Hẳn ai cũng biết đến tác phẩm nổi tiếng của ông đó chính là Chí Phèo, vẫn là một đề tài về người nông dân trong xã hội phong kiến thế nhưng Nam Cao không đi khám phá nhân vật về cuộc sốn[r]
Trang 1Bài văn mẫu lớp 11:
Phân tích giá trị hiện thực và giá trị nhân đạo trong truyện ngắn Chí
Phèo
Giá trị hiện thực và giá trị nhân đạo - Mẫu 1
Tác phẩm Chí Phèo khép lại ở trang cuối cùng với một cảnh tượng đây hãi hùng hai xác chết của hai con người - sinh vật Cả hai đều làm người nhưng không phải là người:
Bá Kiến và Chí Phèo Máu me loang lỗ, lênh láng khắp hai cái xác khiến chúng ta giật minh tu hoi va hoi Nam Cao: Dau là hiện thực? Đâu là nhân đạo?
Toàn truyện Chí Phèo là một sức căng Nam Cao đã đưa người đọc lạc vào cung bậc khác nhau của những sự căng thăng về thần kinh bởi nhưng câu chửi choang choang của Chí, bởi những cơn nốc rượu như nước, bởi những lần rạch mặt ăn vạ chê rợn Tưởng thế đã là đáng nhớ lắm, Nam Cao còn bất ngờ đưa tay, lia ngòi bút một lần cuối để kết thúc bản nhạc của mình, cả trang sách như rung lên khi Chí vung dao chém vào người Bá Kiến và
tự kết thúc cuộc đời mình
Khi Tắt đèn của Ngô Tất Tố, Bước đường cùng của Nguyễn Công Hoan ra đời, mấy ai còn có thê tưởng tượng tới một cảnh đời nào ban cung hon, bề tắc hơn, tủi cực hơn thế Tưởng như cuộc sống chị Dậu và anh Pha đã là tột cùng của nỗi khổ đau ở đời Nhưng cùng hơn cả những con người bằn cùng đó, vẫn có Chí Phèo đã bước ra từ trang sách của Nam Cao, là hiện thân đầy đủ của "những gì là khốn khổ, tủi nhục nhất của người dân cùng ở một nước thuộc địa: bị giày đạp, bị cào xé, bị hủy hoại cả nhân tính lẫn nhân hình Chị Dậu anh Pha dù có khổ may vẫn được công nhận là người Còn Chí, con người hiền lành, chất phác qua lần vào tù ra tội đã bán cả nhân tính, nhân hình để trở thành con quỷ
dữ làng Vũ Đại Thoát được cửa tù con, Chí Phèo lại ra vào cửa tu lớn vả lần này thì mãi mãi, Chí bị khóa chặt trong cuộc đời thú vật mà chế độ "ban" cho Từng ay bat hanh dang được đề cho nhân vật nôi loạn lăm, nhưng ngòi bút Nam Cao tỉnh tao va sac sao, du diéu
Trang 2kiện cùng nhân vật di đến cuối truyện Mọi cái được nâng lên với mức độ cao hơn khi Chí
Phèo với ý định đến nhà thị Nở, quen chân thuận đường lại đến nhà Bá Kiến; vô tình một cách có ý thức, Nam Cao cho nhân vật của mình lại đi lệch đường, nhưng đúng hướng, đúng cái đích mà Nam Cao vạch ra cho nhân vật của mình Cái chết của Bá Kiến day bat ngờ, không ai nghĩ răng con cáo giả như Bá Kiến lại có thể chết nhanh gọn đến thế Với Chí Phèo thì không có gì là không thể bởi sự liều lĩnh của hắn đã được tôi luyện từ lâu rồi trong xã hội cũ Nam Cao luôn đi tìm nhân phẩm và tình thương yêu chân thật ở những người lao động cùng khổ, bị giày xéo và khinh bỉ Đây cũng là vấn để "đôi mắt" mà Nam Cao luôn hướng tới, là đặc điểm cơ bản của chủ nghĩa hiện thực và nhân đạo của Nam Cao
"Trong mảng sáng tác về nông dân của Nam Cao, người đọc thường gặp những nhân vật xấu xí, thô lỗ cục căn và những chuyện nhục nhã của họ Chính vì thế mà một số người tỏ
ra hoài nghi giá trị hiện thực và nhân đạo của ngòi bút Nam Cao Có biết đâu rằng, chính với đám nhân vật "có vẫn đề" đó mà cái nhìn hiện thực và quan điểm nhân đạo của nhà văn mới thể hiện rõ, đầy đủ nhất (Nguyễn Hoành Khung) Nam Cao tỏ ra là một cây bút sắc sảo với cái nhìn tinh tế, nhạy cảm trên bình diện xung đột giai cấp Với Bá Kiến, Nam Cao chứng tỏ mình hiểu rất sâu xa bản chất của giai cấp phong kiến địa chủ Với Chí Phèo, Nam Cao cũng chứng tỏ một tâm hồn biết đào sâu tìm tòi, khơi những nguồn chưa khơi để tìm ra một điển hình nhất của một hạng người cùng hơn cả dân cùng, chúng ta quen gọi đó là hình tượng nhân vật "lưu manh hóa” Qua cách xây dựng những xung đột, mâu thuẫn của truyện Nam Cao đã chứng tỏ một cảnh quan hiện thực hết sức rõ rằng, mãnh liệt Ông thấy rõ rằng mối xung đột, mân thuẫn giai cấp ở nông dân - địa chủ, nhất
