Để nâng cao hứng thú học tập bộ môn hóa của học sinh ở trường phổ thông hiện nay, người giáo viên ngoài các phương pháp dạy học tích cực cần khai thác thêm các hiện tượng hóa học thực ti[r]
Trang 1TĂNG CƯỜNG HỨNG THÚ HỌC TẬP MÔN HÓA CỦA HỌC SINH THPT
BẰNG THÍ NGHIỆM HÓA HỌC VUI
I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Nhận thức rõ vai trò của giáo dục trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đấtnước nhằm tạo ra nguồn nhân lực phù hợp với yêu cầu hội nhập với thế giới và vớikhu vực nên giáo dục và vấn đề đổi mới phương pháp dạy học ở phổ thông đã đượccác cấp lãnh đạo từ Trung ương đến địa phương hết sức quan tâm Đặc biệt sau khi
có chỉ thị 15/1999/CT BGD – ĐT; trong báo cáo chính trị Đại hội Đảng lần thứ IX(2001); trong Nghị quyết 40/2000/QH10 của Quốc hội và chỉ thị 14/2001/CT –TTg của Thủ tướng chính phủ Trong báo cáo chính trị tại Đại hội Đảng lần thứ X(2006) có “Giáo dục cùng với khoa học công nghệ là quốc sách hàng đầu” Nhưvậy, phải nói rằng giáo dục và công cuộc đổi mới phương pháp dạy học đã nhậnđược sự quan tâm đặc biệt của các cấp lãnh đạo Đảng, Nhà nước và ngành giáodục
Để đạt được hiệu quả trong công tác đổi mới thì sự hứng thú, thái độ và sựquan tâm của người học đối với môn học đóng vai trò rất quan trọng Tuy nhiên,hiện nay tại các trường trung học phổ thông tồn tại thực trạng là học sinh khônghứng thú với các môn học nói chung và môn hóa học nói riêng Vấn đề này đã gâyảnh hưởng rất nhiều cho quá trình dạy học trên lớp của giáo viên và sự hưng phấncủa giáo viên trong quá trình dạy học Phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động,sáng tạo của học sinh; phù hợp với từng môn học, đặc điểm đối tượng học sinh,điều kiện của từng lớp học; bồi dưỡng cho học sinh phương pháp tự học, khả nănghợp tác; rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm,đem lại niềm vui, hứng thú và trách nhiệm học tập cho học sinh
Xuất phát từ những thực tế đó và một số kinh nghiện trong giảng dạy bộmôn hóa học, tôi thấy để có chất lượng giáo dục bộ môn hóa học cao, người giáoviên ngoài phát huy tốt các phương pháp dạy học tích cực cần khai thác thêm cácthí nghiệm hóa học vui trong đời sống đưa vào bài giảng bằng nhiều hình thức
Trang 2khác nhau nhằm phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh, tạo niềm tin, niềmvui, hứng thú trong học tập bộ môn Từ những lí do đó tôi chọn đề tài:
“TĂNG CƯỜNG HỨNG THÚ HỌC TẬP MÔN HÓA CỦA HOC SINH THPT
BẰNG THÍ NGHIỆM HÓA HỌC VUI ”
II MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
Xây dựng hệ thống các thí nghiệm vui cho các bài giảng trong chương trìnhhóa học THPT
Vận dụng hệ thống các thí nghiệm vui để xây dựng các bài dạy nhằm tănghứng thú học tập bộ môn cho học sinh
III ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
3.1 ĐỐI TƯỢNG:
Quá trình dạy học môn hóa học trường THPT
Các phương pháp dạy học tích cực, phương pháp tích hợp môi trường, kĩnăng vận dụng kiến thức trong học tập và liên hệ thực tiễn của bộ môn hóa học
3.2 PHẠM VI:
Các bài dạy trong chương trình hóa học THPT
IV GIẢ THUYẾT KHOA HỌC
Nếu vận dụng tốt hệ thống các thí nghiệm hóa học vui vào bài giảng trongchương trình hóa THPT sẽ làm tăng ý nghĩa thực tiễn của môn học, làm cho các bàihọc trở nên hấp dẫn và lôi cuốn học sinh hơn Đồng thời góp phần năng cao nănglực nhận thức, tự học, tích cực chủ động học tập của học sinh Điều đó làm tănghứng thú học tập mang lại kết quả học tập bộ môn cao hơn
V NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
Nghiên cứu cơ sở lí luận việc đổi mới chương trình giáo dục môn hóa,phương pháp đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực, tích hợp
Nghiên cứu chương trình sách giáo khoa, sách giáo viên hóa học THPT Mụctiêu chương trình, để xây dựng hệ thống một số thí nghiệm hóa học phát huy tínhtích cực, chủ động tư duy cho học sinh nhằm tăng hứng thú, say mê học tập bộmôn
Thực nghiệm dạy học bộ môn hóa THPT
Trang 3VI PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Nghiên cứu luật giáo dục về đổi mới chương trình, phương pháp dạy học, Các tài liệu về lí luận dạy học, phương pháp dạy học tích cực bộ môn hóa.Nghiên cứu thực trạng dạy học hóa trường
Liệt kê các thí nghiệm hóa học vui, hóa học thực tiễn áp dụng cho một số bàidạy cụ thể ở chương trình hóa THPT
Trong quá trình nghiên cứu chúng tôi phối hợp sử dụng chủ yếu các phương phápsau:
6.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết
6.2 Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn như: Điều tra bằng phiếu câu hỏi, phỏng vấn, quan sát, trò chuyện, nghiên cứu kết quả sản phẩm họat động.
