúng được thông qua hai kênh gián tiếp là giáo dục và bản thân các hiện tượng văn học lúc bấy giờ

2.1.2.3 Sự phát triển tư duy tiểu thuyết Việt Nam: từ tự sự của tiểu thuyết chương hồi chữ Hán đến tiểu thuyết Quốc ngữ hiện đại

a) Truyền thống tự sự của tiểu thuyết chương hồi chữ Hán

Theo một số nhà nghiên cứu như Trần Nghĩa và Nguyễn Đăng Na thì tiểu

thuyết chương hồi chữ Hán trung đại vốn manh nha từ khá sớm với Hoan Châu ký

của Nguyễn Cảnh thị (1696), song thực sự khẳng định sự tồn tại của mình phải chờ

đến Nam triều công nghiệp diễn chí của Nguyễn Khoa Chiêm (hoàn thành năm 1719), tiếp sau đó là một loạt các tác phẩm khác như Thiên Nam liệt truyện của