là nông dân đã chín mudi da đến mức sâu sắc và không gì có thể xoa dịu Nam Cao xây dựng mối quan hệ Bá Kiến - Chí Phèo trở nên hết sức gay gắt, mối tình dang dở với Thị
Nở cũng là cách đồ thêm dầu vào lửa, biễn cơn Say, cơn buồn, cơn thất tình ở Chí Phèo
thành lòng căm hận, tức tối, quyết đến nhà Thị Nở để trả thù Quy luật lại không phải thế, quy luật đã kéo Chí đi nhưng là đến nhà Bá Kiến, chứ không phải ai khác Kẻ đáng giết
Bá Kiến Với cái kết thúc bất ngờ dữ dội của thiên truyện ngắn, Nam Cao đã cho chúng ta
Trang 3thấy kết quả tất yếu sẽ xảy ra, điều đó không thể tránh khỏi Giai cấp thống trị có thể khôn ngoan, giảo quyệt, mánh khóe, có thể đàn áp, làm lu mờ cả ý thức của người dân thì vẫn còn âm Ì trong người dân ngọn lửa của lòng căm thù, căm ghét những kẻ bóc lột minh, 6 Chí, cho dù tâm trí tê liệt, mọi cái bị "xóa số" trong trí nhớ của Chí thì tận trong cơn say, hắn vẫn như mơ màng nhận thấy một điều gì Đoạn Chí quyết đến nhà Thị Nở để trả thù
là biểu hiện bề ngoàải, trong tiềm thức chỉ có Bá Kiến, sâu xa nhất trong quá khứ là Bá Kiến, Thị Nở chỉ là hiện tại Mọi bức bối, uất ức dồn đến lâu ngày, cảng dồn nén xuống thi at sẽ có ngày bùng nổ Sự chịu đựng quá tải đã làm bừng tỉnh cơn đại trong Chí, anh quyết đi trả thù đời, đi "đòi nợ" Ngòi bút của Nam Cao phải vững vàng lắm trên lập trường của chủ nghĩa hiện thực và chủ nghĩa nhân đạo thì mới có những trang viết rành rọt, tỉnh táo đến như vậy Ông tin răng trong huyết quản của Chí Phèo vẫn chưa cạn hết dòng máu của người nông dân lao động nên đã cho Chí xách dao đến nhà Bá Kiến, không đòi rượu, đòi tiên mà để đòi lại bộ mặt và tâm hồn mình đã bị phá nát, tước đoạt Chỉ có lòng nhân đạo cao cả mới có thể nhìn thấy được ở con người quái dị như Chí Phèo một lòng thiết tha ham song Chỉ có Nam Cao mới thấu hiểu sự khao khát được trở lại làm người của Chí, đó là khi ông miêu tả "tiếng đời thường" thông qua sự cảm thụ của Chí Năm ngày liền Chí hiền khô, thậm chí không uống một ngụm rượu Đó là nhờ có Thị Nở
da mang tình yêu thương đến với Chí, mặc dù đó là thứ tình cảm dở hơi, không ý thức Chỉ tiết bát cháo hành nóng hồi đã sưởi ấm lại con người Chí, kéo hắn về với cuộc đời Khốn nạn thay, xã hội phong kiến đương thời cũng không để Chí yên thân mà hưởng
niềm hạnh phúc nhỏ bé đó, bà cô của Thị Nở cũng chính là một thứ công cụ của xã hội
đây định kiến, ngăn cản Thị Nở trở lại với Chí Khi bàn tay nhân đạo đã rụt lại, Chí Phèo lại trở về với con người hàng ngày của mình: say rượu, hung dữ Nhưng chính quãng thời gian ít oi được sống bên Thị Nở đã tác động vào suy nghĩ của Chí Lúc này, anh có ý thức sống cho chính mình hơn, đòi hỏi cho mình một lẽ song, một sự công bang đã bị tước đoạt Giết chết Bá Kiến mới chỉ đạt được một nửa công việc, Chí Phèo hoàn thành nốt
"công việc" còn lại băng cách tự giết luôn cả mình Nếu còn sống, Chí Phèo vẫn tiếp tục cuộc đời quỷ dữ của mình, vẫn phải đối chọi với con trai của Bá Kiến Ta còn nhớ Nam Cao đã cho một nhân vật của mình ăn bả chó tự tử, đó là lão Hạc Nay ta lại thay Chi
Trang 4Phèo tự kết liễu mình Phải chăng, với suy nghĩ riêng của Nam Cao, những con người quá khốn khổ, quá cùng quẫn thì chỉ có cái chết mới giải thoát được tất cả? Chí Phèo phải chết mới cham dứt cuộc đời nhục nhã của mình để hóa kiếp sang một con người khác tốt đẹp
hơn?