6.3 Thực nghiệm sư phạm
6.4 Phương pháp thống kê toán học
VII ĐÓNG GÓP CỦA ĐỀ TÀI
7.1 Chỉ được thực trạng hứng thú học môn hóa của HS
7.2 Đề xuất một số thí nghiệm vui hóa học kích thích hứng thú học tập của HStrong dạy học hóa học ở trường Trung học phổ thông
Trang 4PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG I CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VIỆC SỬ DỤNG CÁC THÍ NGHIỆM HÓA HỌC VUI VÀO BÀI DẠY HÓA HỌC TĂNG HỨNG THÚ HỌC TẬP
a Theo các nhà tâm lý học nước ngoài
Nhà tâm lý học I.PH Shecbac cho rằng, hứng thú là thuộc tính bẩm sinh vốn cócủa con người, nó được biểu hiện thông qua thái độ, tình cảm của con người vàomột đối tượng nào đó trong thế giới khách quan
Annoi nhà tâm lý học người Mỹ lại quan niệm, hứng thú là một sự sáng tạo củatinh thần với đối tượng mà con người hứng thú tham gia vào
Harlette Buhler thì coi hứng thú là một hiện tượng phức hợp cho đến nay vẫnchưa được xác định, hứng thú là một từ, không những chỉ toàn bộ những hành độngkhác nhau mà còn thể hiện cấu trúc bao gồm các nhu cầu
K.Strong và W.James cho rằng hứng thú là một trường hợp riêng của thiênhướng biểu hiện trong xu thế hoạt động của con người như là một nét của tính cách.A.G.Côvaliốp coi hứng thú là sự định hướng của cá nhân, vào một đối tượng nhất định, tác giả đã đưa ra một khái niệm được xem là khá hoàn chỉnh về hứng thú
“Hứng thú là một thái độ đặc thù của cá nhân đối với đối tượng nào đó, do ý nghĩacủa nó trong cuộc sống và sự hấp dẫn về mặt tình cảm của nó”
Trang 5b Theo các nhà tâm lý học, giáo dục học Việt Nam
Các tác giả: Phạm Minh Hạc – Lê Khanh – Trần Trọng Thủy cho rằng: Khi ta
có hứng thú về một cái gì đó, thì cái đó bao giờ cũng được ta ý thức, ta hiểu ý nghĩacủa nó đối với cuộc sống của ta Hơn nữa ở ta xuất hiện một tình cảm đặc biệt đốivới nó, do đó hứng thú lôi cuốn hấp dẫn chúng ta về phía đối tượng của nó tạo ratâm lý khát khao tiếp cận đi sâu vào nó
Có nhiều quan niệm khác nhau về hứng thú, tuy nhiên có thể coi quan niệm của
GS.TS Nguyễn Quang Uẩn là bao hàm nhất: "Hứng thú là thái độ đặc biệt của cá
nhân đối với đối tượng nào đó, vừa có ý nghĩa đối với cuộc sống, vừa có khả năng mang lại khoái cảm cho cá nhân trong quá trình hoạt động"
Khái niệm này vừa nêu được bản chất cửa hứng thú, vừa gắn hứng thú vớihoạt động của cá nhân Hứng thú là một thái độ đặc biệt của cá nhân đối với đốitượng, thể hiện ở sự chú ý tới đối tượng, khao khát đi sâu nhận thức đối tượng sựthích thú được thỏa mãn với đối tượng
1.1.1.2 Cấu trúc của hứng thú
Tiến sĩ tâm lý học N.G.Marôzôva đã dựa vào 3 biểu hiện để đưa ra quan niệmcủa mình về cấu trúc của hứng thú:
+ Cá nhân hiểu rõ được đối tượng đã gây ra hứng thú
+ Có cảm xúc sâu sắc với đối tượng gây ra hứng thú
+ Cá nhân tiến hành những hành động để vươn tới chiếm lĩnh đối tượng đó.Vậy theo ông thì hứng thú liên quan đến việc người đó có xúc cảm tình cảmthực sự với đối tượng mà mình muốn chiếm lĩnh, có niềm vui tìm hiểu và nhậnthức đối tượng, có động cơ trực tiếp xuất phát từ bản thân hoạt động, tự nó lôicuốn, kích thích hứng thú
Hứng thú phải là sự kết hợp giữa nhận thức - xúc cảm tích cực và hành động,nghĩa là có sự kết hợp giữa sự hiểu biết về đối tượng với sự thích thú với đối tượng
và tính tích cực hoạt động với đối tượng Ba yếu tố này liên hệ chặt chẽ và quan hệtương tác lẫn nhau trong cấu trúc hứng thú Tùy từng giai đoạn phát triển khác nhaucủa hứng thú mà vai trò của từng yếu tố có sự biển đổi
Trang 61.1.1.3 Đặc điểm của hứng thú
a Tính xã hội của hứng thú
Thông thường, con người chỉ hứng thú với những cái mới, những cái còn chưa
ai biết, chưa được khám phá Còn những điều đã biết mà không thổi cho nó mộtluồng khí mới, đưa nó vào một vị trí khác tích cực hơn thì sẽ không gây được hứngthú Tuy nhiên, không phải cái mới nào đối với một hoạt động nào đó của conngười cũng tạo hứng thú Điều kiện để xuất hiện hứng thú là người đó phải có hiểubiết và có kinh nghiệm thực tế trong một loại hứng thú nhất định Chỉ khi nào làmcho con người thấy được cái mới, cái phong phú, tính sáng tạo và triển vọng trong
