Trong chung m uc nhat dinh.[r]
Trang 1Dân tộc và ngôn ngữ dàn tộc
H O À N G VÃN MA
C Ả N H Q U A N C Á C N G Ó N N G Ữ V IỆ T N A M
Trong giới khoa học xã hội và nhân vãn, m ột sô người
thường không thấy có sự khác biệt giữa sự phân loại các
cộng đồn ạ dân tộc vé phương diện ngôn ngữ học và dân
tộc học Nếu phàn loại dưới góc độ dân tộc học, tiêu chuẩn
chính là lịch sứ-văn hoá, trorm đó ngôn ngữ là một yếu tố
rất quan trọng, thời phân loại dưới góc độ ngôn ngữ học,
tiêu chuán ngôn ngữ là duy nhất Có thế nêu vài ví dụ cụ thế
vé sự khác biệt giữa hai kicu phân loại nói trcn ờ Việt Nam
- J Nếu xét dưới góc độ dàn tộc học, có 8 nhóm dãn tộc
Tày-Thái (K am -Thai), : Tày, Thái, Nùng, Sán Chay (Cao
Lan-Sán Chi), G iáy, Lào, Lự, Bỏ Y Nhưng nếu xét dưới
ỈIÓC độ ngôn ngữ học thì lại cổ thêm các ngôn ngừ Tày-
Thái sau đây:
* Tiếng Thuý, một ngôn ngữ đang được sử dụng tại
xã Thượng M inh (Chiêm Hoá, Tuyên Quang)
* Tiếng Tống, m ột thứ tiếng sắp trở thành tử ngữ
Hiện nay người Tống ở xã Trung Sơn (Yên Sơn, Tuyên
Q uang) đã dùng tiếng Dao trong giao tiếp hàng ngày Chỉ
các cụ £Ìà người Tỏng trên 60 tuổi còn nhớ được vốn từ
liếng Tòn ổ trong chừng mực nhất định
* Dân tộc Pa Dí, dán tộc Thu Lao ớ Mường Khương
(Lào Cai) hiện nay là nh ữ n s nhóm địa phương của dân tộc
Tày Nhưng về nhiều khía cạnh, ngôn ngừ của họ lại gần
gũi với tiếng Thái hơn là tiếng Tày
* Dãn tộc Sán Chay gồm hai nhóm địa phương là Cao Lan và Sán Chí Người Cao Lan nói ngôn ngữ thuộc nhóm Tày-Thái Người Sán Chi nói m ột ngôn ngữ nằm trong nhóm 'Hán Như vậy số lượng ngôn ngữ trong nhóm Tày-Thái là 13 (m ặc dầu số dân tộc chí là 8)
_! Vc các ngôn ngữ trong nhóm Việt-M ường, nhóm được các nhà nghiên cứu trong cũng như ngoài nước chú ý nhất, vì gần với ván đé lịch sử tiếng Việt, cho đến nay vẫn chưa được khảng định về số lượng Nhóm này hiện có 4 dân tộc: Kinh Mirờntỉ, Thố (có tài liệu ghi là Cuối hoặc
Pong), Chín, v ề ngón ngữ, cùng cổ nhà nghiên cứu cộng
nhận con sô 4; nhưng cũng có tác giả khánẹ định là 7 ngồn ngữ, trong đó Chứt gồm 3 ngòn ngữ khác nhau là : A Rem Sách (gồm cả Mày, R ục), M ã Liềng Thổ được tách thành hai là Cuối và Pọng Như vậy, chỉ riêng nhóm Việt-M ường cùng đã đú lý do đặt vấn đổ xem xct lại thành phần các ngôn ngữ ó' Việt Nam
LJ Trong nhóm Hán có dân tộc Hoa và dân tộc Ngái Thực ra Hoa là tcn gọi quen thuộc được dùng đê chí bộ phận người từ Trung Hoa sang H iện nay, những người sống ở thành phố và đổng bằng Nam Bộ được gọi là Hoa Những người sống ớ nông thôn m iền Bắc (thường là ở miền núi) hay ớ cá miền N am , có thế do cách sinh hoạt khòng như ớ thành phố, nên được gọi b ằn s các tên : Ngái, Xạ Phang Như vậy Ngái và Hoa là m ột hay hai ngón ngừ ?
