Xây dựng phần mềm hỗ trợ biên soạn bài giảng e learning

Vì lý do trên, tôi chọn đề tài “Xây dựng phần mềm hỗ trợ biên soạn bài giảng học trực tuyến” dựa trên quá trình tìm hiểu quy trình và tiêu chí đánh giá bài giảng điện tử học trực tuyến ở

HỖ TRỢ BIÊN SOẠN BÀI GIẢNG E-LEARNING

LUẬN VĂN THẠC SĨ KỸ THUẬT CÔNG NGHỆ THÔNG TIN

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC BÁCH KHOA HÀ NỘI

-

BÙI VĂN MỆNH

XÂY DỰNG PHẦN MỀM

HỖ TRỢ BIÊN SOẠN BÀI GIẢNG E-LEARNING

CHUYÊN NGÀNH: CÔNG NGHỆ THÔNG TIN

LUẬN VĂN THẠC SĨ KỸ THUẬT

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS VŨ THỊ HƯƠNG GIANG

Hà Nội - 2018

i

LỜI CAM ĐOAN

Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi trong đó có sự giúp

đỡ rất lớn của Cô giáo hướng dẫn TS Vũ Thị Hương Giang

Các nội dung nghiên cứu, số liệu và kết quả nêu trong luận văn là trung thực,

ii

LỜI CẢM ƠN

Trước tiên, tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới TS Vũ Thị Hương

Giang đã dành thời gian quý báu, tận tình hướng dẫn, chỉ bảo và góp ý cho tôi trong

suốt quá trình thực hiện luận văn tốt nghiệp

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy giáo, cô giáo trong Viện Công nghệ thông tin và Truyền thông đã tham gia giảng dạy tôi trong quá trình học tập tại trường Các thầy cô đã tận tình giảng dạy, truyền đạt kiến thức, tạo tiền đề cho tôi hoàn thành luận văn này

Xin được cảm ơn sự giúp đỡ nhiệt tình của các thầy giáo, cô giáo trong Viện đào tạo sau đại học – Trường Đại học Bách Khoa Hà Nội

Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn các bạn bè, đồng nghiệp và nhất là gia đình tôi đã quan tâm và tạo mọi điều kiện tốt nhất, động viên, cổ vũ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu để hoàn thành tốt luận văn tốt nghiệp này

Xin trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, ngày 16 tháng 3 năm 2018

Tác giả

Bùi Văn Mệnh

iii

MỤC LỤC

DANH MỤC CÁC THUẬT NGỮ, CHỮ VIẾT TẮT v

DANH MỤC CÁC BẢNG vi

DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ vii

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 HỌC TRỰC TUYẾN VÀ CÁC KHÁI NIỆM 4

1.1 Lịch sử học trực tuyến và các khái niệm 4

1.1.1 Khái niệm 4

1.1.2 Lịch sử phát triển: 4

1.1.3 Các đặc điểm của học trực tuyến 5

1.1.4 Các hình thức học trực tuyến 6

1.1.5 Hệ thống học trực tuyến 7

1.2 Bài giảng học trực tuyến 8

1.2.1 Khái niệm 8

1.2.2 Chuẩn học trực tuyến 9

CHƯƠNG 2 TÌM HIỂU TIÊU CHÍ, QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG VÀ CÁC CÔNG CỤ BIÊN SOẠN BÀI GIẢNG ĐIỆN TỬ Ở VIỆT NAM 11

