Hiện tượng cúng hậu thế kỷ xvii xviii trường hợp văn bia cúng hậu huyện tiên lãng hải phòng

Hiện tượng cúng hậu thế kỷ XVII-XVIII

(Trường hợp văn bia cúng hậu huyện Tiên Lãng, Hải Phòng)

T ng V n Lợ *

Tóm tắt: Trong 2 t ế kỷ VII VIII vùng đất uyện Tiên Lãng (Hả P òng) đóng v trò

ử ngõ đ v o vùng u t ổ Bắ B r ng lớn T ông qu p n t n ững t ông t n đượ

p ản án trong v n b bằng p ương p áp t ng kê địn lượng b v ết đ s u tìm ểu về

ện tượng úng u ở k u vự n y l m rõ mứ đ v ện v t đóng góp,… Qu đó lý g ả

về mứ s ng ủ ngườ d n nơ đ y ũng n ư sự qu n tâm ủ đ vớ á tôn g áo v

t n ngưỡng

Từ khóa: Cúng u; v n b ; t ế kỷ VII-XVIII; Tiên Lãng

Ngày nhận 05/06/2017; ngày chỉnh sửa 20/9/2017; ngày chấp nhận đăng 01/12/2017

1 Vài nét về địa bàn, nguồn tư liệu văn

bia huyện Tiên Lãng thế kỷ XVII-XVIII *

Huyện T ên L ng nằm ở p T y Nam

ủ t n p Hả P òng vớ g áp g ớ n ư

sau: phía Tây và Tây N m g áp uyện Vĩn

Bảo (Hả P òng) p Đông Bắ g áp uyện

Tứ ỳ v T n H (Hả Dương) p Bắ

g áp uyện An L o v qu n ến T ụy (Hả

Phòng) p Đông trông r vịn Bắ B

p Đông N m g áp uyện T á T ụy (T á

Bình) H ện n y uyện T ên L ng ó d ện

t tự n ên là 193,4km2 d n s 150.136

ngườ T ờ Lê Sơ (1427-1527), M

(1527-1592) và Lê Trung Hưng (1533-1788), Tiên

Lãng có tên g l uyện T ên M n t u

p ủ N m Sá trấn Hả Dương

Trên đị b n uyện ó on sông ảy

qu l sông V n Ú -r n g ớ tự n ên p

bắ v sông T á Bìn -r n g ớ tự n ên

phía nam

T ế kỷ VII- VIII vùng ử sông T á

Bìn ở k u vự á uyện Vĩn Bảo v T ên

*

V ện V ệt N m v o P át tr ển

ĐHQG H N ; em l: tongv nlo vn @gm l om

L ng (Hả P òng) l ử sông Đ ng Ngo

tứ l ử ngõ ủ to n b vùng u t ổ

Bắ B t ờ kỳ n y Vùng ử sông T á Bìn đặ b ệt k u vự uyện T ên L ng l

nơ n quyền Đ ng Ngo o p ép t u

t uyền nướ ngo đượ r v o tr o đổ buôn bán hàng hoá T ương ảng đượ n ắ đến n ều trong á g ép ủ t ương

n n g áo sĩ p ương T y đương t ờ ó tên

là Domea, nay đượ xá địn t u k u vự

x ở Ng ĩ uyện T ên L ng Từ Dome

t uyền buôn á nướ t eo ệ t ng sông Thái Bình-sông Hồng ngượ lên P H ến (Hưng Yên) v T ng Long (H N ) để buôn bán (Đỗ T ị T ùy L n 2006, 2016; Nguyễn V n m 2007; Trần Đứ T n v

ng sự 2007; Nguyễn Qu ng Ng 2007,

Vũ Đường Lu n 2008) Do v y ó t ể t ấy, vùng đất T ên L ng trong gia đo n n y l

“đầu sóng ng n g ó” “ ả tần p òng t ủ” ở ven b ển ử ngõ đ v o vùng u t ổ Bắ

B vớ ảng t ị Dome ó vị tr qu n tr ng Theo d n mụ v n b V ện V ễn đông

Bá ổ P áp t H N (EFEO) sưu tầm v

n d p đầu t ế kỷ v t ng kê ủ n óm

tá g ả Đỗ T ị Hảo t ì T ên L ng ó 234

v n b vớ gần 400 đơn vị t á bản mỗ

v n b ó từ 1-4 mặt (Đỗ T ị Hảo v ng

sự 2009) V n b sớm n ất l Hoàng đồ

củng cố Đót ơn tự ó n ên đ n m 1491

v n b n ên đ mu n n ất l Hậu thần bi

ký ở đìn t ôn Rỗ x T ên T ến dựng n m

1937 S lượng 234 v n b p n t eo t ờ

g n n ư s u:

Bảng 1: ố lượng văn bia Tiên Lãng theo thời gian

Nguồn: Đỗ Thị Hảo và cộng sự 2009

N ư v y v n b có n ên đ xá địn t p

trung n ều n ất v o t ế kỷ VII VIII

(186 v n b ) ếm 79 5% Nếu k t á

tr ệt để nguồn tư l ệu này ó t ể o n ều

t ông t n về lị sử x ủ uyện T ên

Lãng t ế kỷ VII-XVIII

Phân loại theo di tích: Trong 186 v n b

ó n ên đ t ế kỷ VII VIII ó 102 b

ù ( ếm 54 8%) 70 b đìn ( ếm

37 6%) 10 b đền-m ếu 1 b v n ỉ 2 b

ầu 1 b ợ S lượng ưu t ế ủ b ù

v đìn p ản án m t t ự tế ù -đìn l

á ông trìn t n ngưỡng p ổ b ến ở m

nơ m vùng m ền Đ ều n y ứng tỏ P t

g áo v t n ngưỡng t ờ t n o ng ếm ưu

t ế nổ tr trong đờ s ng tâm linh ủ ngườ

dân vùng ven b ển T ên L ng Đặ đ ểm này

k ông ỉ ủ T ên L ng m òn tương đ

p ổ b ến ở vùng n Bắ T ng kê 1.063

v n b t ờ Lê xứ n Bắ ủ P m T ị

T ùy V n o b ết ó 536 b ù ( ếm

50 4%) 302 b đìn ( ếm 29 2%)…

(P m T ị T ùy V n 2003: 71, 72, 73)