Trang 2_J Trcn day la nhung ngon ngir da diro'c cac nha ngon
ngir hoc tiep xiic trong chirng muc nhat dinh Con nhu' doi
voi nhi^u ngon ngir 6 Truong Son-Tay Nguyen (chu yeu la
hai tinh Gia Lai, Kon Turn va mien nui hai tinh Q uang
Nam, Q uang Ngai) tinh hinh con phu’c tap hon nhieu Cac
ngon ngu' 6 do chua co dieu kien dieu tra, nghien ciru
tuong tan Nen xet 6 goc do ngon ngu, hay con nhieu van
de bo ngo Chang han nhom nguoi duoc goi la Ha Lang 6
Ddc Sut ve m at dan toe co the la m ot nhom dia phuong
cua Xo dang, nhung tieng Ha Lang lai co quan he chat che
voi tieng Gie (ty le tu chung giua Ha Lang va Gie la 81%,
trong khi giira Ha Lang va X o dang chi dat 63% )' Trong
trirong hop cac dan toe G ie-Trieng, Co X a dang, Co tu, Ta
oi Bru-Van Kieu , vi hoan canh lich su va do song xen
ke voi nhau, nen doi khi ngon ngu khong trung hop voi
dan toe Do la khong ke cac nhom quen tieng me de, ma
v^n tu nhan thuoc toe nguoi goc nhu mot so bo phan dan
toe thieu so 6 Tay Bac va Tay Nghe An
J Xet 6 goc do so luong nguoi noi cac ngon ngu dan
toe thieu so 6 Viet Nam 6 vao nhirng thu bac khac nhau :
* Nhirng ngon ngu co so luong ngiroi noi tren nira
trieu n h u ': Tay, Thai, Kho m e, M udng, Hm ong, Dao
* Nhung ngon ngu co so luong nguoi noi tren tram ngan
den nira trieu, nhu : Gia rai, E de, Cham, Xo dang, Hre
* Nhirng ngon ngirco so lircmg nguoi noi tren chuc ngan
nhu : Co ho, Ra giai, M nong, Thd, Ha N his Xinh niun
* Nhung ngon ngu co so luong nguoi noi dudi 10
ngan, nhu : La Chf, Phii La, K hang, M ang, Co Lao, Bo Y
La Ha, Cong
* Nhung ngon ngu co so luong nguoi noi ducfi 1
ngan ngiroi, nhu : Si La, Pu Peo, R o mam, Brau 0 du
□ Ve chu viet, theo thong ke hien nay da co tai 26 dan
toe co chCr viet rieng N hung xet ve be day lich sir thi m6i
bo chu nay co the a nhung thang bac khac nhau ve chut nang,
v6 dia vi Do do co the phan chu viet thanh m ot so loai
LI Bo chu co theo dang chu Phan nhu ch u Cham , Kho
me Nam Bo, Thai Tay bac N hung bo chu nay ra doi cach
day hang chuc the ky, da co vai tro quan trong trong doi
song van hoa va tin ngudng ciia cac dan toe nay qua bao
the he Bo chir theo dang chir H an nhu chu Tay Niing
Dao, San Diu ra doi m uon hon nhung cung da in sau vao dai song
J Vao dau the ky nguoi Phap da xay dung 6 Tay
N guyen 4 bo chu theo dang chir La tinh nhu chu : Ba na, E
de, G ia rai va sau cung la Co ho Trong chung m uc nhat dinh cac bo chir do da duoc sir dung nhieu nam trong truong hoc, trong sinh hoat van hoa tinh than cung nhu trong noi bo dan toe
J 0 mien Bac, vao dau nhirng nam 60 Nha nuoc ta da xay dung chu viet theo dang chu La tinh cho cac dan toe Tay Nung, Hmong va Thai Trong vong mot, hai chuc nam dau, cac bo chir nay da phat huy tac dung trong nhieu lmh virc : giao due van hoa Hien nay, pham vi sir dung cac loai chu viet tren da thu hep lai
_J Trong thoi gian dat nuoc bi chia cat, da co luc van
de tieng noi va chu viet khong duoc quan tam nhu xua, nhat la doi voi cac dan toe co chu viet nhu E de, G ia rai,
Ba na Do la nguyen nhan gay ra cuoc dau tranh de bao
t6n van hoa VI thay chir viet la mot cong cu dac lire trong viec truyen dao.V ien N gu hoc Mua he da len Tay Nguyen