2.1 Các tiêu chí đánh giá bài giảng điện tử 11

2.2 Quy trình xây dựng bài giảng điện tử [6]: 14

2.2.1 Xác định mục tiêu bài học: 14

2.2.2 Xác định trọng tâm và kiến thức cơ bản: 14

2.2.3 Đa phương tiện hoá kiến thức: 14

2.2.4 Xây dựng thư viện tư liệu: 15

2.2.5 Xây dựng và số hóa kịch bản: 15

2.2.6 Chạy thử chương trình, sửa chữa và đóng gói: 16

2.3 Các yếu tố cấu thành việc biên soạn các bài giảng học trực tuyến 16

2.4 Tìm hiểu một số công cụ biên soạn bài giảng phổ biến hiện nay 17

2.5 Đánh giá về đề xuất 19

2.5.1 Đánh giá 19

2.5.2 Đề xuất 19

iv

CHƯƠNG 3 QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG CHƯƠNG TRÌNH 20

3.1 Mục tiêu chương trình 20

3.2 Các tính năng chương trình 20

3.3 Kết quả đầu ra 21

3.4 Lựa chọn giải pháp và công nghệ nền tảng 22

3.4.1 Công nghệ Winforms: 22

3.4.2 Công nghệ Flash: 23

3.4.3 Công nghệ WPF: 23

3.5 Mô hình phân rã chức năng 24

3.5.1 Mô hình phân rã chức năng tổng quát 24

3.5.2 Mô hình phân rã chức năng hỗ trợ biên soạn nội dung 25

3.5.3 Mô hình phân rã chức năng Tương tác đa phương tiện 26

3.6 Mô hình luồng dữ liệu: 27

3.7 Mô tả chi tiết các chức năng và kết quả 28

3.7.1 Nhóm các tính năng kết xuất định dạng theo chuẩn 28

3.7.2 Chức năng thư viện tài liệu 29

3.7.3 Các chức năng hỗ trợ tham chiếu nội dung 29

3.7.4 Nhóm các tính đa phương tiện: 32

3.7.5 Nhóm các tính năng tương tác Power point 34

3.7.6 Tính năng tạo câu hỏi tương tác 35

CHƯƠNG 4 ĐÁNH GIÁ CHƯƠNG TRÌNH 36

4.1 Kiểm nghiệm tính tương thích kết quả đầu ra 36

4.1.1 Lựa chọn môi trường kiểm nghiệm: 36

4.1.2 Upload và kiểm thử SCORM 37

4.2 Đánh giá hiệu năng 43

4.2.1 Lựa chọn phần mềm so sánh: 43

4.2.2 So sánh hiệu năng: 43

KẾT LUẬN 46

TÀI LIỆU THAM KHẢO 48

v

DANH MỤC CÁC THUẬT NGỮ, CHỮ VIẾT TẮT

Kí hiệu Viết đầy đủ Mô tả

CAI Computer Aided Instruction Giảng dạy dùng máy tính trợ

giúp CAL Computer assisted learning Học tập nhờ sự trợ giúp của máy

tính CNTT Công nghệ thông tin

LCMS Learning Content Management

System

Hệ thống quản trị nội dung học tập

LMS Learning management systems Hệ thống quản lý học tập

HTML HyperText Markup Language Ngôn ngữ đánh dấu siêu văn bản SDL Self-directed learning Học tự định hướng

SCORM Sharable Content Object

vi

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1 Bảng so sánh đặc điểm của lớp học truyền thống và học trực tuyến 5

Bảng 1.2 Bảng các hình thức của học trực tuyến 6

Bảng 1.3 Bảng so sánh bài giảng truyền thống và bài giảng điện tử 9

Bảng 2.1 Bảng thang điểm đánh giá bài giảng học trực tuyến 12

Bảng 2.2 Bảng so sánh một số phần mềm hỗ trợ biên soạn bài giảng phổ biến 18

Bảng 3.1 Bảng các tính năng bắt buộc của phần mềm 20

Bảng 3.2 Bảng các tính năng bổ sung nhưng không bắt buộc 20

Bảng 3.3 Bảng các tính năng đề xuất nâng cao 21

Bảng 3.4 Bảng so sánh ưu, nhược điểm công nghệ Winforms 22

Bảng 3.5 Bảng so sánh ưu, nhược điểm công nghệ Flash 23

Bảng 3.6 Bảng so sánh ưu, nhược điểm công nghệ WPF 23

Bảng 4.1 Bảng thông tin chi tiết môi trường thử nghiệm 36

Bảng 4.2 Bảng thông tin chi tiết môi trường thử nghiệm 43

vii

DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ

Hình 1.1 Mô hình một hệ thống học trực tuyến điển hình 7

Hình 2.1 Sơ đồ cấu trúc một bài giảng điện tử đầy đủ 13

Hình 3.1 Mô hình phân rã chức năng chung 24

Hình 3.2 Mô hình phân rã chức năng quản lý nội dung 25

Hình 3.3 Mô hình phân rã chức năng tương tác đa phương tiện 26

Hình 3.4 Mô hình luồng dữ liệu ở mức ngữ cảnh 27

Hình 3.5 Bài giảng đã xuất ra dưới dạng tập tin thực thi 28

Hình 3.6 Thư viện tư liệu cho các bộ môn 29

Hình 3.7 Chức năng cấu hình thông tin giáo viên 30

Hình 3.8 Chức năng tự tạo tiêu đề và nội dung tác giả 30

Hình 3.9 Chức năng tự sinh mục lục các bài trong chương 31

Hình 3.10 Chức năng tự sinh danh mục tài liệu tham khảo 31

Hình 3.11 Chức năng chèn các hình học cơ bản 32

Hình 3.12 Chức năng ghi hình trực tiếp 32

Hình 3.13 Chức năng chèn đồ thị hàm số 33

Hình 3.14 Chức năng chèn biểu đồ 33

Hình 3.15 Chức năng mở và tương tác Power point 34

Hình 3.16 Chức năng tạo câu hỏi trắc nghiệm 35

Hình 4.1 Thêm hoạt động và tài nguyên khoá học 37

Hình 4.2 Lựa chọn định dạng gói SCORM 38

Hình 4.3 Điền thông tin tập tin đóng gói SCORM 39

Hình 4.4 Lựa chọn tập tin SCORM 40

Hình 4.5 Xem nội dung khoá học 41

Hình 4.6 Nội dung tập tin SCORM được thêm thành công 42

Hình 4.7 Đánh giá tài nguyên sử dụng ở điều kiện không tải 44

Hình 4.8 Đánh giá tài nguyên sử dụng khi thao tác cùng một tập tin 45

Tại Việt Nam nói riêng, việc đưa học trực tuyến vào quá trình giảng dạy cũng được Bộ giáo dục khuyến nghị và đưa ra các tiêu chí đánh giá cũng như quy trình tạo các bài giảng điện tử học trực tuyến Tuy nhiên đối với đặc thù đối tượng là các giáo viên phổ thông có trình độ hiểu biết công nghệ thông tin ở mức cơ sở lại phải vừa đóng vai trò là người biên soạn nội dung vừa thiết kế giao diện bài giảng thì việc sử dụng các công cụ biên soạn bài giảng (authoring tools) phải tốn nhiều thời gian, công sức đặc biệt là khâu biên soạn nội dung

