Sang kien dat cap huyen Nguyen Thi Xuan

TÝnh bé NST l ìng béi cña loµi?.[r]

kÝnh chµo quý thÇy c« dù héi th¶o !

T¸c gi¶: NguyÔn ThÞ Xu©n

Mở đầu

 1 Lý do chọn đề tài

 Song song với việc luôn tự tìm tòi những cái hay, cái mới trong ph ơng pháp dạy học để giúp các em yêu thích môn

học của mình hơn thì tôi còn băn khoăn, còn trăn trở rất

nhiều qua các kỳ thi học sinh giỏi khối 9

 Thực trạng của trào l u học sinh hiện nay các em coi môn Sinh học là môn học phụ Các em th ờng chạy đua với các

môn chính nh "Ngữ văn-Toán- Vật lý -Hoá học"

Cứ đến mùa thi tôi lại trăn trở bởi:

 Tính đặc thù của môn Sinh học đối với các môn học khác ở chỗ: Khi học ở lớp trong SGK không đề cập đến bài tập về NST mà chỉ có các bài tập phép lai nh ng các

kỳ thi học sinh giỏi Huyện cũng nh Tỉnh lại th ờng vận dụng đến bài tập cơ sở vật chất di truyền nhiều hơn

 Đối với học sinh tôi thấy ch ơng trình học này quá tải,

có những bài tập gần t ơng đ ơng với đề thi đại học, chính vì thế mà tôi phải tìm tòi qua nhiều tài liệu đồng nghiệp

để bồi d ỡng cho các em về lý thuyết lẫn bài tập

 Trong các dạng bài toán của NST thì có một dạng mà

tôi đã h ớng dẫn các em làm thành thạo là: "Cách tìm bộ

NST l ỡng bội cuả loài" và đó là chủ đề mà tôi chọn để

đề cập đến nội dung đề tài này

2 Cái mới của đề tài:

 - Trong ch ơng trình Sinh học THCS đặc biệt là ch ơng trình Sinh học 9, SGK không đề cập đến bài tập toán học cơ sở vật chất di truyền

 - Đề tài này đề cập đến bài tập vật chất cơ sở di truyền

về việc “Tìm bộ NST của loài” ứng dụng vào công tác

bồi d ỡng học sinh giỏi môn Sinh học 9

tÕ bµo con 2n (xem h×nh vÏ H9.3 SGK Sinh häc 9 trang

28).

17/06/24

 1.2 Vào kỳ giữa của NST trải qua nhân đôi, mỗi NST chuyển sang trạng thái kép gồm 2 crômatit giống nhau dính nhau ở tâm động  số crômatit gấp đôi số NST 2n Mỗi Crômatít gồm 1 phân tử ADN (Axít DêrôxiribôNuclêic) và Prôtêin loại Histôn

 (Xem hình 8.5 SGK Sinh học 9 trang 25).

Tâm động

Crômatít

 1.3 Trong cấu trúc NST tại kỳ giữa có dạng đặc tr ng ở

kỳ này NST gồm 2 NS Tử chị em gắn vào nhau ở tâm

động (eo thứ nhất) chia nó thành 2 cánh Vì thế số tâm

động trong các tế bào con tạo ra từ mỗi tế bào mẹ là:

 2n 2k (k là số đợt nguyên phân tử 2n NST)

17/06/24 Nguyễn Thị Xuõn 12

Tâm động

Crômatít Cách tìm bộ nhiễm sắc thể của loài

 1.4 Trong tế bào sinh sản bằng cách phân đôi từ 1 tế bào

mẹ thành 2 tế bào con, số tế bào ở thế hệ sau gấp đôi số

tế bào ở thế hệ tr ớc

 Từ 1 tế bào qua k đợt nguyên phân tạo ra 2k tế bào con

 Từ nhiều tế bào qua k đợt nguyên phân tạo ra a1 2k1 + a2

2k2 (a là tế bào)

 1.5 Mỗi đợt nguyên phân có 1 đợt tự nhân đôi của NST trong đó tế bào mẹ có số đợt tự nhân đôi của NST = số

đợt nguyên phân tế bào Vì thế:

 Tổng số NST sau cùng của tất cả tế bào con: 2n 2k

 Số NST ban đầu trong tế bào mẹ là 2n

 Nên tổng số NST t ơng đ ơng với nguyên liệu môi tr ờng nội bào cung cấp khi 1 tế bào 2n phải trải qua k đợt nguyên phân là: 2n (2k-1).