hoạt động của mình thì mới có thể hình thành những hứng thú vững chắc được
b Hứng thú mang tính tâm lý xã hội
Con người thường hứng thú với những hoạt động được nhiều người khen khithấy nó đem lại lợi ích cho xã hội và thỏa mãn những nguyện vọng của cá nhân.Hứng thú của mỗi cá nhân hoàn toàn tùy thuộc vào khả năng lĩnh hội những thànhtựu của nền văn minh trong thời đại đó
c Hứng thú phụ thuộc vào đặc điểm của đối tượng và phẩm chất nhân cách
Nghĩa là sự liên hệ qua lại giữa chủ thể và khách thể, mức độ tương ứng giữayêu cầu của đối tượng với yêu cầu của chủ thể Mối quan hệ này có ý nghĩa quantrọng trong việc hình thành những hứng thú ở từng người, từng lứa tuổi Ví dụ, nếuđối tượng gây cảm xúc cho học sinh tiểu học chủ yếu là những sự vật, hình ảnh…
cụ thể, thì hứng thú của học sinh THPT đa dạng và rộng hơn Học sinh THPT cóthể hứng thú với khoa học kỹ thuật, thể thao, chính trị - xã hội Hứng thú sẽ luônbền vững và phong phú nếu nó thường xuyên thức tỉnh sự chú ý và ý nghĩa của mỗi
cá nhân và ngược lại tính hay thay đổi hứng thú sẽ nói lên phong cách sống chưađược xác định của một người nào đó
1.1.1.4 Sự hình thành hứng thú
Sự hình thành hứng thú có thể diễn ra theo 2 con đường: tự phát và tự giác
Trang 7Có thể bắt đầu từ sự hấp dẫn của đối tượng làm nảy sinh thái độ cảm xúc tíchcực của chủ thể Do những cảm xúc này mà chủ thể đi sâu nhận thức đối tượng,hiểu rõ đối tượng mà hình thành hứng thú
Ngược lại, có thể bắt đầu từ việc hiểu rõ tầm quan trọng của đối tượng mà đisâu nhận thức đối tượng đó, và càng hiểu rõ đối tượng càng cảm thấy hứng thú.Theo nhận xét của A.G Côvaliôp “Hứng thú có thể được hình thành một cách tựphát vì không có ý thức, do sự vật hấp dẫn về tình cảm, sau đó mới dẫn đến nhậnthức của đối tượng đó Quá trình hình thành hứng thú có thể theo hướng ngược lại
Từ chỗ có ý thức về ý nghĩa của đối tượng dẫn đến chỗ bị đối tượng hấp dẫn”.Trong hứng thú luôn có sự kết hợp giữa nhận thức, xúc cảm để dẫn đến tính tíchcực của hành vi là quá trình vận động và phát triển của hứng thú
- Hứng thú vật chất: biểu hiện như thích thú có đủ tiện nghi, hứng thú ăn mặc…
- Hứng thú nhận thức: hứng thú học tập được coi là một biểu hiện đặc biệt củahứng thú nhận thức Hứng thú có tính chất chuyên môn như hứng thú toán học, vănhọc … cũng thuộc về hứng thú nhận thức
- Hứng thú nghề nghiệp: hứng thú nghề kỹ thuật, hứng thú nghề sư phạm …
- Hứng thú chính trị - xã hội: hứng thú với các công tác xã hội, hứng thú đối vớivấn đề chính trị …
- Hứng thú thẩm mỹ: hứng thú hội họa, điện ảnh, sân khấu …
* Dựa vào chiều hướng của hứng thú, có thể chia thành các loại sau đây:
- Hứng thú trực tiếp: là hứng thú đối với bản thân trong quá trình nhận thức, quátrình lao động và sự sáng tạo
- Hứng thú gián tiếp: là hứng thú đối với kết quả hoạt động như hứng thú muốn
có học vấn, có nghề nghiệp, có chức vụ, có địa vị xã hội…
Trang 8Trong hoạt động học tập người ta thường dùng hứng thú gián tiếp để kích thíchhứng thú trực tiếp của HS Trong dạy học, cần làm cho HS kết hợp giữa hứng thútrực tiếp và hứng thú gián tiếp với một đối tượng thì hứng thú mới được bền vững
* Dựa vào tính hiệu lực của hứng thú, ta có thể chia thành 2 loại hứng thú sau:
- Hứng thú tích cực: là loại hứng thú khi con người không chỉ quan sát đối tượng
mà còn tiến hành hoạt động để chiếm hữu đối tượng Hứng thú tích cực là nguồnkích thích sự phát triển nhân cách, hình thành kỹ năng, kỹ xảo, năng lực và tínhcách, là nguồn gốc của sự sáng tạo
- Hứng thú thụ động: là loại hứng thú mà con người chỉ dừng lại ở sự thích thúngắm nhìn đối tượng nhưng không thể hiện tính tích cực để nhận thức đối tượng,làm chủ đối tượng và hoạt động sáng tạo trong lĩnh vực đó
1.1.1.6 Động cơ và vai trò của nó trong việc hình thành hứng thú học tập của học sinh
* Thế nào là động cơ học tập và làm thế nào để hình thành động cơ học tập?