Chí Phèo chỉ ao ước trở lại làm một người lao động bình thường với mối tình Thị Nở, nhưng không được Cách xây dựng nhân vật của Nam Cao thật độc đáo Chí Phèo vừa là một gã mất trí, công cụ nguy hiểm trong tay bọn thống trị, lại vừa là nô lệ thức tỉnh, trở thành con người có đầu óc sáng suốt nhất của làng Vũ Đại khi đặt ra những câu hỏi có ý nghĩa khái quát sâu sắc vượt quá mức thường ngày, vượt quá tầm khôn ngoan lọc lõi của
Bá Kiến: "Ai cho tao lương thiện? Làm thé nao cho mat duoc những vết mảnh chai trên mặt này?" Nỗi ray rứt rất con người, đầy nhân văn này lại được thốt ra từ miệng một kẻ chuyên uống rượu say mềm Bá Kiến cũng bất ngờ, mất cảnh giác nên Chí đã dễ dàng sát hại Diễn biến rất hợp lí, từng chi tiết nhỏ đều rất tôn trọng "chủ nghĩa hiện thực” Chí Phéo ngay sau đó cũng tự kết liễu đời mình bởi trong giây phút điên cuồng đó, hăn đã tỉnh táo hơn bao giờ hết và ý thức được mọi điều mình làm Không tự giết, Chí Phèo cũng sẽ phải chết vì con trai Bá Kiên còn đó, vì bao đối tượng khác luôn lăm le muốn xóa số hắn
Giết được Bá Kiến, Chí Phèo như lấy lại được thanh danh cho mình, như đã hài lòng về bản thân, cảm thấy không cần phải sống để đòi nợ ai nữa Hăn không chết cũng sẽ không còn ai cho hắn tiền uống rượu, không còn Bá Kiến cho hắn rạch mặt ăn vạ nên hăn chết
Có những cái chết bế tắc, nhưng cái chết của Chí Phèo lại là bước mở đầu cho sự sống, cho sự tháo cũi xổ lồng, giải thoát cho chính mình Viết nên những trang sách ấy, Nam Cao vẫn chưa ý thức đầy đủ về sức mạnh vĩ đại của quân chúng lao động, sức công phá mãnh liệt của những kiếp người nô lệ, nhưng ông đã lờ mờ nhận thấy một sức sống tiềm tàng trong con người lao động bị áp bức Đăng sau sự đàm chém hài hùng kia có cái gì như là sự vật vã tuyệt vọng đang cô vùng vây để thoát khỏi nó Bi kịch của Chí không phải là sự nghèo hèn vật chất, thứ vị xã hội mà ở chỗ là người mà không được xã hội loài người dung nạp Sống trong sự thờ ơ lẫn sợ hãi, xa lánh của mọi người càng làm cho Chí
Trang 5cùng thêm, liều thêm cho đến khi ý thức được điều đó thì hăn chỉ còn biết tìm đến cái
chết
Thực ra, trong chuỗi ngày dài trong đời hắn, hăn không hề biết mình đang sống, hắn chưa biết đến cái chết nghĩa là hăn chưa sống Kết thúc truyện hăn đã tìm đến cái chết, cũng là lúc hắn nhận biết được cuộc sống thú vật của hắn Còn Bá Kiến, sẽ còn Chí Phèo Hết Bá Kiến, Chí Phèo cũng không tôn tại Ở đây ta còn thấy một sự thâm thúy sâu xa của Nam Cao khi cho cả hai nhân vật tôn tại song song và có vai trò tác động lẫn nhau Nếu không phải là Bá Kiến thì anh Chí ngày xưa chưa hắn đã là Chí Phèo bây giờ Bởi ở Bá Kiến là
cả sự khôn ngoan lọc lừa, một kẻ biêt ném đá giâu tay
Nam Cao có lần đã nói: Nghệ thuật không cần phải là ánh trăng lừa không nên là ánh trăng lừa dối Nghệ thuật có thể chỉ là tiếng đau khổ kia, thoát ra từ kiếp lầm than Đó là lời của Điển (Trăng sáng), nhưng cũng là nỗi băn khoăn trong cuộc đời cầm bút của Nam Cao Ngòi bút của ông hướng về người dân lao động nghèo khổ nhiều khi là những con người xấu xí như Chí Phèo, Thị Nở Ông cố tình đưa cái khuôn mặt rách nát của Chí hay khuôn mặt kì dị của Thị vào trang viết bởi chỉ với nhân vật như thế, Nam Cao mới tố cáo hêt sự tàn bạo của giaI câp thông trỊ và nỗi đau khô tột cùng của người nô lệ
