+ Giải đáp những thắc mắc chưa có câu trả lời thoả đáng. * Để khuyến khích học sinh hào hứng với cách học tổ, nhóm, giáo viên có thể chấm điểm để cộng thêm vào cột 15 phút hoặc lấy vào c[r]
Trang 1SƠ LƯỢC LÍ LỊCH KHOA HỌC
I THÔNG TIN CHUNG VỀ CÁ NHÂN
1 Họ và tên : Nguyễn Thị Hà
2 Ngày tháng năm sinh : 15 /02 /1978
3 Nam, nữ : nữ
4 Địa chỉ : 57A/1/ KP9, P Tân Phong TP Biên Hòa tỉnh Đồng Nai.
5 Điện thoại : 0613913181 (CQ) 0613997515 (NR)
6 Fax : E-mail :
7 Chức vụ : Giáo viên
8 Đơn vị công tác : Trường THPT Trấn Biên
II TRÌNH ĐỘ ĐÀO TẠO :
- Học vị ( hoặc trình dộ chuyên môn, nghiệp vụ cao nhất) : Cử nhân khoa học
- Năm nhận bằng : 2001
- Chuyên ngành đào tạo : Ngữ văn
III KINH NGHIỆM KHOA HỌC :
- Lĩnh vực chuyên môn có kinh nghiệm : Giảng dạy bộ môn Văn
- Số năm có kinh nghiệm : 11 năm
- Các sáng kiến kinh nghiệm đã có trong 5 năm gần đây : Dạy
và học văn học dân gian bằng phương pháp học tập theo tổ, nhóm
LỜI MỞ ĐẦU
Trang 2Nâng cao chất lượng dạy và học văn trong nhà trường phổ thông không chỉ là điều trăn trở của những giáo viên bộ môn mà còn là sự băn khoăn của toàn
xã hội Hiệu quả của vấn đề được thể hiện ở chất lượng học tập của học sinh, lượng kiến thức, kỹ năng nói - viết, sự hứng thú trong học tập, khả năng gắn kết với thế giới, thực tế xung quanh
Để đạt được điều đó, người giáo viên phải vận dụng nhiều phương pháp khác nhau và trong thực tế giảng dạy, các phương pháp phải luôn được đổi mới, cải tiến cho phù hợp và đáp ứng kịp thời nhu cầu học tập
Xu hướng dạy và học hiện nay đặc biệt chú trọng đến đối tượng học sinh, xem học sinh là chủ thể, trung tâm của quá trình dạy va học Các phương pháp được sử dụng đều phải chú trọng đến việc phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh Bên cạnh phương pháp ứng dụng công nghệ thông tin vào dạy học (một phương pháp mới, hiện đại đang được nhiều nơi, nhiều người ưa chuộng), thì cách thức tổ chức cho học sinh học tập theo tổ nhóm, tự thảo luận, trao đổi cũng là một phương pháp tỏ ra rất hiệu quả
Tổ chức cho học sinh học tập theo tổ, nhóm đến nay không còn là phương pháp quá mới mẻ.Vấn đề đặt ra ở đây là thực hiện như thế nào để tiết học đạt hiệu quả, phát huy tính tích cực sáng tạo của học sinh
Vì vậy, trong khuôn khổ bài viết này, tôi xin phép trình bày vài ý kiến
(chưa thể gọi là sáng kiến) về việc phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo
của học sinh bằng phương pháp học tập theo tổ, nhóm để nâng cao chất lượng
dạy học, đưa giờ học thoát khỏi sự nhàm chán, đơn điệu và khô khan, nhất là các
tiết ôn tập, cụ thể là phần Văn học dân gian Việt Nam, Chương trình Lớp 10 –
THPT.