Phân loại theo niên đại: B ểu đồ s u1 t ể

ện ụ t ể sự p n b t eo n ên đ ủ 186

v n b ng ên ứu:

1 N ên đ i V n án (1662) ó 1 v n b

N ên đ Vĩn T ( 1619-1629 ) Đức Long ( 1629-1635 ), Dương Hò ( 1635-1643 ), Vĩnh Th ( 1658-1662 ), Khánh Đức ( 1649-1653 ) Long Đức ( 1732-1735 ), Cảnh Thịnh ( 1793- 1801): đều ó 2 v n b

N ên đ i Thịn Đức ( 1653-1658 ), Hoằng Định (

1601-1619 ) đều ó 3 v n b

N ên đ i Phúc Thái ( 1643-1649 ) ó 4 v n b

N ên đ Vĩn Hựu ( 1735-1740 ) ó 5 v n b

N ên đ Đức Nguyên ( 1674-1675 ) ó 6 v n b (tổng

c ng 30)

N ên đ i Bảo Thái ( 1720-1729 ) ó 10 v n b

N ên đ Vĩn Trị ( 1676-1679 ) ó 12 v n b

N ên đ Vĩn T ịnh ( 1705-1720 ) ó 13 v n b

N ên đ Dương Đức ( 1672-1674 ) ó 16 v n b

N ên đ i Cảnh Trị ( 1663-1671 ) ó 18 v n b

N ên đ i Cản Hưng ( 1740-1786 ) ó 20 v n b

N ên đ C n Hò ( 1680-1705 ) ó 62 v n b

Biểu đồ 1: ố lượng văn bia huyện Tiên Lãng theo niên đại thời gian

Nguồn: Thống kê từ Đỗ Thị Hảo và cộng sự 2009

Bắt đầu từ v n b ùng Ân tự bi ký (ký

ệu t á bản 8516-17) dựng v o n m

Hoằng Địn 12 (1612) đến v n bia Hậu thần

bi ký (8698) n m Cản T ịn 1 (1793) bình

qu n mỗ n m ó 1 v n b (181 n m/186

v n b ) p ản án m t t ự tế trên đị b n

vùng Tiên Lãng t ường xuyên d ễn r o t

đ ng x y dựng trùng tu oặ gử g ỗ-cúng

u

B ểu đồ o t ấy s lượng v n b

k ông p n b đồng đều t eo n ên đ

81 2% (152/186) v n b t p trung v o m t

s k oảng t ờ g n n ư n ên ệu Bảo T á

(1720-1729 10 v n b ) Vĩn Trị (

1676-1679, 12) Vĩn T ịn (1705-1720, 13),

Dương Đứ (1672-1674, 16) Cản Trị

(1663-1671, 18) Cản Hưng (1740-1786,

20), Chính Hòa (1680-1705, 63) Cá v n

b n y t p trung trong k oảng t ờ g n từ

n m 1676 đến n m 1786

2 Một số thông tin khái quát

2.1 Thông tin về người soạn văn bia

So n v n b k ó bở “k ôn v n tế d

v n b ” nên ngườ so n p ả l ngườ t ông

t o ữ Hán Trong 186 v n b , ó 56 v n

b g t ông t n ngườ so n ( ếm 30 1%)

v n b k ông g ngườ so n ếm s lượng lớn (130 v n b = 69 9%) Trong 56

v n b g tên ngườ so n gồm 3 n óm s u:

Nhóm 1: Kẻ sĩ (32 văn bia) gồm: H

s n (so n 2 v n b ) N o s n trúng t (1)

S n đồ (5) Cựu S n đồ (1) G ả nguyên (2) G ám s n (1) G ám s n bản x (1)

G ám s n Qu Tử g ám (10) H ệu s n (5) H ệu s n bản x (1) H ệu s n bản p ủ (1) P ủ s n (1) Đỗ k o Sỹ v ng (1)

Nhóm 2: Chức sắc (17 văn bia) gồm:

n (3) tư (1) qu n (1) trưởng (6) Cựu x trưởng (1) T ủ dị (1) Tr uyện (2) Huấn đ o (1) Qu n v ên (1)

Nhóm 3: Nhà sư và Tên riêng (10 văn

bia) gồm: Cư sĩ (1) N sư (7) Tên riêng

(2)

T ông t n từ n óm kẻ sĩ o b ết đều l

n ững ngườ ư đỗ đ t o Ngườ đỗ o

n ất l k o Sỹ v ng Nếu so sán vớ ngườ

so n v n b ủ trấn n Bắ t ì ngườ so n

v n b ủ uyện T ên L ng ó sứ

k ông o k ả uyện ó duy n ất m t

trường ợp đỗ k o Sỹ v ng Đó l P m

C uyết P u đỗ k o Sỹ v ng n m Quý Sửu

(1673) l m qu n Tr uyện uyện T ên M n

so n Hậu Phật bi ký (9913-14, 1684)2

Đ vớ n óm qu n ứ so n v n b

ếm s đông l qu n ứ ấp x , gồm x

chính, x tư x qu n x trưởng ựu x

trưởng… (so n 12 v n b ) Qu n ứ ấp

o n ất đứng tên so n v n b ở uyện T ên

L ng l Tr uyện (2 v n b do Tr uyện

uyện T ên M n v Đường H o so n)