Vì lý do trên, tôi chọn đề tài “Xây dựng phần mềm hỗ trợ biên soạn bài giảng học trực tuyến” dựa trên quá trình tìm hiểu quy trình và tiêu chí đánh giá bài giảng điện

tử học trực tuyến ở Việt Nam để đưa ra giải pháp hỗ trợ cho các thầy cô giáo viên trong việc biên soạn bài giảng điện tử một cách tối ưu

2 Lịch sử nghiên cứu

Các đề tài nghiên cứu về nội dung tương tự ở Việt Nam hầu như không có, đáng

kể có đề tài “Nghiên cứu thiết kế công cụ tạo bài giảng Authoring Tool theo chuẩn SCORM” [3] Tuy nhiên đề tài này mới dừng ở mức độ nghiên cứu và đưa ra ứng

dụng đóng gói đơn thuần dưới dạng SCORM chưa có giá trị thực tiễn nhiều ở thời

điểm hiện tại

3 Tóm tắt các luận điểm cơ bản và đóng góp mới của tác giả

Tác giả đã tìm hiểu quy trình và tiêu chí đánh giá bài giảng điện tử ở Việt Nam và xây dựng một chương trình tương đối hoàn chỉnh với những đóng góp mới như sau: Thứ nhất, tìm hiểu và trình bày quy trình sáu bước tạo bài giảng và tiêu chí đánh giá bài giảng học trực tuyến ở Việt Nam theo quy định chuẩn [6]

2

Thứ hai, đánh giá thực trạng các công cụ biên soạn bài giảng học trực tuyến ở Việt Nam chỉ ra các điểm các phần mềm này chưa đáp ứng tốt được nhu cầu biên soạn bài giảng ở Việt Nam qua đó đề ra các tính năng giải pháp khắc phục

Thứ ba, xây dựng chương trình hỗ trợ biên soạn bài giảng học trực tuyến khắc phục các nhược điểm của các phần mềm quốc tế, như tích hợp chương trình tích hợp

hệ thống thư viện nội dung do tác giả sưu tập và biên soạn phân chia theo các bộ môn,

có khả năng tự động sinh các nội dung như hệ thống mục lục chương bài, danh mục tài liệu tham khảo theo khung chương trình chuẩn giúp tiết kiệm thời gian, công sức

của giáo viên

4 Mục đích nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu các vấn đề lý thuyết liên quan tới đề tài (học trực tuyến, chuẩn học trực tuyến, bài giảng học trực tuyến…) Tiếp theo là nghiên cứu quy trình, các tiêu chí đánh giá bài giảng điện tử học trực tuyến ở Việt Nam Từ đó tìm ra các điểm chưa phù hợp trong các công cụ biên soạn bài giảng học trực tuyến hiện nay và

đề ra các giải pháp

Mục tiêu cuối cùng là đưa ra giải pháp, xây dựng chương trình hỗ trợ biên soạn bài giảng điện tử học trực tuyến hỗ trợ tối đa các giáo viên trong công việc tạo bài giảng học trực tuyến phù hợp với quy trình, tiêu chuẩn Việt Nam

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn quy trình, các tiêu chuẩn đánh giá bài giảng học trực tuyến ở Việt Nam Phạm vi nghiên cứu được đề cập tới là tập trung hỗ trợ các giáo viên từ khối cấp I đến cấp III

6 Phương pháp nghiên cứu

Kết hợp nghiên cứu lý thuyết và xây dựng ứng dụng trên cơ sở lý thuyết đã tìm hiểu Cụ thể như sau: nghiên cứu lý thuyết về quy trình, các tiêu chuẩn đánh giá bài giảng học trực tuyến ở Việt Nam thực hiện trên cơ sở tổng hợp, phân tích tình trạng các công cụ biên soạn bài giảng từ các nghiên cứu liên quan, từ đó xây dựng chương trình ứng dụng và kiểm thử trên môi trường thực tế

3

7 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Về mặt khoa học, việc nghiên cứu quy trình và các tiêu chuẩn đánh giá bài giảng điện tử học trực tuyến và xây dựng phần mềm hỗ trợ biên soạn có ý nghĩa làm cơ sở

lý thuyết tham khảo cho các nghiên cứu liên quan, các đề xuất cải tiến trong đề tài có thể dùng trong việc phát triển các công cụ hỗ trợ biên soạn bài giảng học trực tuyến khác