Rất mong nhận được những ý kiến đóng góp của quý đồng nghiệp
NỘI DUNG
Theo phương pháp dạy học mới, mục đích cao nhất là làm sao để học sinh (dưới sư hướng dẫn của giáo viên) tự cảm nhận, tự khám phá, chiếm lĩnh nội dung bài học Từ đó, tạo điều kiện cho sự phát triển toàn diện về trí tuệ, tâm hồn, nhân cách và năng lực của học sinh Con đường tốt nhất để thực hiện điều
Trang 3đó là sự hoạt động, làm việc của bản thân từng học sinh Khi lựa chọn hay sử
dụng một phương thức thiết kế giờ học, điều quan trọng đặt ra cho người thầy
là phải khơi gợi và phát huy được tính tích cực của học sinh; tạo điều kiện để tất cả học sinh thực sự làm việc và có hứng thú với bài học
A TỔ CHỨC HỌC TẬP THEO TỔ, NHÓM BẰNG HÌNH THỨC SƯU TẦM TƯ LIỆU :
I Sự cần thiết của việc sưu tầm tư liệu :
Văn học dân gian (VHDG) là những sáng tác vô danh (mang tính tập thể trong sáng tác) và truyền miệng.Vì thế, nó có những đặc điểm quan trọng sau đây:
- Khi miêu tả và thể hiện cuộc sống, VHDG chỉ giữ lại những cái chung cho
cả cộng đồng, là tiếng nói chung của cộng đồng
- Có tính truyền thống và tính dị bản
Như vậy, khi tìm hiểu một thể loại VHDG, nếu chỉ dừng lại ở việc cho học sinh tiếp cận một hoặc một số ít tác phẩm cụ thể trong sách giáo khoa thì e rằng lượng kiến thức chưa thoả đáng, và rất khó trong việc gợi tìm để học sinh
tự rút ra kết luận chung về nội dung, đặc điểm của từng thể loại, từng kiểu truyện Nếu giáo viên tự nêu, đọc cho học sinh thì điều này có thể mang tính áp đặt, còn nếu tự đưa thêm một số tác phẩm khác để minh hoạ, có thể sẽ vi phạm quy định về giảm tải và không đủ thời gian
Giải quyết vấn đề này như thế nào nếu không là yêu cầu các em học sinh
tự tìm tòi thu thập tư liệu từ sách báo, từ người thân, bè bạn và thực tế cuộc sống?
Tất nhiên, công việc này phải được giáo viên định hướng và hướng dẫn cụ thể về đề tài, về cách thực hiện, cách xử lý thông tin, tư liệu tìm được…
II Lợi ích của công việc :
Thực tế cho thấy việc yêu cầu học sinh tìm đọc thêm tác phẩm ngoài sách giáo khoa đem lại nhiều lợi ích Vốn tư liệu được làm giàu thêm nên học sinh có điều kiện tham gia xây dựng bài, tiếp thu bài tốt hơn, nhớ bài lâu hơn, lựa chọn hiệu quả hơn khi làm văn
Ví dụ: Ở bài Khái quát văn học dân gian Việt Nam, sách giáo khoa có đoạn viết: “ …Văn học dân gian được chắt lọc, mài giũa qua không gian và thời gian, khi đến với chúng ta, đã trở thành những viên ngọc sáng Nhiều tác phẩm đã trở thành những mẫu mực về nghệ thuật để ta học tập Những truyện kể dân gian
Trang 4làm cho “ từ đứa trẻ đầu xanh đến cụ già tóc bạc đều truyền tụng và yêu dấu”
( tựa sách Lĩnh Nam chích quái) Những lời ca tiếng hát ân tình ngày xưa vẫn
còn làm say đắm lòng người hôm nay và cả mai sau” Nhưng số lượng tác phẩm
được giới thiệu trong chương trình quá ít, có khi lặp lại ( Tấm Cám), có khi chỉ
là trích đoạn,…