Trong Chí Phèo,Nam Cao đã tập trung xoáy sâu và làm nồi bật lên mâu thuẫn xã hội cơ bản ở nông thôn: đó là mâu thuẫn cực độ giữa người dân lao động bị I áp bức và bọn thống trị, địa chủ chuyên bóc lột Kết cục bi thảm của truyện chính là kết quả tất yếu, không tránh khỏi mâu thuẫn đó Nam Cao rất tôn trọng bút pháp hiện thực, vì vậy, khi viết ông không ngần ngại đưa vào truyện những chỉ tiết trần tục như việc tả Chí Phèo và Thị Nở ở đêm trăng Cả hai con người gàn dở ấy cũng khao khát yêu đương, cũng có những ham muốn rất con người, nếu ngòi bút Nam Cao không chân thực thì chúng ta không thể thấy hết điều đó Càng hiện thực, càng cho chúng ta thấy một Nam Cao day lòng vị tha, nhân áI, một tâm lòng nhân đạo cao cả.
Trang 6Bi kịch ở cuối truyện là sự bứt phá, tự giải phóng cho nhân vật Nam Cao lồng cả tình cảm của mình vào để gián tiếp bộc lộ lòng căm thù sâu sắc của mình đối với chế độ và sự yêu thương, trân trọng với giai cấp nông dân Bá Kiến chết đi là mong muốn của sự kết thúc một chế độ đen tôi bất công Chí Phèo chết đi là cách duy nhất Nam Cao hóa kiếp cho loai người đau khổ, chỉ có cái chết mới giải thoát được cho họ Cái nhìn của Nam Cao tuy hơi cực đoan, bế tắc song nó hợp với logic của truyện ngăn Khi cái xâu xa đã ăn sâu vào thành tính cách, phẩm chất của con người thì không còn cách nảo thay đổi được, chỉ chết đi mới rủ bỏ được tất cả Tìm đến cái chết, nghĩa là Chí Phèo đang tìm kiếm sự sống một cuộc sông thực sự
Truyện ngắn Chí Phèo đã đánh dấu một sự nghiệp sáng tác lớn của Nam Cao Ông hiểu rằng phải là hiện thực, văn học mới có ý nghĩa tố cáo sâu sắc chế độ, chỉ có hiện thực mới nhìn thay hết nỗi đau khổ, dẫn vặt trong người dân lao động và chỉ có hiện thực mới làm nồi bật tâm lòng nhân đạo cao cả của nhà văn Hành động quyết liệt bất ngờ của Chí Phèo trong truyện là một diễn biến hợp lí, thể hiện sự "tháo cũi xổ lồng" của người dân Tuy nhiên Nam Cao mới chỉ nhìn thấy sự phản kháng ở một con người chứ chưa có ý thức về sức mạnh tiềm tảng trong quần chúng Nam Cao mới nhìn vào Bá Kiến chứ chưa nhìn vào một hệ thống giai cấp thống trị ở khắp đất nước Việt Nam thuộc địa Qua truyện ngăn Chí Phèo, Nam Cao đã chứng tỏ là một cây viết hiện thực sắc sảo, là "thư kí trung thành của
thời đại", một tấm lòng nhân ái, rộng mở bị ám ảnh bởi số phận đau khổ của kiếp người
nô lệ Chính mảnh đất nơi ông sinh ra đã tác động, ảnh hưởng lớn tới sự nghiệp sáng tác của ông
Gia tri hiện thực và giá trị nhân dao - Mau 2
Là nhà văn trung thành với chủ nghĩa hiện thực, cũng như các cây bút tả chân đương thời, Nam Cao quan tâm trước hết tới việc đi sâu thể hiện tình cảnh khốn khổ của người nghèo
bị áp bức, trong đó có Chí Phéo Tác phẩm gây ấn tượng đậm nét về bức tranh đời sống
xã hội nông thôn Đó là hệ thống tôn ti trật tự của làng Vũ Đại; là an tuong vé tinh trang khép kín của làng xã phong kiến Đặc biệt nó đã phơi bày các mối quan hệ xã hội phức
Trang 7tạp của hiện thực, đã miêu tả trung thực những quan hệ thực (Ăng-ghen) Đông thời là tình thương đối với những con người bị xã hội đây vào con đường tha hóa, bị hắt hủi Đó
chính là giá trị hiện thực và nhân đạo của Chí Phèo
Nam Cao được coi là nhà văn của nông dân trước hết vì ông có Chí Phèo Chí Phèo có phạm vi hiện thực phản ánh trải ra cả bề rộng không gian và bề dài thời gian Làng Vũ Đại trong tác phẩm chính là hình ảnh thu nhỏ của xả hội nông dân Việt Nam đương thời