C ứ d n Huấn đ o so n 1 v n b H ện

tượng n y bướ đầu cho t ấy vùng Tiên

L ng k ông ó ngườ l m qu n ấp o

t m g so n v n b

N óm 3 gồm á n sư ư sĩ oặ g

tên ngườ so n (t m g l tầng lớp bìn

d n) so n 10 v n b Trong 10 trường ợp

n y t ì ó 7 v n b l do á n sư so n

Có t ể t ấy g ớ t ng lữ P t g áo đóng v

trò k á qu n tr ng ở các làng xã

2

Khoa thi Sỹ v ng đầu tiên tổ chứ v o n m 1625

“T áng 8, mùa thu Bắt đầu đặt k o sĩ v ng Triều đìn

ng ĩ ất nhắ người có tài mà bị ìm đóng nên ngo

k o t đ i tị l đặt k o sĩ v ng Khoa thi này b n

Nguyễn Ng 27 ngườ trúng á được cất nhắc trao cho

quan chức cao thấp k á n u” Qu c sử quán triều

Nguyễn 1998, Khâm định Việt sử thông giám cương mục,

T.2, Nxb Giáo dục, H, tr.244-245 Đến t áng 12 n m

1672 [N m Tý] “T Sĩ v ng trong nước Lấy b n

Nguyễn H n 30 người bổ nhiệm các chứ trong ngo ”

Đại Việt sử ký toàn thư 1993, T.3, Nxb KHXH, H,

tr.291-292 Trường hợp Ph m Chuyết P u v n b g l đỗ

khoa Sỹ v ng n m Quý Sửu m n m Quý Sửu gần với

thời gian l p v n b (n m 1684) l n m 1673

Thác bản v n b Hậu Phật bi ký (9913-14 1684) sưu tầm

t i chùa, nay thu c xã Quang Phục, huyện Tiên Lãng

N ững p n t trên o t ấy ngườ

so n v n b ở uyện T ên L ng k ông p ả

l á b “đ bút” đương t ờ p ản án

t n ất "bình dân" ủ vùng đất n y

T ông t ường đ vớ mỗ b v n b đều ó m t oặ n ều ngườ n u n sắ

N ưng trong 186 v n b t ờ Lê ủ uyện

T ên L ng o n to n k ông ó t ông t n về ngườ n u n sắ v n bản N ư v y ếm

s đông trong s á ngườ so n v n b

T ên L ng đều k ông p ả l n ững b đ

qu n đ k o đ bút đương t ờ Có t ể

t ấy vùng đất T ên L ng ít ó ngườ đỗ đ t

o v l m qu n ứ o ấp trong b máy

n quyền Đ ểm n y ó k á b ệt k so sán vớ vùng n Bắ P m T ị T ùy

V n đ ỉ r vùng n Bắ vớ truyền

t ng n nên ó n ều ngườ đỗ o

đ t vị T ến sĩ l m qu n to trong n quyền N ều ngườ vùng n Bắ do

r ng l m qu n ứ trong n quyền có

đ ều k ện g o lưu vớ bên ngo nên n

đ so n á b v n b oặ mờ đượ

n ững ngườ nổ t ếng đương t ờ so n v ết

oặ n u n sắ

2.2 Thông tin về người viết chữ

Có 34 v n b ó t ông t n về ngườ v ết

ữ ( ếm 18 3%) trong đó ó 12 ngườ g tên ụ t ể 3 b do n sư v ết ữ S n

đồ-H ệu s n -Xã quan-P ủ s n Nguyễn Công

P ụng v ết ữ o 4 v n b qu n (2

v n b ) n (3) C ợp (1) Đề l (1) H ệu s n (1) Sắ mụ (2) trưởng (1) T ư tả (1) Tr uyện (1) qu n v ên (1)