Thực tế cho thấy: Không phải tất cả học sinh đều biết được một số tác phẩm tiêu biểu Nếu có biết thì số học sinh nắm được trọn vẹn tác phẩm cũng không nhiều Do đó, để tham gia xây dựng bài, các em chưa đủ tự tin Tất nhiên
sẽ có vài học sinh khá, giỏi tham gia phát biểu ý kiến, nhưng xét về lâu dài, hiện tượng này sẽ làm giờ học đơn điệu, nhàm chán, không phát huy được tính tích cực của số đông học sinh Nếu giáo viên hướng dẫn cho học sinh chuẩn bị trước, tìm tòi, trao đổi tư liệu với nhau trước, và nếu công việc được thực hiện nghiêm túc, chắc chắn vấn đề trên sẽ được cải thiện đáng kể
Trong quá trình giảng dạy, giáo viên cần gợi ý để học sinh phát hiện ra những điểm giống nhau giữa các tác phẩm, từ đó hiểu rõ hơn, sâu sắc hơn về tính truyền thống, về những giá trị nhân bản, thấy được VHDG là tài sản, là tiếng nói chung của cả cộng đồng, và rộng hơn là của cả nhân loại
Việc sưu tầm tư liệu có thể sẽ chiếm không ít thời gian của học sinh trong khi các em còn phải dành thời gian để đảm bảo yêu cầu của các môn học khác
Vì thế, định hướng của giáo viên trong việc tổ chức cho học sinh học nhóm là hết sức quan trọng Không làm thay công việc của học sinh, nhưng giáo viên cần định hướng, giới thiệu các nguồn cung cấp tư liệu, các cách thức xử lý tư liệu làm sao cho hiệu quả nhất, ít tốn thời gian nhất Đồng thời các tổ, nhóm phải phân công trách nhiệm cho từng thành viên, đảm bảo công bằng cả tổ cùng làm việc
Được như vậy, ngoài tác dụng bổ sung vốn tư liệu, theo tôi, những nét đẹp của truyền thống, bản sắc văn hoá dân tộc, cũng sẽ được các em nhận rõ
hơn, ý thức hơn trong việc giữ gìn và phát huy nó Tình yêu văn chương nghệ thuật nói chung và VHDG nói riêng cũng có phần được bồi đắp trong tâm hồn các em
III Vận dụng tư liệu sưu tầm vào giờ học :
Như đã nói ở trên, sau khi yêu cầu học sinh sưu tầm theo tổ nhóm, giáo viên cần có những định hướng, gợi ý cho học sinh thực hiện Trên lớp, cần cố gắng thu xếp một khoảng thời gian hợp lý để từng tổ, nhóm nói về những gì mình làm được, trao đổi ý kiến với nhau để có thể bổ sung cho nhau, thống nhất
Trang 5ý kiến với nhau, và tích cực góp phần xây dựng bài học Bên cạnh sự làm việc độc lập đó, giáo viên cần có những nhận xét thỏa đáng, khích lệ, động viên đúng mức đối với những gì học sinh thực hiện được
Ví dụ: Ở tiết 21 - 22, Truyện cổ tích thần kỳ, giáo viên có thể yêu cầu học sinh đại diện tổ, nhóm kể một truyện mà mình thích nhất (hoặc sưu tầm được, và lưu ý thời gian cho phép) Sau đó gợi ý để học sinh chỉ ra được:
- Những đặc điểm về cốt truyện, nhân vật
- Sự thể hiện ước mơ, khát vọng của người bình dân trong tác phẩm.v.v… Với cách làm việc này, học sinh sẽ tự mình khám phá tác phẩm, nêu được
ý kiến cảm nhận riêng của mình và chủ động trong việc chiếm lĩnh, tiếp thu nội dung bài học Giờ học sẽ sinh động, hào hứng hơn, học sinh thực sự chủ động hơn