Về mặt thực tiễn, việc tạo ra công cụ thiết kế bài giảng học trực tuyến miễn phí hỗ trợ tối ưu quy trình, các tiêu chuẩn bài giảng điện tử ở Việt Nam, tác giả góp phần giảm chí phí, mở rộng cơ hội tiếp cận với các bài giảng, khóa học và đào tạo cho các học viên đồng thời tiết kiệm thời gian, công sức biên soạn bài giảng cho các giáo viên

8 Nội dung chính của luận văn

Luận văn được chia ra làm bốn chương cụ thể như sau:

Chương 1: học trực tuyến và các khái niệm, tác giả trình bày các khái niệm liên

quan tới học trực tuyến và bài giảng điện tử, các mô hình học trực tuyến là cơ sở lý thuyết của đề tài

Chương 2: Tìm hiểu quy trình và các công cụ biên soạn bài giảng ở Việt Nam,

tác giả trình bày quy trình sáu bước xây dựng bài giảng điện tử và các tiêu chí đánh giá bài giảng điện tử ở Việt Nam, các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình biên soạn bài giảng, so sánh công cụ biên soạn bài giảng chỉ ra các điểm chưa đáp ứng chưa tốt với yêu cầu Việt Nam và đưa ra đề xuất tính năng khắc phục

Chương 3: Quá trình xây dựng chương trình và kết quả, tác giả trình bày mục

tiêu, đầu ra chương trình, các chức năng cần xây dựng và quá trình xây dựng cũng như kết quả đã đạt được

Chương 4: Đánh giá chương trình, tác giả trình bày đánh giá tính tương thích

bài giảng điện tử với hệ quản trị Moodle, so sánh hiệu năng chương trình với chương trình biên soạn bài giảng iSpring suite 9

Giai đoạn 1984 – 1993: Sự ra đời của các hệ điều hành và phần mềm trình chiếu cho phép tạo ra những bài giảng có tích hợp âm thanh và hình ảnh

Giai đoạn 1993 – 1999: Công nghệ Web được phát minh

Giai đoạn 2000 - đến nay: Các công nghệ tiên tiến, công nghệ truy cập mạng

và băng thông Internet rộng, các công nghệ thiết kế Web đã trở thành cuộc cách mạng trong giáo dục và đào tạo Ngày nay, thông qua Web, người dạy có thể hướng dẫn trực tuyến (hình ảnh, âm thanh, các công cụ trình diễn) tới mọi người học Điều này

đã tạo ra một cuộc cách mạng trong đào tạo với giá thành rẻ, chất lượng cao và hiệu quả Đó chính là kỉ nguyên của học trực tuyến

5

1.1.3 Các đặc điểm của học trực tuyến

Học trực tuyến được xây dựng dựa trên công nghệ thông tin và truyền thông

Cụ thể hơn các công nghệ đó là công nghệ mạng, kĩ thuật đồ họa, kĩ thuật mô phỏng, công nghệ tính toán

Hiệu quả của học trực tuyến cao hơn so với cách học truyền thống do học trực tuyến có tính tương tác cao dựa trên đa phương tiện, tạo điều kiện cho người học trao đổi thông tin dễ dàng hơn, cũng như đưa ra nội dung học tập phù hợp với khả năng

và sở thích của từng người

Bảng 1.1 Bảng so sánh đặc điểm của lớp học truyền thống và học trực tuyến

Phòng học - Phải có phòng học, không gian

và kích thước phòng giới hạn

- Lớp học phải đồng bộ, cách học cũng phải đồng bộ

- Không gian lớp học không giới hạn

- Học ở mọi lúc, mọi nơi

Số lượng Có giới hạn, phải đến lớp, học

ở một giờ nhất định, trực tiếp lên lớp

Không giới hạn, không phải trực tiếp đến lớp

Tư liệu học tập Sách giáo khoa

Tài liệu in, photocopy

Kết hợp nhiều dạng để đạt được mục đích chung

Bảng 1.2 thể hiện các hình thức phổ biến của học trực tuyến, trong đó phổ biến nhất hiện nay la dạng các khóa học đơn và học mêm dẻo

7

1.1.5 Hệ thống học trực tuyến

Một hệ thống học trực tuyến đầy đủ bao gồm tương tác giữa giáo viên

và học viên Mô hình cấu trúc điển hình cho hệ thống học trực tuyến sử dụng trong các trường đại học, cao đẳng, PTTH hoặc trung tâm đào tạo như Hình 1.1

Hình 1.1 Mô hình một hệ thống học trực tuyến điển hình

Hình 1.1 là sơ đồ cấu trúc một hệ thống học trực tuyến điển hình, tuy nhiên, ở mức độ tối thiểu về nguồn lực ta có thể xây dựng một hệ thống học trực tuyến đơn giản hơn Hệ thống học trực tuyến tối thiểu phải gồm có hệ thống quản lý học tập (LMS), hệ quản lý nội dung (LCMS), công cụ thiết kế bài giảng (Authoring tools) và sự tham gia của giáo viên, học viên

8

LMS & LCMS được xây dựng trên nền Web cho phép người dung truy cập thông qua hệ thống mạng máy tính LMS phải đảm bào chuẩn học trực tuyến và có các chức năng điển hình gồm:

