sáng kiến đạt chiến si thi đua

LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI : Năm học 2006 – 2007 là năm học đầu tiên thực hiện cuộc vận động : “ Nói không với tiêu cực trong thi cử và bệnh thành tích trong giáo dục” đó cũng là một động lực, là

MỘT VÀI KINH NGHIỆM DẠY HỌC PHẦN DI TRUYỀN VÀ BIẾN

DỊ TRONG SINH HỌC 9 THEO PHƯƠNG PHÁP

DẠY HỌC TÍCH CỰC

A ĐẶT VẤN ĐỀ

I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI :

Năm học 2006 – 2007 là năm học đầu tiên thực hiện cuộc vận động :

“ Nói không với tiêu cực trong thi cử và bệnh thành tích trong giáo dục” đó cũng là một động lực, là chủ trương sát đúng trong đánh giá chất lượng học tập của học sinh và đó cũng là trách nhiệm của người giáo viên trong tình hình giáo dục luôn đổi mới và phát triển

Hiện nay, trong thực tế giảng dạy vẫn tồn tại phương pháp truyền thụ kiến thức có sẵn, giáo viên lên lớp chủ yếu là giảng giải , thuyết trình Học sinh chủ yếu là nghe, ghi, trả lời một số câu hỏi của thầy và học thuộc lòng những điều thầy, cô truyền thụ.Trong những năm qua, cùng với sự đổi mới phương pháp dạy học trên cả nước Mỗi thầy, cô giáo chúng ta phải có nhiệm

vụ xây dựng cho mình một phương pháp giảng dạy tích cực để khắc phục phương pháp giảng dạy thụ động truyền thụ kiến thức một chiều

Với những lý do trên tôi suy nghĩ và đã mạnh dạn đưa ra: “Một vài kinh nghiệm dạy học phần Di truyền và Biến dị trong Sinh học 9 theo phương pháp dạy học tích cực”, đây là nội dung tôi đã nghiên cứu từ năm học 2005 –

2006 đến nay

I MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU :

Đối với học sinh lớp 9 khi học đến phần Di truyền và Biến dị, đa phần học sinh như bị chững lại, vì đây là loại kiến thức vừa mới, vừa trừu tượng rất khó đối với học sinh, bên Với kết cấu chương trình Sinh học từ lớp 6 đến lớp

9 là phù hợp với mục tiêu giáo dục cạnh đó giáo viên còn gặp khó khăn về cơ

sở vật chất, phương tiện dạy học, tài liệu tham khảo … Như vậy, bằng phương pháp dạy học tích cực để phần nào giúp học sinh vượt qua khó khăn dần khắc phục và rút kinh nghiệm trong phương pháp dạy học để đạt được kết quả trong năm học này và những năm học tiếp theo

III NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU :

1 Nghiên cứu cơ sở lý luận phương pháp dạy học tích cực

2.Nghiên cứu tình hình thực trạng của địa phương,giáo viên, học sinh, thực tế của nhà trường.

3 Nhiệm vụ vận dụng các biện vào đề tài nhằm giúp học sinh về :

-Kĩ năng làm việc với sách giáo khoa

-Kĩ năng quan sát, phân tích

-Kĩ năng thực hành

-Kĩ năng làm việc độc lập, tư duy, khả năng phán đoán,

-Kĩ năng hoạt động nhóm …

Đổi mới phương pháp dạy học là trọng tâm của đổi mới giáo dục hiện

nay Với “Một vài kinh nghiệm dạy học phần Di truyền và Biến dị trong

Sinh học 9 theo phương pháp dạy học tích cực”

V PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Đề tài này được vận dụng vào chương trình Sinh học lớp 9 của cấp học Trung học cơ sở

VI PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU :

Để thực hiện đề tài này tôi đã vận dụng các phương pháp nghiên cứu chính như sau :