N ững ngườ v ết ữ đều ó xuất t n bìn

d n oặ qu n l ó ứ vụ t ấp

2.3 Thông tin về người khắc chữ

Có 31 v n b ( ếm 16 7%) g t ông

t n về ngườ k ắ ữ 23 v n b ỉ g tên

oặ oặ quê quán ủ ngườ k ắ ữ

Có 4 n sư t m g k ắ ữ Cá ứ

d n t m g k ắ ữ l Cụ p ó ụ

Công tượng Cựu Huyện t ừ tướ V n

Tr n m T ụ T n T bá Đị

p ương ủ ngườ k ắ ữ đượ t ng kê

đến từ: x G Đứ uyện T ủy Đường x

L u Đ ng x L n Đ ng uyện Vĩn L

ấp Hồng Vĩn L n x Hồng M u l ng

Lương T ở Hồng Vĩn L n x D u

uyên uyện Tứ ỳ x L n Đ ng uyện

Vĩn L ấp P ú x L ễu Tr ng uyện G

P ú x u n T uyện G Đứ x Đông

Bá x n C ủ x Đ ng L v P ú ê

uyện T ên M n T ủy [ ] Ngườ t ợ k ắ

ữ đượ lưu d n trên b đá ủ yếu đến

từ á vùng l n n ủ uyện T ên L ng

n y t u Hả P òng v Hả Dương M t s

ệp t ợ nổ t ếng về ng ề đá l L ễu Tr ng

n C ủ… đ t m g k ắ b trên đị

b n uyện T ên L ng

3 Về hiện tượng cúng hậu

Trên ơ sở k ảo sát ơn 5.000 đơn vị v n

b P m T ị T ùy V n k ẳng địn lệ bầu

u ó từ t ế kỷ VII Cá ng ên ứu ủ

Trần T ị m An Trần T ị T u Hường

đều sẻ n n địn n y (P m T ị T ùy

V n 2006 3; Trần T ị m An 2004 Trần

T ị T u Hường 2014) T eo đó ó á t u t

ngữ l u t ần u P t u H ền (là 3

lo h u p ổ b ến trong l ng x ) u ngõ

u xóm u p ường… ảo sát v n b

t ế kỷ VII VIII ở uyện T ên L ng

chúng tôi t ấy xuất ện lo ìn l H u

t ần v H u P t gắn vớ đìn v ù

Nguyên n n ủ ện tượng úng u từ

v ệ ng ên ứu ế đ ru ng đất Trương

Hữu Quýn lý g ả do ru ng đất ông l ng

x bị t u ẹp nên l ng x ổ truyền đ tìm

m á x y dựng l ơ sở k n tế r êng

ủ mìn “đó l v ệ v n đ ng á qu n l

ngườ g u trong l ng mu u để đượ l ng

t ờ úng vĩn v ễn” (Trương Hữu Quýn

1983: 99)

N ư trên đ p n t ó 102 b ù

70 b đìn kèm t eo đó l lo ìn H u

t ần H u P t ếm tuyệt đ đ s trong

v n b uyện T ên L ng t ế kỷ VII VIII (172/186 ếm 92 5%) Để đượ l

H u t ần H u P t t ì n ững ngườ đượ bầu p ả ó n ững đóng góp n ất địn về

v t ất đ vớ l ng x N ững đóng góp để đượ bầu l m H u g l cúng u V y t ự

ất ủ ện tượng úng u l gì? N ững

t m g úng u? H ện v t úng u gồm n ững gì? N ững quyền lợ ủ ngườ đượ úng u v trá n ệm ủ n ững ngườ n n úng u?

3.1 Lý do cúng hậu

Từ 186 v n b lý do úng u gồm 3 nhóm sau:

- Đóng góp xây dựng, trùng tu các di tích ( ù đìn m ếu ầu ): 81 đơn vị

- Gử g ỗ: 31 đơn vị

- Đóng góp o v ệ l ng x : 72 đơn vị (n ư t ếu t ền lệ p đê đ ều t ếu t ền qu n

dị l m sổ b tị x ó uyện t ương

x y ầu l o dị nặng nề k ó k n về tô

t uế k ông ó t ền trả nợ…)3

V ệ phân chia thành 3 nhóm n ứ v o

n dung n ủ v n b Tất ả á trường ợp trên đều đượ l ng x bầu l m

H u t ần H u P t

Ho t đ ng đóng góp xây dựng, trùng tu

các di tích ếm 81 đơn vị v n b (43 5%)

o t ấy ó sự bùng nổ về v ệ x y dựng trùng tu đìn ù v á ông trìn t n ngưỡng trong t ờ g n n y ết quả n y

o n to n tương đồng vớ s l ệu t ng kê

ủ vùng n Bắ trong ùng t ờ g n

p ản án sứ út ủ á tôn g áo v t n ngưỡng đ vớ quần úng n n d n (P m

T ị T ùy V n 2003) Lý g ả ện tượng

3 S l ệu t ng kê l 184 v n b do ó 2 đơn vị v n b

ỉ g t ông t n ngườ đóng góp m k ông nó lý do

này, ó t ể trong t ế kỷ VII VIII x

ó n ều b ến đ ng nên ngườ d n đ tìm

sự yên ổn trong tôn g áo t n ngưỡng l m

n ều v ệ o l ng x để đượ lưu d n

Gửi giỗ đượ g l trong 31 đơn vị v n

bia ếm 16 7% Có á gử g ỗ l tự

mìn gử g ỗ o bản t n v gử g ỗ o

ngườ t n n ư n ị b mẹ oặ ông b

H ện tượng gử g ỗ xuất p át từ t m lý mong

đượ t ờ úng ương k ó s u k mất n ất

l n ững g đìn k ông ó on đặ b ệt l

không có con trai Nhóm đóng góp cho việc

làng ( ện tượng úng u o l ng để chi

dùng v o v ệ ung) l 72 trường ợp

ếm 38 7% Có n ều lý do t ú đẩy ện

tượng úng u v o l ng x V n b Bản xã

tôn vi hậu thần bi (8954-55 1640) o b ết

“Bản x xư ó á xứ đồng ru ng ở đường

lớn gần bên sông k gặp b n b ến n n d n

p êu tán t m nướ sông p á vỡ đê

ảy tr n v o đồng ru ng N y n n d n trở

về l p ng ệp nên to n x lớn bé ùng n u

kêu lên bề trên ở N môn x n đắp l đê

đường o t ện n tá To n x H ẩu

do t ếu n ều t ền lệ p đê đường k ông

ó t ền n p” V n b Bản xã kỵ nhật bi ký

(8956-57 1648) o b ết x H ẩu vì

p ả l m sổ b tị t n kém n ều nên đ

bầu u ông Nguyễn V n Vị v b Bù t m

nương ệu Từ N ệm V n b Hậu thần bi

ký (8477-78, 1664) cho biết x P ú ê

“bỗng gặp uyện t ương qu n trên về bắt

bớ đ ầm n ều ru ng ông n ưng ư

đủ bản x l ền bầu u t ần b Nguyễn T ị

T vớ s t ền 170 qu n đ trả nợ 70

qu n òn l 100 qu n p ụ góp v o v ệ x y

dựng đìn ” (Đỗ T ị Hảo v ng sự 2009:

185)