Chức năng quản lý người dùng: Giáo viên, trợ giảng, học viên, thành viên … Chức năng quản lý khóa học (course), quản lý các loại tài nguyên khóa học

Và cuối cùng là hệ thống đánh giá quá trình học tập và kết quả học tập của học viên

Giáo viên sử dụng các công cụ soạn giảng (Authoring tools) để xây dựng bài giảng, tư liệu học tập Bài giảng này sẽ được đăng tải lên khóa học được tạo trên

hệ thống quản lý học tập học trực tuyến (LMS & LCMS)

Học viên truy cập vào LMS và tham gia các lớp học, khóa học chính là việc sử dụng các sản phẩm được giáo viên đưa lên

1.2 Bài giảng học trực tuyến

1.2.1 Khái niệm

Bài giảng điện tử theo chuẩn học trực tuyến hay gọi tắt là Bài giảng điện tử học trực tuyến là thể hiện cao cấp nhất của bài giảng, nó có thể chứa không chỉ bài giảng text, video chèn vào bình thường mà nó còn có cấu trúc chuẩn hoá để đưa vào các hệ thống quản lí bài giảng LMS

Theo Bộ GD-ĐT Việt Nam thì: “Bài giảng học trực tuyến được tạo ra

từ các công cụ tạo bài giảng, có khả năng tích hợp đa phương tiện truyền thông (multimedia) gồm phim (video), hình ảnh, đồ hoạ, hoạt hình, âm thanh, tiếng nói…), tuân thủ một trong các chuẩn SCORM, AICC”[2]

9

Bảng 1.3 Bảng so sánh bài giảng truyền thống và bài giảng điện tử

Bài giảng truyền thống Bài giảng điện tử

Phát vấn học sinh để kiểm tra

mức độ tiếp thu bài hoặc nêu

vấn đề

Slide trắc nghiệm có điều hướng (nếu người học trả lời được thì học tiếp, nếu trả lời sai thì chuyển đến slide thích hợp để học lại hoặc bổ sung kiến thức)

Các hoạt động khác Kích hoạt học liệu đa phương tiện tương

ứng Củng cố bài Bài tập củng cố (trắc nghiệm)

Bảng 1.3 thể hiện ưu điểm của bài giảng điện tử học trực tuyến, người học có thể học một mình vì hình ảnh và lời giảng bài có thể đã được gắn vào nên rất sinh động, có thể tự kiểm tra kiến thức qua hàng chục kiểu trắc nghiệm Vấn đề nữa là Bài giảng học trực tuyến sẽ có thể được truyền tải lên mạng Internet nhờ các hệ thống LMS của bất kì hãng nào do nó tuân thủ theo chuẩn quốc tế SCORM Hiện nay phổ biến nhất ở Việt Nam là dùng phần mềm LMS

mã nguồn mở như Moodle

1.2.2 Chuẩn học trực tuyến

Một đặc điểm ưu việt của học trực tuyến đó là khả năng triển khai các khóa học không giới hạn không gian, thời gian, không giới hạn số lượng người học, người dạy… Chí vì đặc điểm này nên học trực tuyến phải có những yêu cầu thống nhất về mặt quan điểm, kỹ thuật Bốn yêu cầu cần đảm bảo của chuẩn học trực tuyến [1] là:

10

Tính lâu bền (Durability): đảm bảo không cần thay đổi khi các phiên bản

phần mềm thay đổi

Tính liên kết (Interoperability): cho phép hoạt động trên nhiều hệ thống phần

cứng, hệ điều hành, trình duyệt Web và các hệ thống quản lý học tập

Có thể tiếp cận (Accessibility): hỗ trợ đánh chỉ mục, dễ dàng truy xuất khi có

yêu cầu

Khả năng tái sử dụng (Reusability): khả năng được sử dụng hoặc thay đổi

bởi nhiều công cụ khác nhau

Chuẩn học trực tuyến có nhiều bộ chuẩn như: Chuẩn đóng gói (packaging standards), Chuẩn truyền thông (communication standards), Chuẩn siêu dữ liệu (metadata standards), Chuẩn chất lượng (quality standards)… Với mục đích tập trung vào việc thiết kế bài giảng điện tử theo chuẩn học trực tuyến, chúng ta quan tâm và tìm hiểu

kỹ hơn về chuẩn đóng gói

Chuẩn đóng gói (packaging standards): Là chuẩn mô tả các cách ghép các đối tượng học tập riêng rẽ để tạo ra một bài học, khóa học, hay các đơn vị nội dung khác, sau

đó vận chuyển và sử dụng lại được trong nhiều hệ thống quản lý khác nhau (LMS/LCMS) Chuẩn đóng gói bao gồm:

Cách để ghép nhiều đơn vị nội dung khác nhau thành một gói nội dung duy nhất Các đơn vị nội dung có thể là các khóa học, các tập tin HTML, ảnh, đa phương tiện, định dạng trang và mọi thứ khác xuống đến một biểu tượng nhỏ nhất