1 Phương pháp tổng kết kinh nghiệm giáo dục :

2 Phương pháp điều tra :

3 Phương pháp thống kê tốn học.

B PHẦN NỘI DUNG ĐỀ TÀI I.CƠ SỞ LÝ LUẬN

Phương pháp tích cực là một thuật ngữ rút gọn được dùng ở nhiều

nước, để chỉ những phương pháp giáo dục dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học “ Tích cực” trong phương pháp tích cực được dùng với nghĩa là hoạt động, chủ động, trái nghĩa với khơng hoạt động, thụ động chứ khơng dùng theo nghĩa trái với tiêu cực

Phương pháp tích cực hướng tới việc hoạt động hố, tích cực hố hoạt động nhận thức của người học nghĩa là tập trung vào phát huy tính tích cực của người học chứ khơng phải là tập trung vào phát huy tính tích cực của người dạy Hình thành và phát triển tích cực là một điều kiện, đồng thời là kết quả của sự phát triển nhân cách trong quá trình giáo dục

Muốn đổi mới cách học phải đổi mới cách dạy Rõ ràng là cách dạy chỉ đạo cách học nhưng ngược lại thĩi quen học tập của trị cĩ ảnh hưởng tới cách dạy của thầy …

Trong đổi mới phương pháp phải cĩ sự hợp tác của thầy và trị, cĩ sự phối hợp hoạt động dạy với hoạt đợng học thì mới thành cơng Thuật ngữ :

“ phương pháp tích cực”hàm chứa cả phương pháp dạy và phương pháp học

Phương pháp dạy học tích cực được nêu ra những đặc trưng sau :

Dạy học thơng qua tổ chức các hoạt động học tập của học sinh Trong phương pháp tích cực, người học – đối tượng của hoạt động dạy, đồng thời là chủ thể của hoạt động học – được cuốn hút vào các hoạt động học tập do giáo viên tổ chức và chỉ đạo, thơng qua đĩ tự lực khám phá những điều mình chưa

rõ chứ không phải tự động tiếp thu những tri thức đã được giáo viên sắp đặt Được đặt vào những tình huống của đời sống thực tế, người học trực tiếp quan sát, thảo luận, thí nghiệm, giải quyết vấn đề đặt ra theo cách suy nghĩ của mình, từ đó vừa nắm được kiến thức, kĩ năng mới, vừa nắm được phương pháp “làm ra” kiến thức kĩ năng đó, không rập theo khuôn mẫu sẵn có, được bộc lộ và phát huy tiềm năng sáng tạo

Dạy theo cách này thì giáo viên không chỉ đơn giản truyền đạt kiến thức mà còn hướng dẫn hành động

Dạy học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học, phương pháp tích cực xem việc rèn luyện phương pháp học tập cho học sinh không chỉ là một biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học mà còn là một mục tiêu dạy học

Trong xã hội hiện đại đang biến đổi nhanh – với sự bùng nổ thông tin, khoa học kĩ thuật công nghệ phát triển như vũ bão – thì không thể nhồi nhét vào đầu trẻ khối lượng kiến thức ngày càng nhiều Phải quan tâm dạy cho trẻ phương pháp học ngay từ bậc tiểu học và càng lên bậc học cao hơn càng phải được chú trọn

Trong phương pháp học thì cốt lõi là phương pháp tự học Nếu rèn luyện cho người học có được phương pháp, kĩ năng , thói quen, ý chí tự học thì sẽ tạo cho họ lòng ham học, khơi dậy nội lực vốn có trong mỗi người , kết quả học tập sẽ được nhân lên gấp bội

Vì vậy ngày nay, người ta nhấn mạnh mọi hoạt động học trong quá trình dạy – học, nỗ lực tạo ra sự chuyển biến từ học tập thụ động sang tự học chủ động, đặt vấn đề phát triển tự học ngay trong trường phổ thông, không chỉ

tự học ở nhà sau bài học trên lớp mà tự học cả trong tiết học có sự hướng dẫn trực tiếp của thầy

