Do vậy để khai thác hết giá trị dạy học của thí nghiệm, phát huy tính tích cực chủ động sáng tạo của học sinh gắn lí thuyết với thực tiển, giúp học sinh hiểu bản chất của sự vật hiện [r]
Trang 1CHUYÊN ĐỀ:
“NÂNG CAO HIỆU QUẢ SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP THỰC HÀNH
THÍ NGHIỆM TRONG DẠY HỌC SINH HỌC 6”
I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI:
II CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA PHƯƠNG PHÁP THỰC HÀNH - THÍ NGHIỆM
2 Định hướng về phương pháp dạy học sinh học 6
3 Vai trò của thực hành thí nghiệm trong dạy học sinh học:
4 Ưu điểm và nhược điểm của phương pháp thực hành - thí nghiệm:
III THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP
1 Thực trạng:
2 Giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng phương pháp thực hành thí nghiệm
IV KẾT LUẬN
Trang 2CHUYÊN ĐỀ
“NÂNG CAO HIỆU QUẢ SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP THỰC HÀNH
THÍ NGHIỆM TRONG DẠY HỌC SINH HỌC 6”
I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI:
- Yêu cầu của giáo dục hiện nay là phải đổi mới phương pháp dạy học, tức là hoạt động dạy học lấy học sinh là trung tâm, chống lại thói quen học tập thụ động Kết hợp tốt học đi đôi với hành, học tập gắn liền với lao động sản xuất, thực nghiệm và nghiên cứu khoa học, gắn nhà trường với xã hội
- Sinh học là một môn khoa học thực nghiệm, những kiến thức lí thuyết được xây dựng trên cở sở các kết quả thực nghiệm Bởi vậy để học tập, nghiên cứu môn này không thể tách rời việc học lí thuyết với thực hành thí nghiệm
Do vậy để khai thác hết giá trị dạy học của thí nghiệm, phát huy tính tích cực chủ động sáng tạo của học sinh gắn lí thuyết với thực tiển, giúp học sinh hiểu bản chất của sự vật hiện tượng sinh học thì giáo viên phải sử dụng và sử dụng hiệu quả các thí nghiệm trong quá trình dạy học sinh học Việc nâng cao hiệu quả sử dụng
phương pháp thực hành thí nghiệm sẽ góp phần tích cực trong việc nâng cao chất lượng dạy học Do đó tôi chọn đề tài: Nâng cao hiệu quả sử dụng phương pháp thực hành thí nghiệm trong chương trình dạy học sinh học 6
Trang 3II CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA PHƯƠNG PHÁP THỰC HÀNH - THÍ NGHIỆM
Thực hành - thí nghiệm là tự mình tiến hành làm các thí nghiệm, trực tiếp quan sát các thí nghiệm, học sinh hiểu rõ mục đích thí nghiệm, điều kiện thí nghiệm Qua thí nghiệm học sinh xác định được bản chất của các hiện tượng quan sát được Trong dạy học nói chung dạy học sinh học nói riêng phương pháp thực hành thí nghiệm luôn đóng vai trò quan trọng giúp học sinh có điều kiện tự mình tìm hiểu các mối quan hệ giữa cấu tạo với chức năng, giữa bản chất và hiện tượng, giữa nguyên nhân và kết quả
Từ đó học sinh nắm vững tri thức, phát huy tiềm năng sử dụng sáng tạo, tích cực chủ động trong các hoạt động học tập
Trang 42 Định hướng về phương pháp dạy học sinh học 6
Tăng cường vận dụng phương pháp đặc thù bộ môn theo hướng tích cực hóa hoạt động học tập tạo điều kiện cho học sinh tự lực tìm tòi, phát hiện kiến thức đó là phương pháp quan sát tìm tòi và phương pháp thực hành - thí nghiệm.
Phương pháp thực hành thí nghiệm được vận dụng để dạy và học kiến thức về các chức năng sinh lí của thực vật bao gồm các loại thí nghiệm:
a Thí nghiệm do giáo viên biểu diễn để minh họa kiến thức của bài học GV biểu diễn thí nghiệm theo hướng nghiên cứu bằng một hệ thống câu hỏi và bài tập đính hướng như bài 21: Quang hợp (tiết 1)
b Thí nghiệm do học sinh tự tiến hành: Học sinh đóng vai trò của người nghiên cứu, chủ động phát hiện tìm hiểu các hiện tượng, thay đổi điều kiện thí nghiệm từ đó tạo điều kiện cho học sinh đi sâu tìm hiểu nguyên nhân bản chất, tính quy luật của các hiện tượng sinh học trong thí nghiệm ví dụ bài 17 Vận chuyển các chất trong thân, bài 35 những điều kiện cần cho hạt nảy mầm.