Thông tin mô tả tổ chức của một khoá học hoặc module sao cho có thể nhập vào được hệ thống quản lý và hệ thống quản lý có thể hiển thị một menu mô tả cấu trúc của khoá học và học viên sẽ học dựa trên menu đó

Các kỹ thuật hỗ trợ chuyển các môn học hoặc module từ hệ thống quản lý này sang hệ thống quản lý khác mà không phải cấu trúc lại nội dung bên trong

Các chuẩn đóng gói: AICC (Aviation Industry CBT Committee); IMS Global Consortium; SCORM (Sharable Content Object Reference Model), Tin- Can API

11

CHƯƠNG 2 TÌM HIỂU TIÊU CHÍ, QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG VÀ CÁC CÔNG CỤ BIÊN SOẠN BÀI GIẢNG ĐIỆN TỬ Ở VIỆT NAM 2.1 Các tiêu chí đánh giá bài giảng điện tử

Một bài giảng điện tử theo chuẩn học trực tuyến là bài giảng trước hết phải đáp ứng ứng một trong các chuẩn đóng gói của hệ thống LMS (SCORM, AICC…)[2];

Các yêu cầu chính cần đảm bảo của bài giảng điện tử [7].

Có nội dung phù hợp, đảm bảo tính sư phạm: nội dung truyền tải sát với chương trình học, không lan man

Cách thức trình bày tinh tế, hợp lý: cách thức trình bày khoa học, trang nhã, không nhiều chữ quá, chữ không to quá – bé quá

Có tính tương tác: đảm bảo tính tương tác giữa học viên – giảng viên, không đơn thuần chỉ là tác động một chiều thầy giảng – trò nghe; các nội dung tương tác kích thích tính tư duy, sáng tạo của học viên: có câu hỏi tương tác

12

Bảng 2.1 Bảng thang điểm đánh giá bài giảng học trực tuyến 1

Bảng 2.1 mô tả thang điểm đánh giá bài giảng điện tử của SGD & ĐT Hà Nội

1 http://e-learning.hanoiedu.vn/uploads/news/2012_01/the-le-cuoc-thi-elearning-2011-2012_so.doc

Được xây dựng trên các công cụ hỗ trợ đóng gói

sản phẩm theo chuẩn SCORM hoặc AICC

Có ghi âm lời giảng của giáo viên và cho xuất

hiện hình hoặc video giáo viên giảng bài khi cần

thiết

Sử dụng Font chữ Unicode

30

15

10

5

Nếu không đúng chuẩn sẽ bị loại

Có đủ phần mô tả tên tác giả, tên bài giảng, mục

tiêu và các nội dung trọng tâm của bài

Đảm bảo chính xác, khoa học về nội dung và

kiến thức bài giảng;

Tính sáng tạo, thiết thực, bám sát thực tế, khoa

học và đổi mới;

Tính hoàn thiện, đầy đủ;

Tính rõ ràng trong trích dẫn các tài liệu, học liệu

tham khảo

30

5

10

6

5

4

Đáp ứng nhu cầu tự học của người học

Lời giảng (tiếng nói) và thuyết minh (văn bản) dễ hiểu

5

5

5

5

Hiệu quả có thể đem lại cho người học

Tính hấp dẫn

Có thể áp dụng đại trà, phổ biến được trong thực tiễn

10

Hình 2.1 Sơ đồ cấu trúc một bài giảng điện tử đầy đủ

Hình 2.1 mô tả cấu trúc bài giảng điện tử đầy đủ bao gồm từ khâu kiểm tra bài cũ, trình bày nội dung bài học tới củng cố kiến thức và đưa tài liệu tham khảo

14

2.2 Quy trình xây dựng bài giảng điện tử [6]:

Quy trình xây dựng bài giảng điện tử chuẩn bao gồm sáu bước:

2.2.1 Xác định mục tiêu bài học:

Trong dạy học hướng tập trung vào học sinh, mục tiêu phải chỉ rõ học xong bài, học sinh đạt được cái gì Mục tiêu ở đây là mục tiêu học tập, chứ không phải là mục tiêu giảng dạy, tức là chỉ ra sản phẩm mà học sinh có được sau bài học Đọc kĩ sách giáo khoa, kết hợp với các tài liệu tham khảo để tìm hiểu nội dung của mỗi mục trong bài và cái đích cần đạt tới của mỗi mục Trên cơ sở đó xác định đích cần đạt tới của cả bài về kiến thức, kĩ năng, thái độ cần đạt được của bài học

2.2.2 Xác định trọng tâm và kiến thức cơ bản:

Những nội dung đưa vào chương trình và sách giáo khoa phổ thông được chọn lọc từ khối lượng tri thức đồ sộ của khoa học bộ môn, được sắp xếp một cách lôgíc, khoa học, đảm bảo tính sư phạm và thực tiễn cao Bởi vậy cần bám sát vào chương trình dạy học và sách giáo khoa bộ môn Đây là điều bắt buộc tất yếu vì sách giáo khoa là tài liệu giảng dạy và học tập chủ yếu; chương trình là pháp lệnh cần phải tuân theo Căn cứ vào đó để lựa chọn kiến thức cơ bản là nhằm đảm bảo tính thống nhất của nội dung dạy học trong toàn quốc Mặt khác, các kiến thức trong sách giáo khoa