Tăng cường học tập cá thể, phối hợp với học tập hợp tác Trong một lớp học mà trình độ kiến thức, tư duy của học sinh không thể đồng đều tuyệt đối thì khi áp dụng phương pháp tích cực buộc phải chấp nhận sự phân hoá về

cường độ, tiến độ hoàn thành nhiệm vụ học tập, nhất là khi bài học được thiết

kế thành một chuỗi công tác độc lập

Kết hợp đánh giá của thầy với tự đánh giá của trò Trong dạy học việc đánh giá học sinh không chỉ nhằm mục đích nhận định hiện trạng học và điều chỉnh hoạt động dạy của trò mà còn đồng thời tạo điều kiện nhận định thực trạng học và điều chỉnh hoạt động dạy của thầy

Trước đây thường quan niệm giáo viên giữ độc quyền đánh giá học sinh Trong phương pháp tích cực, giáo viên phải hướng dẫn học sinh phát triển kĩ năng tự đánh giá để tự điều chỉnh cách học Liên quan đến điều này, giáo viên cần tạo điều kiện thuận lợi để học sinh được tham gia đánh giá lẫn nhau – tự đánh giá đúng và điều chỉnh hoạt động kịp thời là một năng lực rất cần cho sự thành đạt trong cuộc sống mà nhà trường cần phải trang bị cho học sinh

Theo hướng phát triển các phương pháp tích cực để đào tạo những con người năng động, sớm thích nghi với đời sống xã hội thì việc kiểm tra đánh giá không thể dừng lại ở yêu cầu tái hiện các kiến thức, lặp lại các kĩ năng đã học mà phải khuyến khích trí thông minh, óc sáng tạo trong việc giải quyết những tình huống thực tế

Từ dạy và học thụ động sang dạy và học tích cực, giáo viên không còn đóng vai trò đơn thuần là người truyền đạt kiến thức, giáo viên trở thành người thiết kế, tổ chức, hướng dẫn các hoạt động độc lập hoặc theo nhóm nhỏ

để học sinh tự lực chiếm lĩnh kiến thức nội dung học tập, chủ động đạt các mục tiêu kiến thức, kĩ năng,thái độ theo yêu cầu của chương trình

Trên lớp, học sinh hoạt động là chính, giáo viên có vẻ nhàn nhã hơn nhưng hiểu được khi soạn giáo án, giáo viên đã phải đầu tư công sức, thời gian rất nhiều so với kiểu dạy và học thụ động mới có thể thực hiện bài lên lớp với vai tròlà người gợi mở, xúc tác, động viên , cố vấn , trọng tài trong các hoạt động tìm tòi hào hứng, tranh luận sôi nổi của học sinh Giáo viên phải có trình độ chuyên môn sâu rộng, có trình độ sư phạm lành nghề mới có

thể tổ chức, hướng dẫn các hoạt động của học sinh mà nhiều khi diễn biến ngoài tầm dự kiến của giáo viên

II.CƠ SỞ THỰC TIỄN

Qua nhiều năm giảng dạy bộ môn sinh học ở cấp THCS và qua những năm thực hiện thay sách đại trà từ lớp 6 đến lớp 9, tôi có những nhận xét như sau :

Đối với các lớp thay sách 6,7,8,9 đã phát huy tính tích cực của học sinh Tuy nhiên tính tích cực chưa thể hiện đồng bộ đối với học sinh trong lớp học Điều này do việc học và chuẩn bị bài ở nhà của học sinh chưa chu đáo , học sinh khi trả lời câu hỏi còn dựa vào tóm tắt sách giáo khoa để trả lời Hoạt động thảo luận nhóm chưa bảo đảm tính trật tự, nghiêm túc, các thành viên trong nhóm chưa thật sự cùng nhau bàn bạc mà còn dựa dẫm vào những học sinh khá, giỏi … Nhìn chung chưa phát huy được tính hoạt động tập thể Riêng lớp 9 khi tiếp xúc chương trình thay sách giáo khoa , học sinh phải đối mặt với một khối kiến thức hoàn toàn mới , riêng phần Di truyền và Biến dị kiến thức rất trừu tượng , đây là điểm bế tắc nhất của các em trong học sinh học lớp 9 Vì vậy, để phát huy tính tích cực học tập của học sinh gặp nhiều khó khăn