Động cơ học tập là cái thúc đẩy hoạt động học, vì nó mà HS thực hiện hoạtđộng học Động cơ học tập của HS được hiện thân ở đối tượng của hoạt động học,tức là những tri thức, kỹ năng, thái độ mà giáo dục sẽ đưa lại cho họ
Động cơ học tập không có sẵn, cũng không thể áp đặt, mà phải được hình thànhdần dần trong quá trình HS dưới sự tổ chức cho HS tự phát hiện ra vấn đề và giảiquyết các vấn đề, hình thành ở HS nhu cầu học tập, nhu cầu nhận thức, nhu cầuchiếm lĩnh đối tượng học
* Động cơ và hứng thú học tập của học sinh
Cũng như các loại hoạt động khác, hoạt động học tập của HS cũng phải có động
cơ, người ta gọi đó là động cơ học tập Không có động cơ học tập, HS sẽ học theokiểu chiếu lệ, ép buộc Có động cơ học tập các em ngày càng yêu thích môn học,say mê và hứng thú đối với việc học hơn và do đó sẽ có kết quả cao hơn trong họctập Thực tiễn chứng tỏ HS sẽ có hứng thú học tập nếu thầy giáo biết tổ chức chocác em phát hiện ra những điều mới lạ, luôn tạo ra cho các em sự ngạc nhiên, bấtngờ trong quá trình học tập Làm sao để sau mỗi lần đến lớp các em cảm thấy nhận
Trang 9thức của mình được mở mang hơn và hiểu biết nhiều hơn Chính những điều đóthôi thúc các em tích cực, say mê học tập và các em ngày càng giác ngộ hơn ýnghĩa của việc học
Do vậy, có thể khẳng định việc hình thành động cơ, hứng thú học tập cho họcsinh có một ý nghĩa rất quan trọng không thể thiếu trong quá trình dạy học Cóhứng thú học tập thì tư duy học sinh luôn ở trạng thái hưng phấn, đó là điều kiện tốt
để các em bộc lộ quan niệm, kích thích hoạt động và phát triển năng lực tư duy,năng lực nhận thức của HS
1.1.2 Vai trò của hứng thú trong dạy học
1.1.2.1 Hứng thú học tập
Có nhiều công trình nghiên cứu đã đồng nhất hứng thú học tập với hứng thúnhận thức Theo chúng tôi thì hứng thú học tập chỉ là một bộ phận của hứng thúnhận thức
Hứng thú nhận thức là một hiện tượng tâm lý diễn ra trong quá trình con ngườitiến hành hoạt động nhận thức Hứng thú nhận thức là khuynh hướng lựa chọn của
cá nhân nhằm vào việc nhận thức được hoặc một số lĩnh vực khoa học nhằm vàomặt nội dung và quá trình hoạt động của nó Trong quá trình này cá nhân không chỉdừng lại ở những đặc điểm bên ngoài của sự vật, hiện tượng mà còn xu thế đi sâuvào cái bản chất bên trong của sự vật hiện tượng muốn nhận thức
Hứng thú học tập quan hệ mật thiết với tính tò mò, ham hiểu biết của cá nhân.Hứng thú là nguồn kích thích mạnh mẽ tính tích cực cá nhân Khi có hứng thú họcsinh sẽ tích cực học tập hơn và học tập có hiệu quả hơn Thái độ học tập tích cựcđược thể hiện ở việc tiến hành nhiều hình thức học tập khác nhau và học tập mộtcách không mệt mỏi
1.1.2.2 Các giai đoạn hình thành hứng thú học tập
Do cách xác định bản chất của hứng thú khác nhau nên trong tâm lý học, việcphân tích con đường hình thành và phát triển hứng thú cũng khác nhau Trên cơ sởkhẳng định nguồn gốc cơ bản của hứng thú nằm trong nội dung tài liệu, và tronghoạt động học tập của người học, G.I Sukira đưa ra con đường, cách thức để hình
Trang 10thành hứng thú học tập bằng cách việc chọn lựa tài liệu học tập và cách thức tổchức hoạt động học tập của người học.
Trong thực tế, biểu hiện của hứng thú học tập rất phong phú, ở đây chỉ đề cậpđền các dấu hiệu đặc trưng nhất Mỗi dấu hiệu trên đều có sự kết hợp biện chứnggiữa nhận thức, xúc cảm và hành vi Đây cũng chính là sự cụ thể hóa cấu trúc củahứng thú và các giai đoạn hình thành hứng thú học tập
1.1.2.3 Hứng thú và vấn đề tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh
Để tích cực hoá hoạt động nhận thức của HS thì hứng thú được các thầy giáoquan tâm nhất, vì:
1 Hứng thú có quan hệ rất chặt chẽ đến tinh thần học tập Khi học sinh đãhứng thú vấn đề nào đó thì các em tích cực học tập ngay, điều đó xảy ra như mộtphản ứng dây chuyền một cách tự nhiên và trực tiếp mà không cần một thao táctrung gian nào khác
2 Hứng thú là một yếu tố có tính biện chứng rất cao, có thể hình thành ở HSmột cách nhanh chóng bất cứ lúc nào trong quá trình dạy học
3 Điều quan trọng hơn cả là nó nằm trong tay của người thầy Người thầy cóthể điều khiển hứng thú của HS qua các yếu tố của quá trình dạy học: nội dung,phương pháp, phương tiện, hình thức tổ chức qua các bước lên lớp: mở bài, giảngbài mới, củng cố, vận dụng, kiểm tra kiến thức, qua mối quan hệ thầy, trò v.v…,nghĩa là qua hoạt động hàng ngày của họ
Để kích thích hứng thú học tập cần chú ý những vấn đề gì?