Lưu ý: Công việc sưu tầm cũng có thể được thưc hiện sau khi đã học bài Công việc lúc này không chỉ đơn thuần là tìm tư liệu mà còn viết bài văn nêu lên cảm nhận, suy nghĩ của học sinh về những gì các em sưu tầm được Giáo viên
có thể yêu cầu học sinh tìm hiểu thêm những câu, những truyện có cùng chủ đề, cùng đặc điểm truyền thống để viết bài nhận xét về một khía cạnh nào đó do giáo viên định hướng
Ví dụ: Khi dạy bài Những câu hát than thân, yêu thương tình nghĩa, tôi thấy học sinh rất thích và có cảm nhận khá hay về câu ca dao có hình ảnh muối mặn – gừng cay Tôi đã cho học sinh tìm thêm những câu ca dao có hình ảnh trên và viết bài nhận xét về:
1- Hình ảnh muối mặn – gừng cay trong đời sống xã hội xưa và trong ca dao dân ca (Nhóm 1)
2- Hình ảnh muối mặn – gừng cay trong những câu ca thể hiện tình nghĩa thủy chung, mặn nồng của người dân lao động (Nhóm 2)
3- Hình ảnh muối mặn – gừng cay trong những câu ca thể hiện tình yêu quê hương đất nước ( Nhóm 3)
Sau thời gian quy định một tuần, các em nộp bài viết Tôi nhận thấy các
em có sự cảm thụ rất sáng tạo, bài viết công phu Để khuyến khích, tôi cộng thêm điểm (1-2 điểm tuỳ theo nội dung bài viết) vào cột kiểm tra 15 phút Các
em rất phấn khởi, hứng thú
Trang 6B TỔ CHỨC HỌC TẬP THEO TỔ, NHÓM BẰNG HÌNH THỨC THUYẾT TRÌNH :
Văn học dân gian (VHDG) là bộ phận văn học rất gần gũi với mọi người, trong đó có học sinh Ở cấp I và II các em đã được học về VHDG, riêng ở lớp
10, học kỳ I, thì phần trọng tâm cũng là VHDG Mỗi học sinh, ít nhiều đều đã có một số kiến thức, vốn liếng nhất định và hầu hết, các em đều tỏ ra rất thích thú khi học VHDG Trong thực tế, nguồn tư liệu về bộ phận văn chương này rất phong phú Do đó, nếu giáo viên định hướng, tổ chức tốt, chắc chắn hình thức học tập này sẽ mang lại hiệu quả cao, nhất là đối với các bài học về thể loại quen thuộc như truyện cổ tích, ca dao dân ca và bài ôn tập
Qua thực tế giảng dạy của cá nhân và tham khảo ý kiến của một số đồng nghiệp đã tổ chức hình thức học tập này, tôi xin được nêu ra một số ưu, khuyết điểm và cách thức tiến hành tổ chức cho học sinh học tập theo hình thức tổ, nhóm
I NHẬN XÉT CHUNG :
1 - Ưu điểm :
+ Phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập
+ Rèn luyện phương pháp tư duy, kỹ năng nói, viết, phát biểu thảo luận + Phát huy tinh thần tập thể, đoàn kết, tương trợ trong học tập của học sinh
2 - Nhược điểm :
Có một số cá nhân học sinh không làm việc, đùn đẩy công việc cho bạn hoặc làm lấy lệ, không có chất lượng
II CÁCH THỨC TIẾN HÀNH :
1 Chuẩn bị :
Trang 7a) Giáo viên:
- Chọn trong chương trình bài thích hợp, đặt ra những đề tài, nội dung cụ thể cho từng tổ, nhóm Cũng có thể đưa một đề tài chung cho cả 6 tổ cùng thực hiện và gợi ý cần thiết để học sinh thực hiện tốt (Giáo viên có thể đánh máy đề tài và những gợi ý cần thiết để phát cho học sinh)
- Nói rõ cách thực hiện và những quy định về hình thức trình bày :
Khổ giấy A4 , in 1 mặt