Ngòi bút Nam Cao tỏ ra sắc sảo khi vạch ra mối quan hệ thực trạng nội bộ bọn cường hao Chăng phải vì đất làng Vũ Đại có cái thế quần ngư tranh thực như lời ông thây địa lí nói nên bọn cường hào chia năm bè bảy cánh đối nghịch nhau, mà do chúng là một đàn cá tranh môi, môi thì ngon đây, nhưng năm bẻ bảy mối Ngoài mặt tử tế với nhau nhưng trong bụng muốn cho nhau lụi bại Đây là hiện tượng có tính quy luật ở nông thôn, ảnh hưởng sâu sắc tới đời sông xã hội - ruôi muôi phải chêt oan uông khi trâu bò húc nhau Dựng nên bức tranh xã hội ở nông thôn, trước hết Nam Cao tập trung làm nồi bật xung đột giai cấp giữa địa chủ cường hào với người nông dân bị áp bức - phản ánh hiện thực nông thôn trên bình diện mâu thuẫn giai cấp Nó làm nên giá trị nhận thức và sức mạnh phê phán to lớn
Nam Cao đã xây dựng hình tượng điển hình về giai cấp thống trị ở nông thôn: Bá Kiến - lão cường hào cáo già với giọng quái rất sang, cái cười Tào Tháo cho thấy bản chất gian hùng, khôn róc đời Và tư cách nhem nhuốc của cụ tiên chỉ: thói ghen tuông, Bá Kiến nghiền ngẫm về nghề thống trị rút ra phương châm: mềm nắn, răn buông bám thăng có toc, ai bam thang trọc đầu, thứ nhất sợ kẻ anh hùng, thứ nhì sợ kẻ cố cùng liều thân Với chính sách: lấy thăng đầu bò trị thẳng đầu bò, thu dụng những thằng bạt mạng, không sợ chết, không sợ đi tù
Nam Cao không đi vào nạn sưu thuế, tô tức, tham những mà ở Chí Phèo Nam Cao đi vào phương diện: người nông dân bị xã hội tàn phá về tâm hồn, hủy diệt về nhân tính, bị phủ nhận tư cách làm người Nỗi thống khô của Chí Phèo không phải ở chỗ cuộc đời Chí Phèo
Trang 8chỉ là số không: không nhà cửa, không cha mẹ, không họ hàng thân thích, không tác đất cắm dùi mà chính là ở chỗ Chí Phèo bị xã hội rạch nát bộ mặt, cướp đi linh hồn bị loại
khỏi xã hội loài người, sống kiếp quỷ dữ
Mở đầu tác phẩm là hình ảnh Chí Phèo ngật ngưỡng vừa đi vừa chửi Nhung dang sau chân dung gã say rượu có cái gì như là sự vật vã của một linh hồn đau đớn, tuyệt vọng Tiếng chửi của Chí Phèo không hăn là bâng quơ Tuy say, nhưng vẫn mơ hồ thấm thìa nỗi khổ của thân phận Chí Phèo là điển hình cho một bộ phận cô nông bị đây vào con đường lưu manh hóa Chí Phẻo trước hết là hiện tượng có tính quy luật của tình trạng áp bức bóc lột tàn bạo ở nông thôn Việt Nam Lúc bây giờ Đó là hiện tượng những người nông dân
bị đè nén thái quá đã chống trả lại dé tồn tại bằng con đường lưu manh Nam Cao khốn khổ giành lẫy sự tồn tại bằng việc bán cả nhân phẩm đã trở thành lực lượng mù quáng dễ dàng bị bọn thống trị lợi dụng Vì thế, Chí Phèo từ chỗ liều chết với bỗ con lão, chỉ cần lời nói và mấy hảo chỉ trở thành tay sai mới của lão Sức mạnh tố cáo to lớn của hình tượng Chí Phèo trước hết đã làm nồi bật hiện tượng có quy luật diễn ra ở nông thôn - hiện tượng lưu manh hóa Song ý nghĩa khái quát của hình tượng Chí Phèo còn ở cấp độ cao hơn: sự hủy diệt, nhân tính trong xã hội độc ác, không cho con người được làm người
Tác phẩm Chí Phèo không dừng ở đó mà với câu chuyện về mối tình Chí - Thị, bằng giọng văn bông lơn, có lúc như chế giễu chuyện tình của hạng nửa người nửa ngợm thì đây vân là chuyện có nội dung nghiêm túc, chứa đựng tư tường nhân đạo mới mẻ