 1.6 Dù ở đợt nguyên phân nào, số NST của tế bào con cũng có 2 NST mang 1/2 NST cũ của 1 NST ban đầu số NST có chứa 1/2 NST cũ = 2 lần số NST ban đầu Vì vậy

số NST trong tế bào con mà mỗi NST này đều đ ợc cấu thành từ nguyên liệu mới do môi tr ờng nội bào cung cấp là: 2n (2k-2)

 2 Về giảm phân.

 2.1 Kết thúc lần phân bào 1 các NST kép nằm gọn trong

2 nhân mới đ ợc tạo thành, 2 nhân này đều chứa bộ NST

đơn bội n (NST kép)  số l ợng NST bằng 1/2 số NST của

tế bào ban đầu (TB mẹ)

 2.2 Kết thúc lần phân bào 2 (kết thúc quá trình giảm phân) từ 1 tế bào mẹ với 2n NST qua 2 lần phân bào liên tiếp tạo ra 4 tế bào con đều có n NST  số l ợng NST giảm

đi 1/2 Các tế bào này là cơ sở để hình thành giao tử

 2.3 Các tế bào con đ ợc hình thành phát triển thành giao

tử đực, giao tử cái Quá trình phát sinh giao tử đực (tinh trùng) giao tử cái (trứng) ở động vật đ ợc phác hoạ trong hình 11 SGK Sinh học 9 trang 34

17/06/24

 2.4 Trong giảm phân mỗi não bào bậc 1 tạo ra 3 thể cực (thể định h ớng) và 1 trứng đều có bộ NST là n.

 S tr ng t o ra = s t b o ban ố trứng tạo ra = số tế bào ban đầu ứng tạo ra = số tế bào ban đầu ạo ra = số tế bào ban đầu ố trứng tạo ra = số tế bào ban đầu ế bào ban đầu ào ban đầu đầu.u

 Số thể cực ( định h ớng ) = số tế bào x 3

 Số NST ( n ) một định h ớng ( trứng ) = tổng số NST có trong thể cực ( trứng ) : số thể cực ( trứng )

 2.5 Cũng trong giảm phân mỗi tinh bào bậc 1 tạo ra 4 tinh trùng, mỗi tinh trùng chứa bộ NST là n

 Số TB sinh dục = số tinh trùng : 4

 Số NST n ( tinh trùng ) = tổng số NST đơn : số tinh trùng

 Ch ơng II: Quá trình thử nghiệm.

 * Một số dạng toán:

 Trên cơ sở lý luận lý thuyết nh vậy, tôi đ a vào ch ơng trình bồi d ỡng những bài toán tính bộ NST l ỡng bội của loài nh sau:

 Dạng 1: Liên quan đến số Crômatít.

 Bài toán : Nuôi cấy trong ống nghiệm 20 tế bào xôma của 1 loài qua một số lần nguyên phân liên tiếp bằng nhau thu đ ợc 1280 tế bào

 Nếu trong các tế bào thu đ ợc nói trên khi các NST đều ở trạng thái tự nhân đôi thì đếm đ ợc tất cả 20480 crômatit Tính bộ NST l ỡng bội của loài?

 Cách giải quyết: Dựa vào số tế bào con của 20 tế bào xôma tính đ ợc số đợt nguyên phân Tìm số crômatit trong 1 tế bào con  số NST 2n của loài.

 Bài giải

 20 tế bào xôma thực hiện nguyên phân liên tiếp tạo ra

1280 tế bào con Vậy 20 tế bào thực hiện số đợt nguyên phân giống nhau là:

 Lúc tiến hành nguyên phân số NST của tế bào tự nhân

đôi thành 2 crômatit  số NST của mỗi tế bào bằng số

 Dạng 3: Tính theo số NST của tế bào con.