Hứng thú là sự phản ánh thái độ (mối quan hệ) của chủ thể đối với thế giớikhách quan Như vậy hứng thú không phải mà một quá trình khép kín mà phải cónguồn gốc từ cuộc sống tự nhiên và xã hội xung quanh Nếu điều kiện thay đổi thìhứng thú có thể thay đổi Điều đó có nghĩa là có thể điều khiển được hứng thú,khác với quan niệm cho rằng hứng thú là một cái gì bẩm sinh, bất biến
Điều mà thầy giáo phải thực hiện thường xuyên là kích thích hứng thú trongquá trình dạy học thông qua: nội dung, phương pháp, phương tiện, hình thức tổ
Trang 11chức…Hiện nay việc tích cực hóa hoạt động nhận thức của HS chủ yếu tập trungvào hướng này
1.1.3 Hứng thú học tập môn Hóa học
1.1.3.1 Vai trò của hứng thú trong học tập môn hóa học
Hứng thú làm nảy sinh khát vọng hành động, làm tăng hiệu quả của hoạt độngnhận thức, tăng sức làm việc Vì thế cùng với nhu cầu hứng thú là một trong những
hệ thống động lực của nhân cách
Trong bất kỳ hoạt động nào, tạo được hứng thú là điều cực kỳ quan trọng, làmcho các em say sưa với công việc của mình, đặc biệt là học tập
Đối với môn Hóa học, có hứng thú các em sẽ có tinh thần học bài, tìm thấy các
lý thú, cái hay trong môn học, không cảm thấy môn học khô khan, khó hiểu nữa
Từ đó tạo niềm tin say mê học tập, đồng thời nó làm cho các em nhận thức đúngđắn hơn vai trò của môn Hóa học trong trường phổ thông
Hứng thú học tập môn Hóa học còn tạo ra những xúc cảm, tình cảm tích cực ở
HS trong quá trình học tập Nó tạo ra sự say mê, thích thú khi tiếp nhận tri thức, tạo
ra sự hài lòng với kết quả học tập Đây chính là động lực thúc đẩy các em tìm tòi,sáng tạo trong học tập hóa học Vì vậy, hứng thú học tập hóa học tác động đến toàndiện bản thân người học và hiệu quả của quá trình dạy học môn Hóa học
Hứng thú học tập môn Hóa học tác động đến HS cả trong và ngoài giờ lên lớp,kích thích họ tìm kiếm nguồn tài liệu tham khảo để thỏa mãn nhu cầu nhận thức,đồng thời suy nghĩ tìm ra nhiều hình thức học tập hiệu quả hơn
Chính vì vậy, hình thành và phát triển hứng thú học tập cho HS là mục tiêuquan trọng mà mỗi GV hướng tới để nâng cao chất lượng dạy học trong nhà trường
1.1.3.2 Các biểu hiện của hứng thú học tập hóa học
Hứng thú học tập hóa học biểu hiện ở cả trong và ngoài giờ học, bao gồm biểuhiện về mặt nhận thức, về mặt thái độ và về mặt hành vi Những biểu hiện của hứngthú học hóa học có thể được liệt kê qua các chỉ số tiêu biểu sau :
+ Hào hứng say mê khi học tập, chú ý nghe giảng, hăng hái phát biểu ý kiến
Trang 12+ Mong muốn được thầy cô gọi trả lời câu hỏi, thường nêu thắc mắc nhờ thầy
cô giải đáp
+ Thích thú với nhiều hình thức học tập: nghe giảng lý thuyết, làm thí nghiệmứng dụng kiến thức vào thực tiễn…
+ Thực hiện đầy đủ, có chất lượng nhiệm vụ học tập ở nhà
+ Đọc thêm các sách tham khảo về hóa học, tìm hiểu các hiện tượng hóa họctrong tự nhiên, tìm cách giải thích dựa vào kiến thức đã học
+ Cảm thấy giờ học trôi nhanh, sảng khoái với giờ học, không muốn nghỉ buổihọc có môn Hóa học
+ Thích thú làm các thí nghiệm hóa học, hăng hái tham gia các buổi sinh hoạttìm hiểu về hóa học, câu lạc bộ Hóa học…
Những biểu hiện của hứng thú học tập của mỗi HS về môn Hóa học ở mỗi lớp,mỗi lứa tuổi là khác nhau Tuy nhiên nếu chịu khó quan sát ta có thể nhận biếtđược, bởi các em thường bộc lộ cảm xúc, tình cảm ra bên ngoài rất dễ nhận biết
1.1.3.3 Các yếu tố ảnh hưởng đến hứng thú học tập môn Hóa học
a Nhóm các yếu tố chủ quan
+ Trình độ nhận thức của HS là yếu tố ảnh hưởng mạnh đến hứng thú học tậpmôn Hóa học Trình độ nhận thức là cơ sở cần thiết để phát triển hứng thú học tập,đồng thời là điều kiện quan trọng để bồi dưỡng hứng thú học tập, và chỉ khi có trithức ban đầu về đối tượng, những kỹ năng, kỹ xảo đơn giản và những thao tác trítuệ nhất định, cá nhân mới có thể nhận thức đối tượng, rồi hứng thú với đối tượng.Vấn đề nhận thức quá khó hoặc quá dễ đều không làm cho chủ thể hứng thú.Khi trình độ và năng lực nhận thức của HS thấp thì hầu hết các môn học đối vớihọc sinh đều quá khó, khó hiểu nên không thể có hứng thú trong học tập Ngược lạinếu trình độ và năng lực nhận thức của HS đã phát triển cao mà các em chỉ đượchọc những cái đã biết thì cũng không tạo ra được hứng thú