Quy định về font, kiểu chữ, cỡ chữ
Cách trình bày các đề mục, tiêu đề
Có ô điểm, lời phê
Mục lục, danh sách các thành viên
- Sau khi giao đề tài cho từng tổ, nhóm với thời gian quy định hợp lý, học sinh sẽ nộp bài để giáo viên xem và nhận xét, đánh giá bước đầu Giáo viên có thể sửa chữa và dặn dò thêm đối với học sinh sẽ thuyết trình để giờ học hiệu quả hơn Nếu thời gian hạn chế có thể chọn một hai bài tiêu biểu, viết tốt để trình bày trước lớp
- Dự kiến tình huống nảy sinh trong quá trình làm việc để có hướng giải quyết kịp thời, hợp lý
b) Học sinh:
Học sinh tự bàn bạc, trao đổi và phân công cho nhau cùng thực hiện bài thu hoạch chung Để tránh tình trạng một số cá nhân không làm việc thực sự, tổ trưởng sẽ phân công cụ thể từng phần việc cho các thành viên và ghi lại bảng phân công Khi nộp bài thuyết trình sẽ kèm theo cả phần đóng góp của các cá nhân (bản viết thô)
c) Phân bố thời gian:
Mỗi giáo viên tùy đặc điểm, tình hình lớp, nội dung bài học, thời gian dành cho bài học và theo chủ ý riêng, hoàn toàn có thể linh động phân bố thời gian sao cho hợp lý Nhưng nhìn chung, cần đảm bảo thời gian để:
- Học sinh thuyết trình đề tài và trả lời thắc mắc
- Giáo viên nêu nhận xét, tổng kết
2 Lên lớp :
a - Ổn định trật tự
Trang 8b - Kiểm tra bài cũ.
c - Giới thiệu bài ôn tập và cách thức làm việc
d - Bài mới
* Hoạt động của học sinh :
- Thuyết trình :
Người được cử thuyết trình sẽ giới thiệu đề tài cùng các vấn đề được trình bày trong công trình mà tổ, nhóm mình đã thực hiện Chú ý đến tính hệ thống và nếu có thể thì kết hợp với trình bày bảng để các bạn theo dõi, ghi chép (Tổ, nhóm cử thêm một học sinh khác lên bảng ghi tóm lược những nội dung trọng tâm của bài thu hoạch như một dàn bài ôn tập)
- Thảo luận:
Những học sinh khác (hoặc giáo viên) có thể nêu những thắc mắc của mình về những nội dung kiến thức được trình bày Người trình bày hoặc một thành viên khác ở tổ, nhóm sẽ giải đáp
Tất cả học sinh trong lớp đều có thể đóng góp cho bài thuyết trình những khám phá tìm tòi, ý kiến bổ sung để cho công trình được phong phú và hoàn thiện hơn
* Hoạt động của giáo viên :
- Tổ chức, điều khiển tiết học để vừa tạo sự hứng thú, sôi nổi vừa đảm bảo trật tự và bài học được tiến hành đúng hướng
- Xử lý các tình huống phát sinh (nếu có); giúp đỡ người trình bày khi cần thiết
- Đánh giá tổng kết:
+ Nêu những ưu, khuyết điểm của công trình và cả của người trình bày + Nhắc lại những kiến thức quan trọng, bổ sung những thiếu sót cho học sinh (nếu có)
+ Giải đáp những thắc mắc chưa có câu trả lời thoả đáng
+ Đánh giá chung
* Để khuyến khích học sinh hào hứng với cách học tổ, nhóm, giáo viên có thể chấm điểm để cộng thêm vào cột 15 phút hoặc lấy vào cột điểm 15 phút nếu thấy các em thực hiện tốt Đây là một công trình tập thể nên cả tổ sẽ có cùng điểm số Tuy nhiên học sinh thuyết trình sinh động và học sinh có câu trả lời