Giữa lúc cả làng Vũ Đại không chấp nhận giao tiếp, xem Chí như quỷ dữ, thì một người đàn bà thuộc dòng giống ma hủi, xấu đến ma chê quỷ hòn lại có tấm lòng vàng, thấy Chí hiển lành, Thị Nở chính là chiếc cầu nối đưa Chí ở đáy sâu của sự tha hóa thức tỉnh bản chất người lao động Bằng sự chăm sóc giản dị, tình yêu thương mộc mạc mà chân thành của người đàn bà khốn khô đã khơi dậy linh hồn Chí Phèo Chí nghe thấy những âm thanh cuộc sống thường ngày mà bấy lâu nay vùi trong những cơn say nên Chí không biết đến
Nó vang động sâu xa trong lòng Chí, trở thành tiếng gọi cuộc sống khẩn thiết, làm Chi nhớ đên ước mơ nho nhỏ ngày xưa Có lẽ đây là lần đầu tiên sau bao nhiêu năm Chí tỉnh
Trang 9táo dé tự ý thức về thân phận Để rồi nhận ra sự tác oai, tác quái của minh bấy lâu nay Và mong muốn giá cứ thế này mãi thì thích nhỉ? Hay mình sang ở với tớ một nhà cho vui?
Khi Thị Nở bê bát cháo hành đến hắn ngạc nhiên bởi đây là lần thứ nhất hăn được một người đàn bà cho Hắn nhận ra hương cháo hành - hương vị tình yêu thương chân thành, hạnh phúc giản dị mà có thật Hắn thèm lương thiện, làm hòa với mọi người Tình yêu của Thị Nở cũng sẽ hé mở cho hắn con dường trở lại làm người Hai con người bị làng Vũ Đại xua đuôi đã đến với nhau, tình yêu chân chính đã nhân đạo hóa con người Chắng phải tình yêu có phần thô lỗ của người đàn bà xấu xí đã gọi dậy linh hồn người trong con quy dữ đó sao?
Giá trị nhân đạo còn thể hiện ở tấn bi kịch tỉnh thần của Chí Phèo: bi kịch của con người
bị từ chối không được làm người Khi hiểu ra xã hội không công nhận mình, bà cô Thị Nở
- định kiến xã hội đã không chấp nhận cho cháu bà đến với Chí Chí vật vã đau đớn Hắn càng uống càng tỉnh hắn ôm mặt khóc rưng rức Chí quăn quại, đau đớn vì tuyệt vọng, thấm thía về tội ác kẻ thù Chí Phèo trợn mắt chỉ tay vào Bá Kiến đòi quyền làm người, đòi lại bộ mặt người đã bị vằm nát Kẻ thù bị đến tội, và sau đó Chí tự sát Chí phải chết
vì ý thức nhân phẩm đã trở về, không chấp nhận kiếp thú vật Chí Phèo chết trên ngưỡng cửa trở về cuộc sông, Chí chết quăn quại trong vũng máu, trong khao khát được làm người lương thiện Ai cho tao lương thiện là lời nói đanh thép, phẫn nộ làm người đọc sững sờ và day dứt Đó vẫn là một câu hỏi lớn không lời đáp
Chí Phèo của Nam Cao được đánh giá cao chính ở giá trị tố cáo Thông qua số phận Chí Phèo, Nam Cao phản ánh sâu sắc hiện thực xã hội Việt Nam lúc bay gid va thuc trang người nông dân bị đày đọa, đè nén và âm thầm chịu đựng rồi tuyệt vọng, liều lĩnh phản ứng cực đoan Nam Cao cũng bảy tỏ niềm cảm thông, tình thương yêu đối với người nông dân bị đây vào con đường lưu manh hóa, phát hiện bản chất tốt đẹp vốn có của họ Song cũng như các nhà văn hiện thực cùng thời, chưa tìm được cho nhân vật của mình lỗi thoát Sau này, bằng con đường cách mạng, Tô Hoài, Kim Lân đã tìm cho nhân vật mình một hướng đi riêng
Trang 10Giá trị hiện thực và giá trị nhân đạo - Mẫu 3 Truyện ngắn Chí phèo là một trong những tác phẩm nỗi bậc nhất viết về đề tài người nông dân Việt Nam trước Cách mạng Tác phẩm có giá trị phản ánh hiện thực và giá trị nhân đạo hết sức to lớn Một góc nhìn khác biệt về hiện thực cuộc sống giúp Nam Cao phát hiện và kịp thời mới phản ánh chân thực xã hội Việt Nam trong đêm trước Cách mang Gia trị hiện thực của truyện ngắn Chí Phèo
Tác phẩm phản ánh những mâu thuẫn, xung đột gay gắt ở nông thôn Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám trên bình diện rộng lớn và tầm khát quát lớn hơn