+ Động cơ và thái độ học tập của HS: Động cơ quan hệ mật thiết với hứng thúhọc tập Cả động cơ hoàn thiện tri thức và hứng thú học tập đều hướng vào việc
Trang 13lĩnh hội tri thức đầy đủ hơn, sâu sắc hơn Đồng thời các em học tập một cách tíchcực, tự giác thì dễ dàng nảy sinh hứng thú
Thái độ đúng đắn đối với môn Hóa họclà điều kiện cần thiết và là tiền đề quantrọng của sự hình thành hứng thú học tập khi các em ý thức đầy đủ về môn học sẽgiúp cho sự duy trì và phát triển hứng thú học tập
+ Nhu cầu nhận thức, ham hiểu biết, niềm vui nhận thức sẽ làm nảy sinh khátkhao và luôn tìm tòi để đạt được tri thức, làm cơ sở để hình thành hứng thú Việcgắn tri thức hóa học với thực tiễn là biện pháp hiệu quả để khơi dậy nhu cầu nhậnthức của HS và nó kích thích sự tìm tòi, vận dụng của HS trong quá trình học tập
+ Phương pháp và năng lực giảng dạy của GV là yếu tố tác động đến sự hìnhthành hứng thú học tập của HS Nó có khả năng chi phối đến các yếu tố khác củahứng thú học tập môn Hóa học Giáo viên cần vận dung linh hoạt, sáng tạo và phùhợp các PPDH khác nhau để giờ học đỡ nhàm chán Muốn nâng cao hứng thú họctập môn Hóa học thì GV phải làm sao cho bài học trở nên hấp dẫn, sinh động Biếtcách khơi dậy và phát triển nhu cầu nhận thức của HS Tầm hiểu biết, cách thức tổchức và hướng dẫn hoạt động của GV làm sao cho không khí lớp học luôn vui vẻ,sinh động, tích cực và nghiêm túc
+ Điều kiện vật chất, trang thiết bị như đồ dùng dạy học, phương tiện dạyhọc…đều là các yếu tố giúp học sinh học tập có hiệu quả hơn
Trang 14+ Bầu không khí của lớp học cũng là yếu tố khách quan tác động đến hứng thúhọc tập Việc tạo ra không khí lớp học thoải mái, cởi mở sẽ ảnh hưởng thuận lợiđến hứng thú học tập của HS
Trong các yếu tố khách quan ảnh hưởng đến hứng thú học tập của HS thì yếu tốngười thầy giữ vai trò quan trọng nhất
1.1.3.4 Đặc điểm cơ bản của lứa tuổi học sinh THPT với việc tiếp thu môn Hóa học
Mỗi giai đoạn có những đặc điểm riêng biệt, với lứa tuổi từ 15 đến 18 tuổi làgiai đoạn đầu tuổi thanh niên (thanh niên học sinh) Nội dung và tính chất của hoạtđộng học tập khác rất nhiều so với hoạt động học tập của thiếu niên, hoạt động họctập và độc lập ở mức cao hơn nhiều, kinh nghiệm sống các em phong phú hơn, các
em ý thức được rằng mình đang đứng trước ngưỡng cửa cuộc đời Do vậy, thái độ
có ý thức của các em đối với học tập ngày càng phát triển
- Thái độ đối với các môn học trở nên có lựa chọn hơn Ở các em hình thànhhứng thú học tập gắn liền với khuynh hướng nghề nghiệp Các em đã xác định chomình một hứng thú ổn định về một số môn học nào đó và thường liên quan đếnviệc chọn nghề của HS, nên nhiều em rất tích cực học một số môn mà các em chọnthi đại học, mặt khác các em lại sao nhãng các môn học khác Hơn nữa, hứng thúnhận thức của thanh niên sâu và bền vững hơn thiếu niên
- Các em có khả năng tư duy lý luận, tư duy trừu tượng một cách độc lập, sángtạo, tư duy của các em chặt chẽ, có căn cứ và nhất quán hơn Những đặc điểm đótạo điều kiện cho HS thực hiện các thao tác tư duy phức tạp, phân tích nội dung cơbản của khái niệm trừu tượng và nắm được mối quan hệ nhân quả trong tự nhiên.Các em có khả năng tự làm thí nghiệm, tự tạo ra các thí nghiệm đơn giản, sử dụngđược các phương tiện kỹ thuật hiện đại Do vậy, các em thuận lợi hơn trong việctiếp thu các kiến thức về Hóa học và vận dụng vào thực tiễn
1.2 THỰC TRẠNG VỀ HỨNG THÚ HỌC TẬP HÓA HỌC CỦA HỌC SINH 2.1.1 Hứng thú của HS đối với giờ học hóa học