Trang 9xuất sắc, ý kiến đóng góp hay sẽ được điểm thưởng, và học sinh làm lấy lệ, không tham gia đóng góp cho bài thu hoạch chung sẽ bị điểm kém hoặc không
có điểm Việc đánh giá bằng điểm số cũng nên công khai trước lớp
Khi đánh giá, chú ý khuyến khích sự sáng tạo của học sinh bởi trong thực
tế, nhiều học sinh tỏ ra rất sáng tạo, có nhiều ý tưởng độc đáo, đáng trân trọng
d) Củng cố dặn dò:
- Nhắc nhở học sinh tự ôn tập để củng cố kiến thức
- Chuẩn bị cho bài kiểm tra (nếu có) và bài tiếp theo trong chương trình
C KHẢ NĂNG ỨNG DỤNG KHI DẠY VĂN HỌC DÂN GIAN
Để chuẩn bị bài mới, mỗi học sinh bên cạnh việc soạn bài theo phần hướng dẫn học bài trong sách giáo khoa, còn phải tích cực cùng tổ, nhóm, thực hiện các công việc khác mà giáo viên yêu cầu Trong phần văn học dân gian, có sáu bài có thể áp dụng hình thức học tập theo tổ, nhóm
Sau đây là một số đề xuất ứng dụng ở từng bài cụ thể:
Bài Khái quát văn học dân gian Việt Nam
Các tổ, nhóm sẽ:
- Sưu tầm những văn bản khác nhau của cùng một bài ca dao hoặc
một truyện kể dân gian
- Sưu tầm những truyện kể, ca dao dân ca, thành ngữ, tục ngữ,……
thể hiện niềm tin bất diệt vào chính nghĩa, cái thiện,lòng yêu quê
hương đất nước
- Sưu tầm và kể tác phẩm cụ thể của từng thể loại văn học dân gian
Bài: Truyện cổ tích
Các tổ, nhóm sẽ:
- Sưu tầm và kể lại chi tiết một truyện cổ tích thần kỳ mà em thấy hay nhất (tổ cử một HS đại diện kể)
-Viết bài thuyết trình cho biết: Trong truyện em vừa kể nhân vật chính có số phận như thế nào? Liên hệ với các truyện khác mà em biết; cách kết thúc có hậu của câu chuyện đã nêu lên ước mơ gì của người bình dân?
Truyện Tấm Cám
Các tổ, nhóm:
Kể lại truyện mà không nhìn sách
Trang 10 Tìm hiểu truyện : Điền vào ô trống theo mẫu( bảng hệ thống đối sánh)
Chặng 1:
tranh đoạt
trong gia đình
Tấm Cám, dì ghẻ Yếu tố thần kì, hình
ảnh chi tiết tiêu biểu
Ví dụ :
Chặng 1 : Kể về quá trình diễn tiến của mâu thuẫn – xung đột theo các chặng để khái quát phẩm chất, tính cách các nhân vật và chủ đề của
truyện
- Chi tiết : Đi bắt tép
- Nhân vật: Tấm chăm chỉ, được giỏ tép đầy, khóc khi mất tép
Cám lười biếng chẳng được gì, lừa chị đổ
tép sang giỏ mình về trước lĩnh thưởng
- Yếu tố thần kì, hình ảnh chi tiết tiu biểu: ci yếm đỏ
- Đánh giá : Cám đã cướp công lao và quyền lợi vật chất của Tấm
Sưu tầm dị bản của truyện Tấm Cám
Bài: Truyện cười
Nhưng nó phải bằng hai mày
Tổ nhóm sẽ:
-Tìm hiểu truyện bằng cách trả lời các câu hỏi sau:
- Phân tích mối quan hệ giữa lí trưởng và Cải thể hiện trong cử chỉ, hành động của từng người
- Định hướng:
Quan hệ xã hội, pháp luật
Người xử kiện, người cầm quyền địa phương, đại diện thực thi luật pháp, nổi tiếng xử kiện giỏi
Dân lao động nghèo, từng lo tiền lót quan, mong được xử thắng kiện
Hành động, cử chỉ xòe 5 ngón tay
trái úp lên 5 ngón tay mặt( chủ động)
Vội xòe 5 ngón tay, ngẩng mặt nhìn thầy lí ( bị động)