Tuy nhiên trong điều kiện hiện nay của nhiều trường phương pháp thực hành thí nghiệm không phải lúc nào cũng sử dụng hiệu quả vì thiếu thời gian thực hiện trên lớp hoặc thiếu thiết bị, thí nghiệm không đủ điều kiện thực hiện vì phụ thuộc vào thời tiết Do đó xuất hiện một hình thức thí nghiệm khác như thí nghiệm
tư duy trên giấy và bút.
- GV mô tả thí nghiệm trên giấy bằng lời hoặc hình vẽ nhưng không phân tích và rút ra kết luận HS nghiên cứu thí nghiệm bằng cách trả lời những câu hỏi yêu cầu giải thích cách thiết kế thí nghiệm, so sánh kết quả thí nghiệm với đối chứng từ đó tìm mối quan hệ nhân quả rút ra kết luận HS dưới sự hướng dẫn của giáo viên tham gia thiết kế mô tả thí nghiệm trên giấy từ đó rút ra kết luận trong sách giáo khoa sinh học 6 hình thức thí nghiệm tư duy được vận dụng trong các bài 11: sự hút nước và muối khoáng của rễ, 21: Quang hợp (t2), 23: Cây có hô hấp không, 24: phần lớn nước vào cây đi đâu.
Trang 53 Vai trò của thực hành thí nghiệm trong dạy học sinh học:
Thực hành - thí nghiệm là một trong những phương tiện trực quan hàng đầu trong dạy học nói chung và dạy học sinh học nói riêng
Đối với học sinh: Thực hành thí nghiệm là cầu nối giữa lí thuyết và thực tiển do
đó nó là phương pháp duy nhất để giúp học sinh hình thành kĩ năng, kĩ xảo thực hành
và tư duy kĩ thuật Thí nghiệm giúp học sinh đi sâu tìm hiểu bản chất của các hiện tượng
và các quá trình sinh học
Đối với giáo viên: Việc sử dụng phương pháp thực hành thí nghiệm trong dạy học
là một yêu cầu quan trọng của đổi mới phương pháp dạy học Trong sách giáo khoa
sinh học 6 các thí nghiệm được sử dụng để học bài mới, củng cố, chứng minh, hoàn thiện kiến thức, kiểm tra đánh giá kết quả,
Thí nghiệm có thể do học sinh tự tiến hành làm hoặc do giáo viên biểu diễn
Thí nghiệm có thể tiến hành trên lớp, trong phòng thí nghiệm, vườn trường, ngoài ruộng hoặc ở nhà, thí nghiệm có thể do giáo viên biểu diễn hoặc học sinh thực hiện Trong
thực tế Dạy học thí nghiệm thường mới được sử dụng để giải thích minh họa, củng cố khắc sâu kiến thức lí thuyết song giáo viên có thể căn cứ vào nội dung bài học và điều kiện cụ thể để thực hành thí nghiệm nhằm mục đích giúp học sinh lĩnh hội tri thức mới rèn cho các em phẩm chất một nhà nghiên cứu khoa học và làm cho học sinh yêu thích
Trang 64 Thực hành- thí nghiệm gồm các bước:
- Xác định mục tiêu
- Vạch kế hoạch
- Tiến hành thí nghiệm
- Tổng kết thí nghiệm và liên hệ thực tế
Để học sinh nắm được mục đích điều kiện thực hành thí nghiệm giáo viên nên giới thiệu trước cho học sinh Quan sát thí nghiệm là hoạt động nhận thức tự lực của học sinh, giáo viên chỉ có vai trò cố vấn, cố vấn theo dõi giám sát và là trọng tài ghi nhận những thành tích phát hiện tri thức của học sinh
Việc rút ra kết luận báo cáo thu hoạch là giai đoạn cuối cùng quan trọng trong quá trình thực hành thí nghiệm
Trang 7III THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP
1 Thực trạng:
Thực hành thí nghiệm đóng vai trò quan trọng trong quá trình dạy học nói
chung và sinh học nói riêng nhưng thực tế trong những năm qua việc sử dụng phương pháp thực hành thí nghiệm còn rất hạn chế chưa thực sự đem lại hiệu quả trong dạy học sinh học, thiếu trang thiết bị hoặc trang thiết bị không đảm bảo chất lượng Những thí nghiệm phức tạp, tốn kém mất nhiều thời gian cùng với năng lực sử dụng, khai thác
tổ chức học sinh thực hành - thí nghiệm của giáo viên còn hạn chế khiến cho hiệu quả
sử dụng thí nghiệm trong nhà trường chưa cao.