đã được qui định để dạy cho học sinh Do đó, chọn kiến thức cơ bản là chọn kiến thức

ở trong đó chứ không phải là ở tài liệu nào khác

2.2.3 Đa phương tiện hoá kiến thức:

Đây là bước quan trọng cho việc thiết kế bài giảng điện tử, là nét đặc trưng cơ bản của bài giảng điện tử để phân biệt với các loại bài giảng truyền thống, hoặc các loại bài giảng có sự hỗ trợ một phần của máy vi tính Việc đa phương tiện hoá kiến thức được thực hiện qua các bước:

Dữ liệu hoá thông tin kiến thức

Phân loại kiến thức được khai thác dưới dạng văn bản, bản đồ, đồ hoạ, ảnh tĩnh, phim, âm thanh

15

Tiến hành sưu tập hoặc xây dựng mới nguồn tư liệu sẽ sử dụng trong bài học Nguồn tư liệu này thường được lấy từ một phần mềm dạy học nào đó hoặc từ internet hoặc được xây dựng mới bằng đồ hoạ, bằng ảnh quét, ảnh chụp, quay video, bằng các phần mềm đồ hoạ chuyên dụng như Macromedia Flash

Chọn lựa các phần mềm dạy học có sẵn cần dùng đến trong bài học để đặt liên kết

Xử lý các tư liệu thu được để nâng cao chất lượng về hình ảnh, âm thanh Khi

sử dụng các đoạn phim, hình ảnh, âm thanh cần phải đảm bảo các yêu cầu về mặt nội dung, phương pháp, thẩm mỹ và ý đồ sư phạm

2.2.4 Xây dựng thư viện tư liệu:

Sau khi có được đầy đủ tư liệu cần dùng cho bài giảng điện tử, phải tiến hành sắp xếp tổ chức lại thành thư viện tư liệu, tức là tạo được cây thư mục hợp lý Cây thư mục hợp lý sẽ tạo điều kiện tìm kiếm thông tin nhanh chóng và giữ được các liên kết trong bài giảng đến các tập tin âm thanh, video clip khi sao chép bài giảng từ ổ đĩa nay sang ổ đĩa khác, từ máy này sang máy khác

Mỗi bài giảng là một thư mục được đặt trong ổ đĩa hoặc thư mục chỉ dùng cho soạn giảng Trong thư mục bài giảng lại có các thư mục con như: Hinhanh, Amthanh, Video, Thamkhao Như vậy việc tìm kiếm và tiến hành soạn bài giảng mới không mất thời gian

2.2.5 Xây dựng và số hóa kịch bản:

Trước hết cần chia quá trình dạy học trong giờ lên lớp thành các hoạt động nhận thức cụ thể Dựa vào các hoạt động đó để định ra các slide (trong PowerPoint) hoặc các trang của bài giảng Sau đó xây dựng nội dung cho các trang (hoặc các slide) Tuỳ theo nội dung cụ thể mà thông tin trên mỗi trang/slide có thể là văn bản, đồ hoạ, tranh ảnh, âm thanh, tập tin video

Văn bản cần trình bày ngắn gọn cô đọng, chủ yếu là các tiêu đề và dàn ý cơ bản Nên dùng một loại font chữ phổ biến, đơn giản, màu chữ được dùng thống nhất tuỳ theo

16

mục đích sử dụng khác nhau của văn bản như câu hỏi gợi mở, dẫn dắt, hoặc giảng giải, giải thích, ghi nhớ, câu trả lời

2.2.6 Chạy thử chương trình, sửa chữa và đóng gói:

Sau khi thiết kế xong, phải tiến hành chạy thử chương trình, kiểm tra các sai sót, đặc biệt là các liên kết để tiến hành sửa chữa và hoàn thiện

Xuất bản (publish) bài giảng thành những định dạng phù hợp với phương thức dạy – học Nếu sử dụng cho hệ thống Website học trực tuyến thì xuất bản thành gói SCORM, nếu để ghi CD hoặc dùng tập tin độc lập thì xuất bản dạng tập tin tự chạy (tập tin có phần mở rộng là *.exe hoặc tập tin flash)

2.3 Các yếu tố cấu thành việc biên soạn các bài giảng học trực tuyến

Việc thiết kế bài giảng học trực tuyến bị ảnh hưởng bởi bốn yếu tố chính: [9]

Thiết kế nội dung giảng dạy (Instructional design)

Bài giảng học trực tuyến trước nhất phải bao gồm nội dung kiến thức cần truyền tải nên một trong những nhân tố đầu tiên là của việc biên soạn bài giảng là thiết kế các nội dung kiến thức cần giảng dạy và truyền đạt Đối với các bài giảng chuyên nghiệp thì việc xây dựng nội dung này do các chuyên gia

thiết kế nội dung thực hiện

Thiết kế đa phương tiện (Media design)