Trước hết là mâu thuẫn giữa nội bộ giai cấp thống trị ở cấp làng xã Cụ thể là mâu thuẫn sống còn giữa phe cánh Bá Kiến và những kẻ có thế lực khác Tại làng Vũ Đại - một mảnh đất "quần ngư tranh thực", các phe nhóm tìm cách thanh trừng lẫn nhau Chúng lún nhau xuống bùn và luôn ra sức tác oai tác oái Chúng không trừ bất kì thủ đoạn nào để có thể hạ bệ lẫn nhau Càng xung đột, chúng lại càng mạnh lên vì không ngừng tăng cường lực lượng và sức mạnh của mình để sinh tổn Điều đáng nói là chính mâu thuẫn gay gat giữa hai phe là nguyên nhân trực tiếp gây ra tai ương cho những người dân lương thiện
Tiêp đền là mâu thuân giữa giai câp thông trỊ và gia1 câp nông dân Đây là mâu thuần xã hội quyết liệt nhất
Tiêu biểu cho giai cấp thống trị là nhân vật Bá Kiến Bá Kiến hội tụ đủ những điều xấu xa
và tàn bạo của một kẻ thống trị điển hình Lão không những gian manh mà còn xăng bậy hết sức Lão không những tàn bạo, độc đoán mà còn hết sức khôn ngoan, quý quyệt Đây là một góc nhìn sâu sắc của nhà văn về giai cấp thống trị trong xã hội Bá Kiến khác với một số nhân vật khác như Nghị Quế (trong Tắt đền - Ngô Tất Tố) hay Nghị Lại (trong Bước đường cùng - Nguyễn Công Hoan ), dù có tham lam nhưng không xảo trá Bá Kiến
Trang 11giỏi che đậy Lão sinh ra trong gia đình sáu đời làm lý trưởng Lão giỏi trong việc trị dân Trời phú cho lão cái giọng quát rât sang và nụ cười Tào Tháo
Trong phép trị người, lão có phương sách thống trị hắn hoi: mềm năn răn buông túm thăng có tóc chứ không túm thăng troc dau, lay thang dau bo tri thăng đầu bò, dùng thằng liều trị thăng liều Lão lại hết sức khôn ngoan, loc 161 roc doi Lao tim moi cach day người khác xuống nước rôi giả vờ vớt lên Hãm hại người ta nhưng cuối cùng lại để người ta mang ơn mà làm việc cho lão Từ tội nhân mà lão biến thành ân nhân Còn nạn nhân thì
biến thành tội nhân phải ghi ơn cứu vớt của lão Thật là cách đối nhân xử thế thâm hiểm
võ cùng
Chí Phèo tiêu biểu cho số phận người nông dân Việt Nam trước Cách mạng Chí Phèo vốn là người nông dân lương thiện nhưng xui rủi bị đây vào con đường tha hóa để rồi bị loại ra khỏi xã hội loài người và khi thức tỉnh lương tâm phải chết một cách thảm khốc Cuộc đời Chí Phèo là chuỗi dài của những khô đau cùng cực Không chỉ Bá Kiến là kẻ trực tiếp tước đoạt quyền sống, quyền làm người của hắn mà xung quanh Chí còn có biết bao thế lực khác Không Bá Kiến thì kẻ khác cũng gây ra những bất hạnh đối với cuộc đời hắn thôi Sự chuyển biến của Chí Phèo cũng là sự chuyển biến của người nông dân trước Cách mạng Trong bước đường cùng, họ cũng làm liều, họ cũng vùng lên tìm lối thoát Nhưng cảng phản khán, cái dây ràng buộc của giai cấp thống trị như chiếc thòng lọng càng xIêt chặt hơn Cuôi cùng cũng đi vào bê tắc, tuyệt vọng
Nam Cao cũng phát hiện ra mâu thuẫn giữa giai cấp thống trị thực dân và giai cấp nông dân là mâu thuẫn không thể điều hòa được Giai cấp thống trị với tham vọng vơ vét thật nhiều tài sản và không ngừng đàn áp nông dân để củng có quyền thống trị của mình Còn giai cấp nông dân trong cảnh sống bức bối, ngột ngạt không ngừng phản kháng mãnh liệt
Đó là một quy luật tất yếu của xã hôi Hễ còn xã hội bất công vô nhân đạo thì vẫn còn hiện tượng Chí Phèo Hay rộng hơn là hiện tượng người thiện lương bị tha hóa rồi phải chết một cách thê thảm.