Mặt khác số lượng học sinh trong một lớp quá đông, trình độ học sinh không đồng đều nên việc tổ chức khai thác giá trị dạy học của các thí nghiệm gặp khó khăn Học sinh ít được tiến hành thí nghiệm nên những kiến thức lí thuyết mà học sinh lĩnh hội được xa rời thực tiễn, học sinh khó hình thành kĩ năng kĩ xảo thực hành và tư duy kĩ thuật để năng cao hiệu quả sử dụng phương pháp thực hành thí nghiêm tôi xin nêu lên một số giải pháp sau:
Trang 82 Giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng phương pháp thực hành thí nghiệm
Đối với giáo viên:
- Xác định mục đích thí nghiệm giúp học sinh thực hành-thí nghiệm đúng mục đích đề ra,
- Vạch kế hoạch thí nghiệm:
Giáo viên cần liệt kê những dụng cụ thí nghiệm, cần có những điều kiện để tiến hành thí nghiệm, đồng thời phải vạch
kế hoạch cụ thể làm gì trước, làm gì sau, thực hành thao tác gì trên vật nào? Quan sát dấu hiệu gì? ở đâu? Bằng giác quan nào? Việc vạch kế hoạch thí nghiệm một cách đúng đắn có thể khắc phục được một số khó khăn khi gặp những bài học có nhiều thí nghiệm chứng minh cần nhiều thời gian mà thời gian ở lớp thì có hạn.
Giáo viên giới thiệu dụng cụ thí nghiệm, cách bố trí, lắp ráp thí nghiệm đề ra những mâu thuẫn nhận thức để gây hứng thú tính tò mò của học sinh
Giáo viên cần sử dụng hệ thống câu hỏi dẫn dắt phù hợp với tiến trình thí nghiệm
Hướng dẫn học sinh lựa chọn sử dụng các dụng cụ, mẫu vật có ở địa phương (nếu có)
- Tiến hành thí nghiệm
GV làm thí nghiệm học sinh quan sát hoặc cả học sinh và giáo viên làm thí nghiệm sau đó theo dõi thí nghiệm, ghi kết quả thí nghiệm
- Tổng kết thí nghiệm và liên hệ thực tế
Học sinh hoặc giáo viên nêu lại diễn biến thí nghiệm rút ra những kết luận Gv nêu một số ứng dụng trong cuộc sống có liên quan đến thí nghiệm giải thích một số hiện tượng xảy ra trong tự nhiên, yêu cầu học sinh viết báo cáo tường trình vào vở.
Chọn thí nghiệm cho học sinh phải đảm bảo vừa sức, nếu thí nghiệm quá sức học sinh thì giáo viên làm biểu biễn cho học sinh quan sát
Nếu biểu diễn thí nghiệm thì phải làm cho tất cả học sinh nhìn rõ các bộ phận, các chi tiết của dụng cụ thí nghiệm Thí nghiệm phải đảm bảo thành công muốn như vậy giáo viên phải chuẩn bị chu đáo thử đi thử lại nhiều lần.
Trong tiến hành thí nghiệm phải phối hợp một cách hợp lí với phương pháp, kĩ thuật dạy học khác như phương pháp dạy học nhóm, kĩ thuật khăn trải bàn …
Trước khi làm thí nghiệm không nên cho học sinh biết trước kiến thức khoa học.
Đối với học sinh:
- Chú ý nghe giáo viên hướng dẫn và làm theo hướng dẫn
- Đọc kĩ phần hướng dẫn thực hành trong sách giáo khoa
Trang 9IV KẾT LUẬN
Qua thực tế giảng dạy nghiên cứu và học hỏi kinh nghiệm của đồng nghiệp bản thân tôi nhận thấy: Sự chuẩn bị kĩ bài giảng và sử dụng phương pháp phù hợp với đặc
trưng bộ môn đã phát huy được tính tích cực chủ động, sáng tạo của học sinh, khơi dậy hứng thú nhận thức của học sinh, phát triển khả năng phân tích so sánh nhận xét, hình thức học tập theo nhóm đã rèn luyện cho học sinh cách thức ứng xử, cộng tác trong việc thực hiện nhiệm được giao
Thông qua thực hành thí nghiệm rèn cho học sinh những kĩ năng giải quyết vấn, kĩ năng quản lí thời gian, kĩ năng giao tiếp, kĩ năng tìm kiếm xử lí thông tin góp phần hình thành ở các em phẩm chất nhân cách phù hợp với yêu cầu xã hội hiện nay