Những tồn tại trên được lý giải như sau : Về ý thức, hiện nay còn một

số học sinh có động cơ, thái độ học tập chưa tốt Địa bàn nơi trường đóng thuộc vùng nông thôn, mặt bằng dân trí chưa đồng đều, kinh tế chủ yếu là nông nghiệp, đời sống của người dân còn nhiều khó khăn, việc chăm sóc và quan tâm đến học hành của con cái chưa thật đúng mức …

Về đội ngũ giáo viên : bề mặt kinh nghiệm trong giảng dạy còn mỏng , đời sống kinh tế vẫn còn khó khăn,tài liệu tham khảo dành cho giáo viên bộ môn còn thiếu thốn, việc bồi dưỡng, tiếp thu chuyên đề còn hạn chế …

Ngoài ra việc đánh giá và thi cử thực hiện chưa thật đều tay và nghiêm túc cũng ảnh hưởng đến thái độ và động cơ học tập của học sinh

Vậy việc áp dụng “Một vài kinh nghiệm dạy học phần Di truyền và Biến dị trong sinh học 9 theo phương pháp dạy học tích cực” nhằm góp phần vào việc nâng cao chất lượng dạy và học trong nhà trường

III.CÁC GIẢI PHÁP

- Để thực hiện biện pháp của mình , ngay đầu năm học tôi đã tiến hành điều tra tình hình học tập bộ môn sinh học của các em học sinh ở khối lớp 9 như sau :

Em hãy cho biết suy nghĩ của em khi học bộ môn sinh học ?

Thích Không thích Học được Khó học

Kết quả học tập của bộ môn sinh học 9 qua những năm gần đây như sau :

Thời gian Dưới trung bình Trên trung bình Khá , giỏi

Qua điều tra sơ bộ cho thấy chất lượng học tập của học sinh có tiến bộ hơn, tuy nhiên con số dưới trung bình còn chiếm với tỉ lệ khá cao Với trách nhiệm của người dạy học tôi cần phải sử dụng phương pháp dạy học tích cực

để nâng dần chất lượng dạy và học hầu đáp ứng được yêu cầu giáo dục hiện tại và lâu dài

Đối với phần Di truyền và Biến dị của môn sinh học 9, đây là loại kiến thức vừa mới vừa trừu tượng, rất khó đối với học sinh Để giúp học sinh nắm được kiến thức phần này tôi đã chuẩn bị vận dụng phương pháp dạy học tích cực vào giảng dạy như :

Xác định mục tiêu của bài học Lựa chọn phương pháp phù hợp cho từng bài học, thiết kế hệ thống câu hỏi nhằm phát huy tính tích cực học tập của học sinh, chuẩn bị dụng cụ dạy học theo yêu cầu bài học, tổ chức hoạt động nhóm,kiểm tra việc chuẩn bị bài ở nhà của học sinh, … Đó là yếu tố

bên ngoài tác động đến sự thành công của tiết dạy và liên quan đến chất lượng học tập của học sinh

1.Phương pháp dạy học tích cực

Bằng phương pháp dạy học tích cực, tôi đã áp dụng để dạy bài : “ Lai một cặp tính trạng” như sau :

Mục tiêu bài học : học sinh phải hiểu được nội dung, mục đích và ứng dụng của phép lai phân tích, phân biệt được hiện tượng di truyền trội hoàn toàn và trội không hoàn toàn

Tiến trình bài dạy :

Hoạt động của giáo viên Hoạt động của học sinh

1, Lai phân tích :

GV : yêu cầu HS nghiên cứu khái

niệm

Kiểu gen ở sgk, nêu điểm giống

nhau và khác nhau của các kiểu gen

sau : AA,Aa, aa

GV: em hiểu thể đồng hợp trội, thể

đồng

hợp lặn ,thể dị hợp là gì ?

GV: hãy xác định kiểu hình (KH)và

kiểu

gen (KG) ở thế hệ F1 trong 2 phép lai

sau

a, P: Hoa đỏ x Hoa trắng

AA aa

HS nêu được : kiểu gen AA, aa gồm :

2 gen giống nhau ; kiểu gen : Aa gồm : 2 gen khác nhau

HS nêu được : đồng hợp trội :

AA đồng hợp lặn : aa

dị hợp : Aa

HS xác định được kết quả của phép lai

a, P: Hoa đỏ x Hoa trắng

AA aa

G : A a

F1: Tỉ lệ KG: Aa

b, P: Hoa đỏ x Hoa trắng

Aa aa

GV: em có nhận xét gì về KG của

cây

hoa đỏ trong 2 phép lai trên ?