 Bài toán

 Có 4 tế bào sinh dục A,B,C,D của 1 loài sinh vật đều nguyên phân

Tế bào A và tế bào B có số đợt nguyên phân đều bằng nhau, trong

đó tế bào con gấp 2 lần tế bào con của tế bào C Số tế bào con của

D bằng bình ph ơng số tế bào con của tế bào C Tổng số tế bào con của tất cả các tế bào là 104 Xác định bộ NST 2n của loài, biết tổng số NST đơn trong tất cả các tế bào con của tế bào C là 368

 Cách giải quyết

 Tìm tế bào con của tế bào C  số đợt nguyên phân của tế bào C

 Tìm bộ NST 2n của loài dựa trên số tế bào con của tế bào C.

 Bài giải

Gọi số tế bào con của tế bào C là x (0<x<104)

Tế bào con của Tb A, B là 2x Tế bào con của Tb D là

x2

 Ta có ph ơng trình: x+2x+2x+x2 = 104

x2+5x- 104 = 0

Giải ra ta đ ợc x1= 8 (nhận) x2 = -13 (loại)

 Vậy tế bào con của tế bào C là 8

Số đợt nguyên phân của tế bào C là: 8= 23  3 đợt

Bộ NST l ỡng bội của loài là: 2n 2k = 368

  2n= 368/2k  2n = 368/23 = 46 (NST)

 Dạng 4: Liên quan đến số NST đơn đ ợc tạo ra và số NST đơn của môi tr ờng nội bào cung cấp.

Gäi 2nA lµ bé NST cña loµi A.

Sè NST m«i tr êng cung cÊp lµ

 Gọi 2nB là bộ NST của loài B

 Số NST trong tất cả tế bào con là:

8 2nB = 192

 2nB= 192/8 = 24 (NST)

 Hợp tử C

 Gọi 2nC là NST l ỡng bội của loài C

Số tâm động của các tế bào con là:

2nC 25 = 768

 2nC = 768/25 =24 (NST)

 Vậy số NST trong mỗi hợp tử trên đã cho đều bằng nhau

 D¹ng 5: TÝnh theo sè NST chøa hoµn toµn nguyªn liÖu míi.

 Dạng 6: Tính theo số Noãn bào và tinh bào trong giảm phân.

 Bài toán

 Tế bào sinh dục sơ khai 1 loài nguyên phân nhiều đợt tạo

ra tế bào sinh dục NST l ỡng bội 2n Trong quá trình nguyên phân môi tr ờng nội bào cung cấp 690 NST Các

tế bào sinh dục tham gia tạo tinh trùng nh ng chỉ có 3,125% số tình trùng sinh ra tham gia thụ tinh với trứng tạo 2 hợp tử Xác định bộ NST 2n của loài?

Ch ơng III: Hiệu quả

 Khi tôi phân tích cho các em những dạng bài toán

này thấy các em thích làm các bài tập sinh học hơn, đã yêu môn học của tôi hơn, quan trọng hơn là các em có

hứng thú trong việc bồi d ỡng để mình trở thành học sinh giỏi

 Qua kỳ thi học sinh giỏi cấp tr ờng để chọn lọc học

sinh dự thi cấp huyện với bài thi 150 phút trong đó có bài tập thuộc dạng này thì 5/6 em làm đ ợc.Tỷ lệ 84%

 Với chỉ tiêu nhà tr ờng đề ra mỗi môn chỉ đ ợc lấy 1-2

em tôi đã chọn 2 trong 5 học sinh xuất sắc nhất dự thi

học sinh giỏi cấp huyện Kết quả 2 em đều đạt Tỷ lệ đạt 100%

 Mặc dù chất l ợng học sinh của tr ờng tôi so với các tr ờng khác ch a cao với nhiều lý do nh : Phụ huynh ít quan tâm,

ít đầu t cho việc học tập của con mình, học sinh lại không ham học Xét về mặt khách quan thì kết quả đạt đ

ợc năm học 2007-2008 mặc dù ch a cao so với các đồng nghiệp khác nh ng đó cũng là một dấu hiệu tốt trong công tác bồi d ỡng học sinh giỏi huyện

Kết luận

 Chắc rằng " Tìm bộ NST 2n " của tôi còn có

nhiều thiếu sót mong quý vị và các đồng nghiệp chân thành góp ý để đề tài này hoàn hảo hơn và giúp tôi hoàn thành tốt hơn nữa trong công tác giảng dạy cũng nh việc bồi d ỡng học sinh giỏi

Cảm ơn quý vị và các đồng

chí đồng nghiệp !