Trang 12Gia tri nhan dao cua truyén ngan Chi Phéo
Chí Phèo là một bài ca cảm động về tình yêu thương con người
Qua cuộc đời và số phận day bi thảm của nhân vật Chí Phèo, Nam Cao thé hiện sâu sắc tình yêu thương vô hạn của mình đối với những số phận khổ đau trong cuộc đời Dù xuyên suốt tác phẩm chỉ là một giọng kề khách quan sắc lạnh Nhưng ẩn sâu trong đó là một nỗi đau và niềm thương sót đối với bi kịch con người bị tước đoạt cả quyền được sống và quyền được làm người một cách chính đáng Đó là nỗi đâu về hiện trạng con người bị chà đạp, bị hủy hoại cả nhân hình lẫn nhân tính Từ tư cách con người phải sống như một con vật vô tri và đơn độc
Không những ở nhân vật Chí Phèo, cả nhân vật Thị Nở cũng là một thành công của Nam Cao Bên trong con người đàn bà xấu xí đến "ma chê quy hờn” kia lại có một sự cảm thông cao quý mà những người bình thường đẹp đẽ khác không có được Trong người đàn bà ngờ nghệch, dở dở ương ương ấy lại có một tình yêu thánh thiện, vô tư đến thế Có
lẽ, chỉ có một tría tim không toan tính như Thị Nở mới thấu hiểu, mới không sợ hãi, thù
ghét, mới có thể cảm hóa được con quý tàn bạo trong con người Chí Phèo
Chí Phèo là một bản cáo trạng đanh thép xã hội bất nhân đã chà đạp lên nhân phẩm con người, đây người nông dân hiển lành vào bước đường cùng không lối thoát
Chính cái xã hội vô nhân đạo và giai cấp thống trị bất nhân ấy đây những người nông dân lương thiện vào con đường tha hóa, biến dạng đến khủng khiếp Bá kiến là một đại diện điển hình và hết sức sinh động cho cái xã hội "chó đều" ấy Hằng ngày, hắn cưỡng đoạt, cướp bóc, vun vét cho thật đầy túi tham của hắn Ghét ai thì hắn làm cho điêu đứng Thâm hiểm nhất là cái mưu trị người của hắn Hăn âm thầm xô cho người ta ngã rồi đưa tây đỡ
họ dậy để họ phải mang ơn Mấy thăng cứng đầu không trị được thì hắn dùng, lẫy "đầu bò trị mấy thằng đầu bò" Quả thực, hăn là tên cáo già thâm hiểm, xảo quyệt và gian manh lừng lẫy
Trang 13Xã hội ấy cũng tìm cách tiêu diệt tận cùng quyền sống của con người, hủy hoại cả nhân hình lẫn tính của họ Bắt kì một sự phản kháng, thậm chí là hiền lành nảo cũng đều bị tiêu diệt Cái giai cấp thống trị ấy không muốn để ai được yên Chí Phèo hiền như cục đất, tưởng chừng như một cuộc đời êm đẹp sẽ đến với Chí để bù đắp cho cái thân phận mồ côi, hèn nhục của hắn Có ai ngờ, một ngày, người ta bắt giải hăn lên huyện không rõ vì lí do
gì Rồi hắn bặt vô âm tính luôn từ đó
Bảy, tám năm sau hăn trở về làng, cái anh Chí hiện lành ngày xưa giờ không còn nữa Han tro nén tho lô, ngang ngược và thích rạch mặt ăn vạ như bao kẻ côn đô khác
Lần thứ nhất, Chí Phèo bị tước đoạt quyền sống và quyền làm người một cách trắng trợn
và tàn bạo Trong lòng Chí Phèo chất chứa hận thù Nhưng hắn không thể nhận ra ai mới
là kẻ thù đích thực của mình Thế nên hắn mới chửi mọi thứ có liên quan tới hăn và hi vọng trong đó có cả kẻ thù của mình Đó là một sự phản kháng mù quáng và tuyệt vọng của người nông dân trong bóng tối cuộc đời Họ quá khô nhưng không biết vì sao họ khổ,
Hình tượng nhân vật Chí Phèo là một minh chứng sinh động cho cái hiện thực tàn khốc
của xã hội Việt Nam trước Cách mạng Muốn tôn tại bằng nhân hình thì nhân tính mắt đi, phải bán đi linh hồn của mình để tồn tại Một khi nhân tính trở về thì nó không thé chap nhận cái nhân hình ấy Nó cự tuyệt, nó xua đuôi một cách quyết liệt Cái chết của Chí Phéo là tất yếu, không thể khác được.