Trang 15Với mục đích tìm hiểu mức độ biểu hiện hứng thú của HS đối với giờ học hóahọc đưa ra các mức độ Kết quả điều tra 81 HS (2 lớp) về mức độ biểu hiện hứngthú của HS:
Bảng 2.1 Hứng thú của HS đối với giờ học hóa học
Biểu đồ 2.1 Biểu thị hứng thú của HS đối với giờ học Hóa học
Số HS “rất thích” giờ học hóa là 9,8%, “thích” là 32,1%, trong đó có 8% khôngthích giờ hóa, vậy số HS thật sự hứng thú với giờ học hóa đối với các em là thấp.Điều này chứng tỏ vai trò của thầy giáo trong dạy học hóa học chưa kích thíchhứng thú học hóa cho các em
2.1.2 Những hoạt động học tập tác động đến hứng thú của HS
Trang 16Kết quả điều tra 81 HS về sở thích, hứng thú của HS trong giờ hóa cho thấy cáchoạt động đem lại hứng thú nhất cho người học là những hoạt động trong đó ngườihọc phát huy tính tự lực như: tự làm thí nghiệm, làm bài tập Đặc biệt đáng mừng
là người học trong giờ hóa học rất thích được tự tay làm thí nghiệm (27,7%)
Biểu đồ 2.2 Các hoạt động ảnh hưởng hứng thú học tập môn Hoá học
Trong khi các hoạt động tự lực kích thích hứng thú của HS thì các hoạt động thụđộng không thể làm được điều đó, chỉ có 8,5% số HS được điều tra cảm thấy hứngthú khi theo dõi GV làm thí nghiệm và 15,6% tìm thấy sự hứng thú khi ngồi nghethầy giáo giảng bài
- Tình trạng lớp học tương đối trầm ở các trường lớp THPT khá phổ biếnhiện nay Khi khảo sát ngẫu nhiên 2 lớp THPT, chúng tôi nhận thấy tỷ lệ phát biểu
ít chiếm quá nửa 50% , rồi đến tỷ lệ những học sinh chưa bao giờ phát biểu khá cao(xấp xỉ 43%), còn lại lượng học sinh hăng hái phát biểu không đáng kể
Trang 17Nguyên nhân gây nên hiện tượng này khá phức tạp, bắt nguồn từ tâm lýchung của học sinh (sợ bị chê cười khi phát biểu sai, chưa tự tin vào năng lực củamình, chưa hiểu rõ tác dụng của việc phát biểu xây dựng bài), do cá nhân chưachuẩn bị bài kỹ, đến phương pháp giảng dạy của giáo viên chưa gây hứng thú tớihọc sinh…
1.3 VAI TRÒ CỦA THÍ NGHIỆM VUI HÓA HỌC TRONG DẠY HỌC MÔN HÓA HỌC
Đối với bộ môn Hóa học: các khái niệm, định luật, hiện tượng, bản chất hóahọc nhiều khi rất trìu tượng, khó hiểu, khô cứng làm HS khó tiếp thu, dễ nhàmchán, đặc biệt các HS có tư duy không tốt sẽ có xu hướng sợ bộ môn Hóa học
Để nâng cao hứng thú học tập bộ môn hóa của học sinh ở trường phổ thông hiệnnay, người giáo viên ngoài các phương pháp dạy học tích cực cần khai thác thêmcác hiện tượng hóa học thực tiễn trong đời sống, các thí nghiệm vui hóa học đưavào bài giảng nhằm phát huy tính tích cực, tạo niềm vui, hứng thú trong học tập bộmôn
1.3.1 Tổ chức hoạt động hướng dẫn học sinh lập mối liên hệ giữa nội dung bài học và thực tiễn.
Học sinh thấy hứng thú và dễ ghi nhớ bài hơn nếu trong quá trình dạy và học,giáo viên luôn có liên hệ thực tế giữa các kiến thức sách giáo khoa và thực tiễn đờisống hàng ngày Rất nhiều kiến thức hóa học có thể liên hệ được với các hiệntượng tự nhiên xung quanh chúng ta bằng các thí nghiệm hóa học
Trang 181.3.2 Tổ chức hoạt động hướng dẫn học sinh thông qua tình huống giả định bằng các thí nghiệm hóa học.
Giáo viên có thể áp dụng nhiều phương pháp dạy học lồng ghép vào nhau,trong đó hình thức đưa ra các tình huống giả định kèm theo thí nghiệm hóa học đểhọc sinh tranh luận vừa phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh, vừa tạo môitrường thoải mái để các em trao đổi, từ đó giúp học sinh yêu thích môn học hơn
Ví dụ: Khi học về ảnh hưởng của xúc tác đến tốc độ phản ứng hóa học trong bài “
Tốc độ phản ứng hóa học” – Hóa học lớp 10, giáo viên đưa ra tình huống:
Đường ăn có thể đốt cháy được không?
Sau khi thảo luận, chúng ta hãy cùng nhau làm một thí nghiệm để thử xem sao!Giáo viên hướng dẫn học sinh cùng làm thí nghiệm:
Trên một nắp hộp bằng thiếc rải ở chính giữa một ít hạt đường (đường kính,đường cát, ), đưa que diêm đang cháy vào đốt cháy những hạt đường đó thì dù cóxoay xở đốt bao nhiêu lần cũng chẳng đốt cháy được nó Phải chăng là đườngkhông thể cháy?