Làm cách nào để xác định được

KG

của cơ thể mang tính trạng trội là

đồng

hợp hay dị hợp ?

GV kết luận : 2 phép lai trên gọi là

phép

lai phân tích , em hãy cho biết : Thế

nào

là lai phân tích? lai phân tích nhằm

mục

đích gì ?

GV: để cũng cố nội dung kiến thức

này,

cho HS làm bài tập điền từ ở cuối

mục III

SGK

Tỉ lệ KH : 100 % Hoa đỏ

b, P: Hoa đỏ x Hoa trắng

Aa aa

G : A, a a

F1: Tỉ lệ KG : 1Aa : 1aa

Tỉ lệ KH : 1Hoa đỏ : 1 Hoa trắng

HS: KG AA và Aa đều biểu hiện

ra

KH hoa đỏ

HS nêu được : cho tiến hành phép lai

như trên và dựa vào kết quả của phép

lai để xác định

HS nêu được nội dung của lai phân tích

và mục đích của phép lai là xác định

KG ở cơ thể mang tính trạng trội

là đồng hợp hay dị hợp

2, Ý nghĩa của tương quan trội –

lặn :

Trong phần này , HS cần hiểu được

tương

quan trội – lặn là hiện tượng phổ

biến ở

thế giới sinh vật, việc xác định tương

quan này trong chọn giống vật nuôi ,

cây

trồng là cần thiết , từ đó thấy được

ứng

dụng của lai phân tích

GV có thể sử dụng câu hỏi :

a, Tương quan trội – lặn được xác

định

bằng cách nào ?

b, Việc xác định dược tương quan

trội –lặn trong chọn giống vật nuôi

và cây trồng cóý nghĩa gì ?

c, Xác định độ thuần chủng của

giống

bằng cách nào ?

HS nêu được :

a, Muốn xác định tương quan trội – lặn phải sử dụng phương pháp

phân tích cơ thể lai ( của Men đen )

b, Trong chọn giống, vận dụng tương

quan trội – lặn, người ta có thể xác

định được các tính trạng trội và tập

trung nhiều gen trội quí vào một kiểu

gen để tạo ra giống có giá trị kinh

tế cao

c, Trong sản xuất, để tránh có sự phân li tính trạng (xuất hiện tính trạng xấu) người ta phải tiến hành lai phân tích để kiểm tra độ thuần chủng của giống

3, Trội không hoàn toàn,GV nêu

phép lai

P: Hoa đỏ x Hoa trắng

AA aa

Hãy xác định KG và KH ở F1 và F2

Gv nêu vấn đề : thực tế, người ta thu

được kết quả ở F1: 100%hoa hồng, F2

có tỉ lệ :

1hoa đỏ : 2hoa hồng : 1hoa trắng,

vậy :

a, Hãy xác định KG của các cơ thể

mang

tính trạng hoa đỏ, hoa hồng, hoa

trắng

b, So sánh KG và KH ở F1và F2 trong

2

trường hợp trên

HS nêu được : P: Hoa đỏ x Hoa trắng

AA aa G: A a

F1: Aa (100% hoa đỏ)

Aa x Aa G: A , a A , a

F2: 1AA : 2Aa : 1aa

Tỉ lệ kiểu hình : 3 hoa đỏ : 1 hoa trắng

a, HS : dựa vào tỉ lệ KG ở F2

trong sơ đồ lai : AA :hoa đỏ; Aa: hoa hồng;

aa; hoa trắng b,Trội hoàn toàn Trội không h/ toàn

Giống : KG: F1: Aa Aa

F2:1AA:2Aa:1aa 1AA:2Aa:1aa Khác :

KH:F1:100%hoa 100%hoa hồng

đỏ

F2:3 hoa đỏ: 1hoa đỏ: