phục hồi chức năng cắt cụt chi – phcn online

Nâng đỡ tâm lý và giáo dục bệnh nhân Kiểm soát đau Phòng các biến chứng: da, co rút khớp, teo cơ Chăm sóc và hướng dẫn người bệnh chăm sóc da, tăng khả năng chịu đựng với lực ép Băng mỏm[r]

Rehabilitation Dept, Hue Col of Med & Phar.

PHỤC HỒI CHỨC NĂNG BỆNH NHÂN CẮT CỤT CHI

Minhdatrehab

Mục tiêu

● Trình bày được nguyên nhân cắt cụt chi, các mức đoạn chi và nêu được các biến chứng của cắt cụt chi

● Trình bày mục đích và phương pháp chăm sóc, phục hồi chức năng các giai đọan sau cắt cụt

● Nắm được cấu tạo và quy trình sản xuất

chân/tay giả.

● PHỤC HỒI CHỨC NĂNG CẮT CỤT CHI

● Các giai đọan chăm sóc, phục hồi chức

năng sau cắt cụt

● CẤU TẠO CHÂN GIẢ

ĐẠI CƯƠNG

Các nguyên nhân cắt cụt chi

Các tầm mức đoạn chi Các biến chứng sau cắt cụt

BM VLTL-PHCN, Trường DH Y Dược Huế

Nguyên nhân cắt cụt chi

Nguyên nhân cắt cụt chi

Nguyên nhân cắt cụt chi dưới tỷ lệ %

● Chi dưới: thường gặp là

● cắt cụt trên gối: vị trí cắt cụt tốt nhất là khỏang

Các mức cắt cụt chi dưới

● Cắt cụt khối xương cổ chân: Khó thực hiện chi giả

vì ở tầm mức này hai nhóm cơ gập mặt lưng và gập mặt lòng bàn chân mất cân đối, tạo thành bàn chân ngựa cố định

● Tháo khớp cổ chân: Nếu không xử lý hai mắt cá gây đau trở ngại khi bệnh nhân mang chân giả

● Phẫu thuật Symes: Cắt ngang hai mắt cá

Các mức cắt cụt chi dưới

Cẳng chân

● Mỏm cụt cẳng chân quá ngắn (dưới gối 7 cm) ít tốt cho chi giả do cánh tay đòn cơ tứ đầu đùi quá yếu,

dễ co rút gập gối, gây khó khăn cho lắp chi giả

● Mỏm cụt quá dài thuộc 1/3 dưới thiếu cơ bao bọc

dễ viêm loét khi tiếp xúc với chi giả

● Mỏm cụt cẳng chân lý tuởng ở tầm mức nối giữa1/3 trên và 1/3 giữa với chiều dài mỏm cụt dưới gối khoảng 12-15 cm

Các mức cắt cụt chi dưới

BM VLTL-PHCN, Trường DH Y Dược Huế

Cắt ở đùi

● Mỏm cụt ngắn dưới 20 cm dễ biến dạng gấp, dạng háng do nhóm cơ dạng, gập mạnh hơn nhóm cơ duỗi, khép và khó khăn cho kỹ thuật làm chi giả

● Chiều dài lý tưởng của mỏm cụt trên gối từ 25- 30

cm đo từ mấu chuyển lớn

Các mức cắt cụt chi dưới

● Trường hợp tháo khớp gối:

● Khó cho việc tạo chân giả vì mỏm cụt quá

to, và quá dài gây mất thẩm mỹ và ảnh

hưởng chức năng

● Thường là giải pháp tạm thời (ví dụ ở trẻ

em để đảm bảo sự tăng trưởng chiều dài

và kích thước đùi cho đến khi trẻ lớn)

Các mức cắt cụt chi dưới

Một số biến chứng sau phẫu

thuật cắt cụt chi

● Các biến chứng sớm hệ thống:

● Mất máu đòi hỏi truyền máu

● Tắc tĩnh mạch sâu, thuyên tắc động mạch phổi

● Các biến chứng tim mạch như loạn nhịp, suy tim, nhồi máu cơ tim

● Các biến chứng hệ thống khác như viêm phổi, suy thận, đột quỵ, nhiễm trùng máu

Một số biến chứng sau phẫu

và tăng nhịp tim, cần thăm khám

bổ sung

Một số biến chứng sau phẫu

thuật cắt cụt chi

● Các biến chứng muộn hơn:

● Co rút khớp, teo yếu cơ

● Cảm giác chi ma và đau chi ma (có thể xuất hiện sớm sau phẫu thuật)

● Đau thần kinh khác nhu u thần kinh, loạn

dưỡng giao cảm phản xạ…

PHCN CẮT CỤT CHI

Mục đích

Các giai đoạn

• PHCN giai đoạn sớm sau PT, trước mang chân giả

• PHCN giai đoạn mang chân giả

• PHCN hướng nghiệp, hội nhập cộng đồng

• Theo dõi lâu dài

cơ, cứng khớp và các biến chức khác sau phẫu thuật

việc mang chi giả

giúp bệnh nhân hồi phục chức năng vận động, trở lại cuộc sống sinh hoạt gia đình và xã hội và nghề nghiệp.

Các giai đoạn PHCN cắt cụt chi

● Trước phẫu thuật

● Sau phẫu thuật:

● Giai đoạn trước khi mang chân giả

● Giai đoạn mang chân giả

● Phục hồi chức năng cộng đồng và nghề

nghiệp

● Theo dõi lâu dài

Giai đoạn sau phẫu thuật/

trước khi mang chân giả

● Có thể chia làm hai giai đoạn nhỏ:

● Giai đoạn chăm sóc điều dưỡng ngay sau phẫu thuật và chuẩn bị mỏm cụt

● Giai đoạn tập luyện chuẩn bị mang chân giả

● Người bệnh thường có thể mang chân

giả vĩnh viễn khoảng 3 tháng sau phẫu thuật

Mục tiêu

● Nâng đỡ tâm lý và giáo dục bệnh nhân

● Kiểm soát đau

● Phòng các biến chứng: da, co rút khớp, teo cơ

● Chăm sóc và hướng dẫn người bệnh chăm sóc

da, tăng khả năng chịu đựng với lực ép

● Băng mỏm cụt để giảm phù nề, tạo dáng cho

Đau/cảm giác chi ma

(phantom limb pain/sensation)

● Cảm giác chi mà là cảm giác chi thể vẫn còn, và đau chi ma là cảm giác đau ở phần ở thể không còn nữa

● Ngay sau phẫu thuật, tỉ lệ đau và cảm giác chi

Các vị trí đau/cảm giác chi ma ở chi trên và chi dưới

Đau/cảm giác chi ma

● Điều trị đau chi ma gồm:

● Thuốc: họ thuốc phiện, chống động kinh, chống trầm cảm, tại chổ như lidocaine

● Vật lý trị liệu: TENS, siêu âm, xoa bóp…

● Châm cứu, thôi miên

● Phẫu thuật như chỉnh lại mỏm cụt, tiêm

điểm đau, phẫu thuật gây tổn thương rễ… (ít sử dụng)

Các hướng dẫn tư thế phòng

ngừa co rút và giảm phù nề:

● Co rút có thể hình thành do tư thế không

đúng ở trên giường hoặc ngồi lâu ở xe lăn

● Cắt cụt ngang xương đùi (AKA):

● co rút các cơ gấp háng,

● co rút các cơ dạng háng

● co rút các cơ xoay ngoài

● Cắt cụt ngang xương chày (BKA):

● co rút gấp háng

● co rút gấp gối.

● Ngồi xe lăn với MC gập

● Nằm ưỡn cong lưng

● Nằm gối gập

● Đứng gác MC trên tay nạng

Các hướng dẫn tư thế phòng

ngừa co rút và giảm phù nề:

Thòng MC xuống cạnh giường

Chêm gối dưới hông

hay đầu gối

Các hướng dẫn tư thế phòng ngừa co rút và giảm phù nề:

Các hướng dẫn tư thế phòng ngừa co rút và giảm phù nề:

● Băng cứng có thể lấy được (Removable Rigid

Dressing): để quan sát sự lành vết thương

Băng và tạo dáng mỏm cụt

Dùng tất đàn hồi để kiểm soát phù Băng cứng

(5) giảm cảm giác chi ma và

(6) giải mẫn cảm phần cho còn lại

● Nên hướng dẫn bệnh nhân và người nhà kỹ

thuật băng ép 2-3 ngày sau mổ.

Hình: băng ép cắt cụt trên gối

Minhdatrehab

Chịu trọng lượng một phần với băng cứng qua dây đai gắn lên xe lăn

Chương trình tập luyện trước

khi mang chân giả

● Chương trình tập luyện cho bệnh nhân cắt cụt chân tập trung vào bốn thành phần chính:

● tập mềm dẻo (tầm vận động khớp),

● tăng cường sức mạnh cơ,

● tăng cường sức bền tim phổi

● tăng cường khả năng thăng bằng kết hợp với tập luyện chức năng.

Tập cơ lực chân cắt cụt

● Với cắt cụt trên gối, cần chú ý cơ duỗi và

dạng háng chân cắt cụt để sử dụng chân giả

● Với cắt cụt dưới gối, cần chú ý cơ duỗi và

dạng háng, cơ gập và duỗi gối

● Bệnh nhân tháo khớp háng phải có thể thực hiện nghiêng chậụ để bắt đầu thì đu đưa với chân giả, do đó cơ bụng cần phải tốt

Tập cơ lực chân cắt cụt

Duỗi háng Dạng háng

BM VLTL-PHCN, Trường DH Y Dược Huế

● Tập cơ tứ đầu

Duỗi gối cung ngắn

Nâng thẳng chân (duỗi gối)

Tập cơ lực chi trên

Các cơ làm vững bả vai, khép và hạ, các cơ duỗi khuỷu,

cơ làm vững cổ tay và lực cơ cầm nắm đóng vai trò quan trọng để nâng đỡ cơ thể trong khi di chuyển và sử dụng dụng cụ trợ giúp.

Tập cơ lực thân mình

Thăng bằng ngồi, vận động trên

giường và di chuyển đòi hỏi cơ lực và

mềm dẻo của các cơ duỗi lưng, bụng,

cơ xoay và duỗi háng

Tập thăng bằng

Tập thăng bằng gồm thăng bằng ngồi và

đứng, tĩnh và động

Tập sức khoẻ chung

● Tập sức bền tim phổi có thể bắt đầu khi

thích hợp khi bệnh nhân chịu được để gia tăng sức bền và khả năng chịu đựng vận

động chức năng

● Ví dụ các bài tập sức bền bằng chi trên (xe quay tay, tập với tạ, bơi lội…

Tập luyện chức năng di chuyển

● Tập luyện chức năng trước khi mang chân giả

(trong khi chờ đợi) để gia tăng sự độc lập của

người bệnh

● Có thể bắt đầu ngay ngày đầu sau phẫu thuật, tùy theo tình trạng sức khỏe người bệnh, và tăng tiến dựa trên khả năng chịu đựng của bệnh nhân và mức độ chức năng.

Giáo dục bệnh nhân/gia đình

● Thảo luận với bệnh nhân và gia đình về:

● các mong đợi thực tiễn về chức năng,

● mức độ trợ giúp thích hợp từ gia đình,

● tiến triển phục hồi,

● các thay đổi hình ảnh cơ thể,

● khả năng về cảm giác/đau chi ma

● sự nhận biết an toàn và các cách phòng ngã.

Giai đoạn mang chân giả

● Sản xuất chân giả

● Mang và chỉnh sửa chân giả cho phù hợp

● Tập luyện tăng tiến với chân giả


● Tiêu chuẩn mỏm cụt tốt cho lắp chân giả;

● Không có vết thương hở mỏm cụt, sẹo mỏm cụt tốt

● Mỏm cụt không đau, chịu được lực ép

● Mỏm cụt có hình dáng thuôn tròn (nón)

● Không giới hạn tầm vận động khớp

● Cơ lực tốt

Kiểm tra sự phù hợp của chân giả

● Chịu trọng lực

● Mỏm cụt trên gối: Sự đè ép lên ụ ngồi

● Mỏm cụt dưới gối: Sự đè ép lên bờ dưới xương bánh chè

● Độ căng của đai: Đai đỡ của chân giả trên gối ở phía trước khớp háng, đai căng làm hạn chế duỗi khớp háng

● Sự thẳng hàng của chi giả: Mấu động lớn, lồi cầu ngoài, mắt cá ngoài khi nhìn nghiêng

● Đánh giá dáng đi

Các vùng nhạy

với lực ép

Các vùng chịu được lực ép

Các vùng chịu áp lực (A) và các vùng nhạy cảm

áp lực (B) của mỏm cụt chân giả tựa vào gân

bánh chè PTB

● Canh chỉnh mấu

chuyển-gối-cổ chân Để khớp gối vững, đường giữa mấu chuyển và cổ chân phải đi phía trước trục khớp gối

Tập đứng và đi

● Tập đứng với thanh song song

● Tập đi với thanh song song, đi với nạng, đi không cần dụng cụ trợ giúp

● Tập ngồi trên sàn nhà và đứng lên

● Tập lên xuống bậc thang, lên xuống dốc

● Bước qua vật cản

● Tập ngã

● Mang vật nặng

Bài tập chuyển trọng lượng sang hai bên,

nhận biết sự thay đổi của trọng tâm

Bài tập chuyển trọng lượng ra trước và ra sau

Tập đứng chân trước –sau hoặc

đứng với chân lành đặt lên bục.

Tập nâng cao

● Tập đi với mặt nền không đều

● Tập đi lên và xuống dốc

● Bước sang bên

● Bước lui

● Xoay nhiều hướng

● Bước trên đường dọc: hai chân hai bên, bàn chân này nối bàn chân kia, hai chân chéo

nhau

Quay lui từ bên lành và quay lui từ bên chân giả

Bước chéo ngang (braiding)

● Hoạt động chức năng có chi giả

● Thực hành nâng lên/đặt xuống các đồ vật từ sàn nhà

● Tập nâng, mang vác, đẩy, kéo đồ vật

● Tập các hoạt động sinh hoạt hàng ngày

● Hoạt động vui chơi giải trí khác

Các hướng dẫn khác

● Hướng dẫn người bệnh sử dụng và bảo quản chi giả:

● Chỉ dẫn cách mang/tháo chi giả

● Chỉ dẫn cách bảo quản chi giả

• Hướng dẫn bệnh nhân theo dõi, vệ sinh mỏm cụt

Hội nhập gia đình và cộng đồng

Bao gồm trở lại các vai trò trong gia đình và cộng đồng, trở lại các hoạt động vui chơi giải trí trước kia với những thay đổi phù hợp.

Theo dõi

• Đánh giá lâu dài về sức khoẻ chung, chức

năng, chân giả và hỗ trợ tâm lý.

• Nên thăm khám kiểm tra mỗi 3 tháng trong

18 tháng đầu, sau đó mỗi 6 tháng

• Nhóm hỗ trợ

CẤU TẠO CỦA CHÂN GIẢ

VÀ QUY TRÌNH SẢN

XUẤT CHÂN GIẢ

● và khi cần thiết, một cơ chế

khớp gối (nếu MC trên gối).

Các loại bàn chân

Bàn chân SACH

thông dụng

Bàn chân 1 trục 
 cho phép gập duỗi

Các loại bàn chân

Bàn chân đáp ứng động:

sử dụng vật liệu dự trữ năng lượng

Các loại bàn chân

Cấu tạo chân giả

chân giả nối ngoài (exoskeletal)

và nối trong (endoskeletal)

Bộ phận nối dài

Ổ mỏm cụt được làm bằng cách tạo cốt âm và cốt dương, và làm bằng vật liệu nhựa như

resin polyester

Cấu tạo chân giả

Ổ mỏm cụt

Cấu tạo chân giả

● Khớp gối đa trục ● Khớp gối một trục kiểm soát thì tựa

(dây, lò xo trước gối)

Cấu tạo chân giả

Cơ chế khóa khớp gối

bằng tay

Khớp gối kiểm soát bằng vi xử lý

Chân gỉa mức tháo khớp háng

Chân giả tạm thời

Sử dụng sớm sau phẫu thuật trước khi mang chân

giả vĩnh viễn

Sản xuất chân giả

A Tạo cốt (mẫu âm) mỏm cụt bằng bó bột

B Tạo cốt (mẫu) dương mỏm cụt bằng

thạch cao

C Tạo ổ mỏm cụt thử bằng nhựa trong

sau khi đã chỉnh sửa cốt dương

Sản xuất chân giả

the end