Đô k l ng x p ả dùng n ều t ền

u ấp o ngườ đ l n (Hậu Phật bi ký,

8637 1669) t ền suất l n b n (Hậu thần

bi ký thánh hoàng vạn tuế, 8918-19,

1673)… L ng x k ông ó t ền để u ấp

nên p ả bán u o n ững ngườ ó đ ều

k ện để ó t ền lo ông v ệ ung

Có t ể dẫn ứng t êm n ều t ông t n

về v ệ l ng x p ả t êu n ều t ền v o

á ông v ệ ung m g ớ ứ dị g

l “bản x ó v ệ ” oặ “v ệ l ng” H ện tượng trù m t á n dung úng u do

t ếu t ền qu n dị nợ t ền u ấp o ngườ đ l n d n v o v ệ k ện tụng…

p ản án m t t ự tế l ng x ó n ững dấu

ệu bất ổn kéo d v t ường xuyên

3.2 Người cúng hậu

Có hai n óm đ tượng úng u đượ

g trên ùng m t v n b : N óm đơn lẻ (gồm m t á n n m t ặp vợ ồng oặ

m t g đìn ) v n óm t p t ể (gồm n ều ngườ n ều g đìn ùng tham gia)

Có 137/186 v n b ( ếm 73 7%) g

ép ngườ úng u ỉ l 1 ngườ 1 ặp

vợ ồng oặ 1 g đìn (gồm ả on á )

Có t ể kể đến m t s trường ợp á n n

t m g úng u n ư vợ ồng Trùm x

Tr b V n T N m Nguyễn ng Vị v

vợ Nguyễn T ị Lị (Bản xã tôn vi hậu thần

bi, 8954-55 1640) đ úng o x 80 qu n

t ền 5 mẫu ru ng v 1 o á r ng 1 s o để

x H ẩu n p t ền lệ p đê v đường Vợ ồng ông Đo n Công n v Nguyễn

T ị Do n úng o ù V ng P ú 8 s o

5 t ướ ru ng để ù l m ru ng t m bảo

(Vọng Phúc tự bi ký, 8954-55 1640) Vợ

ồng Nguyễn ng Vị Nguyễn T ị Lị

ở x H ẩu mu 5 s o ru ng gử g ỗ o

mẹ (Công đức điền bi ký, 8958, 1648)

Trường ợp b Nguyễn T ị P ú úng u

50 qu n o x T ên T n do x t ếu

k oản t ền n p qu n dị nên qu n v ên

trong x đ n ất tr n b để bầu u (Tân

tạo hậu thần bi, 9566-67, 1654)

Cũng ó k l ng x ủ đ ng bán u để lấy t ền g ả quyết v ệ ông n ư trường

ợp ông Nguyễn Công ỷ P ú ê vì

Bắ ( ) đ mất ơn 3 4 n m xứ

đ o bản uyện đ báo lên qu n Trấn t ủ về

v ệ đó N ưng n em tông t n Bắ

rất ng èo k ông ó t ền n p qu n Trấn t ủ

bèn bắt p t bản x 800 qu n t ền v đ tró

n g m ầm n ưng k ông ó t ền Bản

x bu p ả đứng r n n trá n ệm n y

đ bán s đất ông l 50 mẫu ng t n

t ền đượ 500 qu n Vì s t ền vẫn ư đủ

nên mớ bán 39 suất ương sắ o ngườ

trong x đượ tổng s t ền l 195 qu n để

n p lên H ng n m n ững mu ứ sắ

đến 56 tuổ đượ m ễn qu n dị á ng y

tuần t ết đượ mờ n u ng v m só đến

ết đờ S t ền n y vẫn ư đủ nên mớ

bán t êm xuất u o ông Nguyễn Công

ỷ vớ s t ền 100 qu n (Hậu thần bi ký,

8467 1663) M t v dụ tương tự nữ l

trường ợp vợ ồng ông Đo n T ến Đ t v

Lê T ị Dụng ở t ôn Đông x Cẩm ê

đượ to n t ôn b n lu n bán u o ông b

để ó t ền dùng v o v ệ ông (Minh

Phúc tự 9872 1669)…

Có t ể t ấy n ững cá nhân oặ g đìn

úng u vì lý do n ư gử g ỗ l m v ệ ông

đứ g úp l ng x g ả quyết n ững ông

v ệ ung, n ưng ũng ó trường ợp l ng

x đ lự n ngườ ó t ềm lự k n tế để

bán u lấy m t s k n p lớn để dùng

vào v ệ ông4

Trường ợp úng u l nhóm t p t ể ó

49 v n b ếm 26 3% H ện tượng này

t ường gắn vớ o t đ ng x y dựng trùng tu

á ông trìn T ng kê từ v n b Tân tạo

ùng Cao tự bi ký (8520-21, 1679) có 119

ặp vợ ồng g đìn oặ á n ân tham

g ông đứ để tô tượng x y dựng ù

Sùng C o ủ x P ú ê v Đ ng V n bia

4 H ện tượng úng u trong trường ợp n y ó t ể l tự

nguyện oặ ép bu Tuy n ên á v n b k ông p ản

án tìn tr ng v ệ bán u ó ép bu y k ông n ưng

trong á g ép ủ sử qu n ũng đ p ản án tìn

tr ng trong l ng x b n ường o y t ế lự để ứ ếp

n ũng n ễu d n l ng… Vấn đề n y úng tô sẽ trìn b y

trong dịp k á

ùng Ân tự tu tạo thượng điện thiêu hương các chung tam quan các sở bi ký (8454-55,