Một trong những đặc điểm khiến bài giảng học trực tuyến khác với bài giảng truyền thống là nó bao gồm các nội dung đa phương tiện Việc thiết kế các nội dung đa phương tiện đóng vai trò quan trọng trong việc biên soạn bài giảng vừa tạo sự trực quan, sinh động vừa tăng cảm hứng cho học viên Nhiệm

vụ thiết kế nội dung đa phương tiện do các chuyên gia đồ họa thực hiện

17

Công nghệ phần mềm (Software engineering)

Bài giảng điện tử được tạo ra và sử dụng trên các hệ thống phần mềm nên quá trình thiết kế bị ảnh hưởng nhiều bởi yếu tố công nghệ Tuy nhiên hiện nay đa phần các công nghệ dựa trên các chuẩn chung nên sự khác biệt không lớn

Yếu tố kinh tế (Economics)

Yếu tố kinh tế có ảnh hưởng lớn tới việc thiết kế bài giảng học trực tuyến Các chi phí ảnh hưởng đến kinh tế bao gồm chi phí bỏ ra để tạo và phân phối bài giảng học trực tuyến

2.4 Tìm hiểu một số công cụ biên soạn bài giảng phổ biến hiện nay

Dưới đây là một số công cụ biên soạn bài giảng điện tử học trực tuyến phổ biến:

Adobe Presenter: Là một trong những phần mềm phổ biến nhất có thể

tạo bài giảng để học sinh tự học, có thể ghi lại lời giảng, hình ảnh bạn giảng bài, chèn các câu hỏi tương tác, chèn các bản flash, chèn các hoạt động ghi lại từ bất cứ phần mềm nào khác qua flash, có thể đưa bài giảng lên giảng trực tuyến …

Tải hướng dẫn sử dụng và bản dùng thử tại 2

Articulate Studio: Được tích hợp với MS PowerPoint, Articulate

Presenter là công cụ hỗ trợ việc tạo bài trình diễn sinh động, cung cấp khá nhiều công cụ hữu ích và độc đáo như: chèn Flash, xuất tập tin trình diễn ở dạng Flash, chèn game, chèn thuyết minh Tải về tại: 3

iSpring Presenter: Cũng có đầy đủ các tính năng như Adobe Presenter,

2 http://edu.net.vn/media/g/cong-cu-soan-bai-giang/default.aspx

3 www.articulate.com

iSpring Presenter 7

Adobe Presenter 9

Articulate Studio 13

Tích hợp vào

PowerPoint

(chỉ 32bit) Tính năng soạn

giảng thiết yếu

Ghi hình, ghi âm

cho bài giảng

4 http://www.iSpringsolutions.com

Thứ nhất, về các yếu tố cấu thành việc biên soạn bài giảng học trực tuyến (Mục 2.3): các phần mềm trên đảm bảo tốt việc thiết kế đa phương tiện, tính công nghệ tuy nhiên xét về thiết kế nội dung còn bỏ ngỏ chỉ dừng ở mức đưa ra công cụ để người dùng tự tạo tùy ý, ngoài ra chi phí các phần mềm cũng ở mức cao dẫn tới ảnh hưởng tới tính hiệu quả về mặt kinh tế của bài giảng

Thứ hai, trong quy trình sáu bước xây dựng bài giảng điện tử học trực tuyến (Mục 2.2), các phần mềm trên mới hỗ trợ được ở 3 bước: “Multimedia hoá kiến thức”,

“Xây dựng và số hóa kịch bản”, “Chạy thử chương trình, sửa chữa và đóng gói” còn lại 3 bước: “Xác định mục tiêu bài học”, “Xác định trọng tâm và kiến thức cơ bản”,

“Xây dựng thư viện tư liệu” hầu như không hỗ trợ

Thứ ba, về các tiêu chí đánh giá bài giảng điện tử (Mục 2.3), các nội dung như

tự động tạo thông tin tác giả, tên các bài giảng và danh mục tài liệu tham khảo chuẩn chưa được hỗ trợ

2.5.2 Đề xuất

Để khắc phục các nhược điểm trên, tác giả đưa ra định hướng xây dựng phần mềm

hỗ trợ biên soạn bài giảng có các ưu điểm sau:

Phần mềm tạo ra không tính chi phí bản quyền đồng thời quá trình biên soạn

hỗ trợ tối đa việc thiết kế nội dung giúp tiết kiệm thời gian, công sức và giảm chi phí

kinh tế trong quá trình tạo ra bài giảng học trực tuyến

Phần mềm lưu trữ danh mục các bài giảng phổ thông chia theo các chương, bộ môn cho phép tự động chèn khung tên các bài giảng trong chương, chèn danh mục các tài liệu tham khảo chuẩn được Bộ giáo dục khuyến nghị

Phần mềm tích hợp hệ thống các bài giảng mẫu tham khảo chuẩn, các thư viện

tư liệu hình ảnh, video, flash tương ứng với các bài cho phép các giáo viên có thể sử dụng và hiệu chỉnh trực tiếp

Chi tiết tính năng và quá trình thực hiện được thể hiện ở chương sau