Bây giờ hãy rắc một số tàn thuốc lá lên những hạt đường đó rồi thử đốt lại xemsao Lúc này thì đường sẽ cháy, phát ra ngọn lửa màu xanh lam cho tới khi cháyhết
Sau khi cháy xong, tàn thuốc lá đã rắc vào đường vẫn là tàn thuốc lá và khôngtăng, không giảm về số lượng, nhưng nó lại thúc đẩy cho đường cháy Người ta gọi
nó là chất xúc tác Từ đó giáo viên cho học sinh nhận xét về ảnh hưởng của chấtxúc tác đến tốc độ phản ứng hóa học
1.3.3 Liên hệ thức tế trong bài dạy
Khi học xong vấn đề gì học sinh thấy có ứng dụng thực tiễn trong cuộc sống thì sẽchú ý tìm tòi, chủ động tư duy để tìm hiểu và dễ nhớ hơn Do đó mỗi bài học giáoviên đưa ra những ứng dụng thực tiễn, những thí nghiệm vui sẽ lôi cuốn sự chú ýcủa học sinh
CHƯƠNG II: VẬN DỤNG THÍ NGHIỆM VUI HÓA HỌC TRONG DẠY HỌC MÔN HÓA HỌC Ở CHƯƠNG TRÌNH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG.
Trang 19Hóa học là một môn khoa học thực nghiệm, hầu hết kiến thức hóa học đều đượcrút ra từ quan sát thí nghiệm, trong dạy học hóa học ở trường phổ thông TN luôngiữ một vai trò hết sức quan trọng
Trước hết TN hóa học góp phần tạo trực quan sinh động, nhằm hổ trợ cho tưduy trừu tượng của HS, giúp cho HS tư duy trên những hiện tượng cụ thể, xảy ratrước mắt họ Nhờ TN góp phần làm đơn giản hoá hiện tượng, làm nổi bậc nhữngkhía cạnh cần nghiên cứu Tức là nhờ TN mà các quá trình tự nhiên được tái hiệnlại trước mắt HS ở dạng rõ ràng nhất Nhờ đó, HS dễ dàng nhận ra những tính chấtđặc trưng của các hiện tượng, quá trình và mối quan hệ giữa các tính chất đó
Sử dụng thí nghiệm hoá học trong dạy học hoá học được coi là tích cực khi thínghiệm hoá học được dùng làm nguồn kiến thức để học sinh khai thác, tìm tòi kiếnthức hoặc dùng để kiểm chứng, kiểm tra những dự đoán, suy luận lý thuyết, hìnhthành khái niệm Các thí nghiệm trong giờ học chủ yếu do học sinh thực hiện nhằmnghiên cứu kiến thức, kiểm tra dự đoán
Thí nghiệm hóa học là một trong những PPDH hóa học ở trường phổ thông,giúp cho HS tự chiếm lĩnh kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo, đặc biệt rèn luyện cho các
em kỹ năng, kỹ xảo thực hành Ngoài ra, TN còn giúp cho việc dạy học hóa họckhông còn xa vời với thực tiễn
Phương pháp sử dụng TN để kích thích hứng thú trong dạy học hóa học
TN hóa học được sử dụng ở nhiều giai đoạn khác nhau trong quá trình học.Chẳng hạn, TN được tiến hành nhằm đề xuất vấn đề, nghiên cứu tài liệu mới hoặccủng cố bài TN có thể do GV tiến hành hay HS tiến hành dưới sự chỉ dẫn của GV.Tuy nhiên, HS hứng thú nhất khi trực tiếp làm TN Vì vậy, GV cần tạo điều kiệncho các em được trực tiếp thực hiện đặc biệt là các TN đơn giản mà các em tự tạođược và TN thực hành hóa học
Khi dạy học và biểu diễn thí nghiệm minh họa về hiện tượng hóa học, giáoviên có thể gia công những thí nghiệm đó bằng những dụng cụ đơn giản trong đờisống để học sinh dễ thực hiện, điều đó sẽ giúp học sinh có thể tự thực hành và kíchthích sự tìm hiểu, khám phá ở học sinh
1 Đặt tình huống vào bài mới
Trang 20Tình huống có vấn đề là hoàn cảnh trong đó xuất hiện mâu thuẫn nhận thức mà HS chấp nhận viếc giải quyết mâu thuẫn đó như một nhiệm vụ học tập và sẵn sàng đemsức lực trí tuệ ra giải quyết.
Khi ở trong tình huống có vấn đề, trạng thái tâm lý của HS có sự chuyển biến rõ rệt Học sinh sau khi chấp nhận mâu thuẫn của bài toán nhận thức, sẽ xuất hiện nhu cầu bức thiết muốn tìm đáp số của bài toán Lúc này tính tò mò vốn có ở HS bị kíchthích.Trạng thái tâm lý ngạc nhiên, tò mò, hứng thú là điểm khởi đầu để các em đi tìm lời giải đáp Những yếu tố đó tạo nên động cơ học tập của HS trong giờ học
1.1 Bài: “Một số hợp chất quan trọng của kim loại kiềm thổ”– Hóa học 12
Giáo viên đặt câu hỏi cho phần tính chất của Ca(OH)2: Vì sao khi tô vôi lên tườngthì lát sau vôi khô và cứng lại?
Học sinh trả lời: Ca(OH)2 là một bazơ nên có phản ứng với khí CO2 trong khôngkhí
GV cho học sinh làm thí nghiệm: Thổi khí làm đổi màu
Giải thích: Nước vôi chứa trong cốc khi gặp phải khí cacbonic có trong hơi thở ra
sẽ phản ứng tạo ra canxi cacbonat Canxi cacbonat là những hạt rất nhỏ, không dễlắng, kết tủa nên lơ lửng trong nước, cho nên sẽ thấy nước trở nên vẩn đục màutrắng sữa Khi tiếp tục thổi khí cacbonic vào trong cốc thì do canxi cacbonic phảnứng với nó tạo ra canxihydro cacbonat là chất tan trong nước nên chất lỏng trongcốc lại biến thành trong suốt