1684) o b ết s lượng ặp vợ ồng v á

n n úng u l 406 k ù Sùng Ân x

P ú ê k ở ông x y dựng t ượng đ ện v

t t êu ương Tương tự v n b Tân tạo

Bổ Đà La Hán bi ký (9575-76 1693) đ uy

đ ng đượ 248 ặp vợ ồng v á n n

t m g ông đứ k ù Đót Sơn l m

mớ p o tượng P t Bổ Đ v L Hán

vớ tổng s t ền l 162 qu n 627 m 155

v n v 10 đấu g o V n b Nhất hưng công

Đàm thị quán cổ tích bi ký (9585-86, 1705)

o b ết ó đượ 245 ặp vợ ồng á n n

v t p t ể từ 40 x 5

trong uyện úng 329

qu n 551 m v 1320 đấu g o…

Có n ều ngườ ỉ g tên riêng, không

g kèm ứ vụ N ững ngườ ó ứ vụ gồm: Trùm x Tr b V n T N m T ền x trưởng-Trùm trưởng C tổng T n Mỹ

ầu C tổng Vệ T ắng bá C tổng Tr ều

T ắng ầu, Xã chính, Hương trưởng T ền

C án trưởng T ủ dị C x T m tướng Dương Lĩn ầu Qu tử g ám Qu Tử sinh-C ỉ uy L ễm sự P ó T ần qu n Trùm

tư v n-qu n v ên x trưởng-nông trưởng

T ền x qu n k êm Trùm trưởng qu n

n êu Lý trưởng k êm C án tổng H ệu

s n k êm n D n sá o t ấy ngườ úng u đều ó ứ vụ t ấp (x

qu n lý trưởng - án tổng)

5 Quê quán ủ n ững ngườ ông đứ x y dựng hai gian

b á quán ợ Đ m n m 1705:

1 An T 2 An Tử H 3 Cựu Đô 4 Đ ng L 5

D ên L o 6 Đông Côn 7 Đông uyên 8 H Đớ 9 Hán N m 10 H o N uế 11 H Tứ 12 Ho L H 13

Ho L T ượng 14 m L n 15 n T n 16 ỳ

Ú 17 ỳ Vỹ 18 L Tản 19 L n P 20 Lũ Đ ng

21 Ng Đông 22 P á uyên 23 P ú ê 24 P ú

u n 25 T [ ] 26 T Mông 27 T á L 28

T H m 29 T ên Đô 30 T ên M n 31 Tr Tản 32 Trì H o 33 Trì N uế 34 Tr ều Đông 35 Trung L ng

36 Tuần Lương 37 V n Đô 38 u n L 39 u n

L ng 40 Yên Sơn

N ư v y ngườ t m g úng u tuyệt

đ đ s l bìn d n Qu n l đều ó ứ

vụ t ấp

3.3 Hiện vật và mức cúng hậu

Tài sản úng u ủ yếu l t ền ru

ng-ao-vườn v t ó -g o ết quả t ng kê o

t ấy tổng s t ền đóng góp để x y dựng tu

sử đìn ù oặ o v ệ l ng x để

t êu v o á v ệ ông n ư sưu t uế qu n

dị … l 10 t o b 13.809 qu n (l m

tròn) 72 mẫu 6 s o 8 t ướ ru ng 100 đấu

t ó 1.343 đấu g o6 Đ vớ n ững trường

ợp k ông đóng góp bằng ện v t t ì ó t ể

đóng góp ông sứ

T ng kê ũng o b ết ó 118 trường

ợp á n n đ úng 10 t o b 300 x u

t ền 5.906 qu n7 1.489 qu n ổ t ền 1.461

qu n sử t ền Lê Quý Đôn trong Vân đài loại

ngữ o b ết “Hồ đó ông tư t êu dùng b n

t ưởng y ấp p át đều kể t eo sử t ền m

t u n p t uế t ì kể t eo ổ t ền Gần đ y

t uần dùng ổ t ền òn sử t ền t ì ỉ sử dụng về v ệ mu bán trong d n gian mà

t ô ” (Lê Quý Đôn 1962: T.II, 146, 147)8

Mứ đóng góp l ổ t ền v sử t ền l gần tương đương n u (1.489/1.461 ≈ 100/98),

o t ấy sự p ổ b ến t ông dụng ủ

lo t ền n y trong d n g n Cũng Lê Quý Đôn o b ết, 1 qu n ổ t ền = 1 qu n 6 t ền

24 đồng sử t ền Để t ệnt ng kê úng tô quy đổ 1.461 qu n sử t ền t n 876 6 qu n

ổ t ền

Bảng 2: Các mức đóng góp tiền của người dân trong thế kỷ XVII-XVIII

TT

Mức đóng góp

(quan tiền)

Số lượng cá nhân cúng hậu (%)

Tổng số Quan tiền (%) Cổ tiền (%)

1 1-20 16 (13,3) 222 (3,8) 18 (0,76)

2 21-40 32 (26,7) 848 (14,4) 130,6 (5,52)

3 41-60 26 (21,7) 1068 (18,1) 150 (6,34)

4 61-80 10 (8,3) 581 (9,8) 81 (3,42)

5 81-100 12 (10,0) 1070 (18,1) 60 (2,54)

6 Trên 100 24 (20,0) 2117 (35,8) 1926 (81,42)

7 Tổng 120 (100) 5906 (100) 2365,6 (100)

Nguồn: Tổng hợp kết quả 186 văn bia, Đỗ Thị Hảo và cộng sự 2009

67Ở mứ đóng góp từ 1 đến 20 qu n ó

16 trường ợp ( ếm 13 3%) vớ tổng s

6

T eo t n toán ủ Vũ M n G ng, 1 đấu nặng 29kg

em Vũ M n G ng Góp phần nhận diện phố Hiến qua

hai tấm bia n trong: Ủy b n n n d n tỉn Hả Hưng

H o Lị sử V ệt N m Phố Hiến (Kỷ yếu hội

thảo khoa học) Sở v n ó t ông t n - t ể t o Hả Hưng

1994 tr.118 N ư v y vớ 100 đấu t ó sẽ tương ứng l

290 kg (≈3 t ) 1343 đấu g o tương ứng l 38947 kg (≈39

tấn g o)

7 S t ền n y trong v n b g l qu n n ưng đ vớ ổ

t ền v sử t ền t ì g rõ (lo t ền) nên úng tô k ông rõ

l ổ t ền y sử t ền

t ền l 222 qu n v 18 qu n ổ t ền Mứ đóng góp từ 21-40 qu n l 32 trường ợp ( ếm 26 7%) tổng s t ền l 848 qu n

130 6 qu n ổ t ền Mứ 41-60 quan có 10 trường ợp ( ếm 8 3%) đóng góp tổng s

t ền l 1.068 qu n 150 qu n ổ t ền Mứ 61-80 qu n ó 10 trường ợp ( ếm 8 3%) đóng góp đượ 581 qu n v 81 qu n ổ t ền

Mứ 81-100 qu n ó 12 trường ợp ( ếm 10%) đóng góp đượ 1070 qu n v 60 qu n

ổ t ền Mứ đóng góp trên 100 qu n ó 24

trường ợp ( ếm 20%) đóng góp đượ :

2.117 qu n 1.926 qu n ổ t ền So sán g ữ

mứ n ều n ất (trên 100 qu n) v mứ t ấp

n ất (1-20 qu n) t ì ó sự ên lệ rất

lớn Vớ 24 ngườ đóng góp ở mứ n ều

n ấtn ưng đ đóng góp đượ 35 8% tổng s

t ền đóng góp T m đóng góp bằng ổ

t ền ếm 81 42% S l ệu n y p ản án

mứ ên lệ về k n tếlớn trong ư d n

So sán vớ mứ đóng góp ở P H ến

Hưng Yên qu tấm b ở ù H ến

(T ên Ứng tự P H ến Hưng Yên ó n ên

đ 1625 1709) t ì rõ r ng mứ đóng góp

ủ ư d n T ên L ng o ơn rất n ều Ở

P H ến (Hưng Yên) ngườ đóng góp n ều

n ất l 12 qu n t ì ở T ên L ng ông

Nguyễn P ú T ngườ x Cựu Đô đóng

góp 300 qu n (t ền quý) v 2 k oản ru ng

(Phong hậu thần bi ký, 8510-11, 1674)

Hoặ n ư trường ợp b Ngô T ị D m, n m

1763 đ úng o t ôn Vỹ x T ên M n

sử đìn l 400 qu n ổ t ền (Hậu thần bi

ký, 9918-19 1763) N m 1776 b P m T ị

Tr n vợ ả ông Đồn đ ền P ó sở sứ m

L n ấp t ền ru ng o t ôn Vĩ l 700

qu n sử t ền S t ền n y dùng để sử đìn

ù òn t ừ t ền dùng v o v ệ đóng t uế đượ mấy n m o n ững ng èo k ó…

(Hậu thần bi ký, 9920-21 1776) ết quả

t ng kê ũng o b ết mứ đóng góp trên

20 qu n l 104 ngườ Ngo t ền t sản đóng góp òn l

ru ng S l ệu t ng kê o b ết tổng s

ru ng đóng góp l 72 mẫu 6 s o 8 t ướ

Đ vớ t p t ể úng u kết quả t ng

kê 26 v n b ó n ên đ từ 1669 đến 1779

o b ết n ư s u:

Bảng 3: Kết quả xử lý 26 văn bia cúng hậu tập thể từ năm 1669 đến năm 1779

N

dung

S lượng ngườ ông đứ

(đấu)

Quan Mạch 10 Văn Mẫu Sào Thước

Nguồn: Đỗ Thị Hảo và cộng sự 2009

8Bảng 3 o b ết vớ 1.925 ngườ ó g

tên trong á v n b trung bìn m t ngườ

úng u k oảng 2 4 qu n v k oảng 2

t ướ ru ng Đ v o trường ợp ụ t ể n ư

v n b ùng Ân tự tu tạo thượng điện thiêu

hương các chung tam quan các sở bi ký

(8454-55, 1684) g d n 406 á n

ồng ông đứ đượ 446 qu n 1494 m

thì có 260 trường ợp á n n/ ặp vợ- ồng

8 T eo g ép ủ Lê Quý Đôn t ì t ền nó ung gồm

á địn mứ : Qu n T ền v Đồng Nếu l Cổ t ền t ì 1

qu n Cổ t ền = 10 t ền 1 t ền Cổ t ền = 1 m = 60 đồng

Nếu l Sử t ền t ì 1 qu n Sử t ền = 10 t ền 1 t ền Sử t ền

= 1 m = 36 đồng Trong á v n b úng tô t ng

kê xuất ện á địn mứ qu n m v v n Nếu t eo

t ông lệ t ì M ó t ể l tên g k á ủ T ền òn

V n l tên g k á ủ Đồng Tuy n ên trong v n bản

k ông nó rõ m l t eo Cổ t ền y Sử t ền nên úng

tô để nguyên k ông quy đổ

đóng góp ở mứ từ 1-10 m (tổng mứ đóng góp l 1.112 m ) 143 trường ợp đóng góp ở mứ dướ 10 qu n t ền (p ổ b ến

là 1-2 qu n tổng mứ đóng góp l 246

qu n) Duy n ất 3 trường ợp đóng góp trên

10 qu n l ặp Nguyễn Công Trường-Đỗ

T ị Đ (10 qu n) P m T ị B (11 qu n) Nguyễn N m B t-P m T ị Song (15

qu n) P m T ị Quế (30 qu n) Ho ng m

M n -Nguyễn T ị Dụ (34 qu n) Nguyễn Hữu Tr (100 qu n) Mứ đóng góp t ếm

s lượng lớn tương đ t ấp so vớ mặt bằng trung bìn đ t ng kê

V n b Hậu thần bi ký (9904, 1669) cho

t ấy đ ều ngượ l B ghi danh 8 cá nhân (3 n m 5 nữ) úng u đượ 1.065 qu n 12 mẫu ru ng trung bìn mỗ ngườ úng 133

qu n v 1 mẫu 5 s o ru ng Ngườ đóng góp

n ều n ất l ông P m Công Lu n (150

qu n 1 mẫu 5 s o ru ng) t ấp n ất l ông

P n Í Tr b P n T ị Ng Đường (đều

là 95 qu n 1 mẫu 5 s o ru ng)9 ết quả

n y o t ấy sự ên lệ rất lớn g ữ á

đ tượng úng u

ết quả p n t á v n b g

d n ngườ t m g úng u vớ s lượng

lớn o b ết ó đ ên lệ rất lớn mứ

đóng góp n ư p n t ở trên Có t ể lý g ả

mứ đ ên lệ n y dự trên sự p n ó

g u/ng èo oặ qu n t m/sùng m v gắn

bó ủ đ vớ á lo ông v ệ ung

ủ l ng x

M t t ết k á ần n ấn m n rằng

đ b p n ngườ t m g úng u t u

tầng lớp bìn d n Mứ úng u o ứng

tỏ ó u s ng sung tú v rất qu n t m

đến ông v ệ ung ủ l ng x Qu n ứ

t m g úng u ếm s lượng k ông

n ều và đều ó ứ vụ t ấp ủ yếu l á

ứ dị ấp x tổng Tổng mứ úng u

ủ qu n ứ đượ g n n trong v n b

l 1.420 qu n 451 qu n sử t ền v 15 mẫu 5

s o 3 t ướ ru ng Trong s đó ngườ đóng

góp n ều n ất l vợ ồng ựu trưởng

k êm Trùm trưởng Nguyễn P ú T v vợ

l b P m T ị Duệ V o n m 1674 ặp vợ

ồng này đ ông đứ o x Cựu Đô 300

qu n t ền v 2 s o 10 t ướ ru ng đất

(Phong hậu thần bi ký, 8510-11, 1674)

N m 1684 t ếp tụ ông đứ o x m

Đớ 300 qu n t ền (Phong hậu thần bi,

9352-53 1684) N ư v y qu lần tổng

s t ền đóng góp ủ vợ ồng ông Nguyễn

Phúc Tài là 600 quan

9 8 trường ợp đều úng u 1 mìn k ông g d n

vợ/ oặ ồng kèm t eo nên ó t ể p ỏng đoán k ông

l p g đìn Mứ đóng góp ủ 5 nữ l 675 qu n v 7

mẫu 5 s o ru ng Mứ đóng góp ủ 3 n m l 390 qu n 4

mẫu 5 s o ru ng

3.4 Quyền lợi của người cúng hậu và trách nhiệm của tổ chức nhận cúng hậu

Quyền lợ ủ ngườ úng u n n đượ

ả k ngườ đó òn s ng v n ất l s u k

đ qu đờ Trong m t s v n b ó quy địn ụ t ể rằng ngườ úng u k òn

s ng oặ lú về g đ u yếu á ứ dị

l ng x p ả ó trá n ệm t m nom đầy

đủ (Hậu thần bi ký 8476 1663)… S u k

ngườ đượ bầu u mất trá n ệm ủ

l ng x ( ụ t ể l đ ngũ ứ dị ) l p ả úng g ỗ m t á ng êm tr ng k n

ẩn V n b Đống Liên tự bi ký (8926-29,

1728) g l m kết g ữ bên trong đó

ó đo n: “H ng n m k tế t ần xong ngườ đương quý tế H u t ần m t b v n v

m t m m xô Từ n y về s u bản t ôn mổ

t ịt để ầu p ú v úng g ỗ t ần t ì b ếu

m t ỗ s ng nếu k ông mổ t ịt t ì p ả b ếu

m t ỗ 10 đĩ ùng m t vò rượu” (Đỗ T ị

Hảo v ng sự 2009: 98 99) V n b Hậu

thần hậu Phật bi ký (8691-92, 1631) cho

b ết t êm: “k mỗ vị ( u t ần u P t)

tr m tuổ bản x l m lễ t ễn đư m t ỗ xe

t ng trị g á 3 qu n t ền xô 4 ngườ m t

m m Nếu bản x ó mổ lợn t đìn t ì k n

b ếu u T ần u P t 2 ngườ mỗ ngườ

1 m m bản x ùng t ụ l … Bản x t eo đúng trong m kết Nếu ó ngườ n o

k ông t eo s n tìn p ế bỏ ng y g ỗ s u ó ngườ trong áo qu n bản x sẽ bị p t” (Đỗ T ị Hảo v ng sự 2009: 107 108)…

Đ vớ n ững trường ợp úng u v o

ù n ù ó trá n ệm úng g ỗ o

u đáo Nếu t sản úng u v o ù

l ru ng đất t ì ru ng đó sẽ do n ù tổ

ứ n tá (tự n oặ g o o ngườ trong x ầy ấy) o lợ t u đượ dùng để úng P t v g ỗ u Đ vớ ngườ úng

ru ng v o x ( ứ dị l ng x đứng r đảm n n) ru ng đó sẽ do bản x p n ngườ t y n u trồng ấy lấy o m u