6 at xay dung chu viet cho hon mirai may dan toe va soan
sach giao khoa de day cac lop dau cap tieu hoc va dich kinh thanh Do la cac bo chu : Co tu, M nong, Bru-Van kieu, X tieng, Ra giai, Chu ru, Ma, Pa co, Xo dang, Fo Ngao, Hre, Gie, Song thoi gian thir thach cua cac bo chu nay co the noi la rat ngan ngui Do do, an tuong ve cac bo chu nay trong long dan chac con chua dam net Hien my cac bo chu nay duong diroc chinh ly va nghien ciru kia nang sir dung trong giao due 6 cap tieii hoc va trong vi?c ghi chcp von van hoa dan toe
G Ngoai nhung bo chu ke tren, chac se con phai xiy dung ch u viet cho m ot so dan toe khac (neu co nhu cau /a nguyen vong) Nhirng chac chan mot dieu la khong the /a cung khong can xay dung chu viet cho ca 54 dan toe Vin
de ch u viet cung con co mot cach giai quyet co the hap ly
va tien lai hon, la : Sau khi da dieu tra hau hct cac ngon ngir thuoc cac nhom khac nhau, cac nha ngon ngu hoc :o the xay dirng mot bo van chung M6i dan toe m uon co ciu viet, chi can chon nhirng con chir, nhung ky hieu thoa min duo'c nhu cau ghi chep he thong am thanh, he thong tu cia tieng dan toe minh
Trang 3VẮN ĐỂ TIẾNG NÓI VÀ CHỮ VIẾT DÂN TỘC
Chính sách ngôn ngừ là m ột bộ phận cua chính sách
dán tộc Cho ncn ngay từ khi mới thành lập Điirìii và Nhà
nước Việt Nam rất quan tâm đèn ván đổ này Chính sách
đó có tho được tóm tát thành m ột sô điếm sau :
* Tòn trọng quyền bình đán e của các ngôn naừ
* G iúp đỡ các dân tộc phát triến ngón ngữ, văn hoá
* Trong một nước có nhicu dân tộc các dân tộc ít
người cán học các ngôn ngừ cùa dân tộc đông người một
cách tự nguyện, và ngược lại.2
Nếu gọn lại chính sách đó bao eổm hai điếm cơ ban
nhất là "binh iíãnạ" và “/// n ẹu yện ” Đ ươns nhiên bình
đãnsi k h ô n s có nghía là chấp nhận mọi biện pháp không
thực te Cần phái suy tính đến sô dân, đến tình hình phân
bỏ dàn cư tập trung hay phân tán đến bé dày văn hoá cua
mỏi dán tộc Người Chăm , người Hrc, người Cơ ho có số
dân gán Iìhư nhau, nhưng tiếng Chăm và chừ Chăm gắn
với vãn hoá Chàmpa, có ánh hưởng lan toa sang nhiều dân
tộc lân cận Người Tày, với dãn sô tới hàng triệu, sòng tập
trmiii ớ vùnạ; Việt Bác, trong khi người Si La người Pu
Pco với dân số ít ỏi, lại sông xcn kc vào các làng bán của
các dân lộc khác Do đó, chính sách ngôn ngữ đôi với các
dân tộc nói trên không thê như nhau Trên cơ sớ của những
thành c ỏ n2 hay thất bụi qua những năm thực hiện chính
sách ntỉỏn naừ chúng ta cần nhận thức rõ việc gì cần phải
làm việc iii nên làm và việc gì khònơ cẩn thiêt phái làm,
trong lình vực tiếng nói và chữ viết dãn tộc
NHÙNG VIỆC CẦN PHẢI LÀM.
Cán điều tra nghiên cứu dần dần theo khá nàng tài
chính cho phép, lất cả các neôn ngữ dân tộc ở Việt Nam
Đây là m icng đát màu m ờ thu hút sự chú ý của các nhà
nghiên cứu trong và ngoài nước, nên cần chủ độn^ đặt vấn
đé nghiên cứu với các cơ quan, các nhà nghiên cứu nước
ngoài Việc này đà đang và sẽ được thực hiện với m ột quy
mò càng nưày càng lớn hơn Lẽ nào ch ú na ta lại đế mất
một tài nsuvên tinh thần quý báu như vậy3 Đối với các
nhà nghiên cứu nước ngoài, m ục đích của họ là dựa trên
các tir liệu về các ngôn ngừ ở V iệt Nam đê xây dựn£ hệ
thông lý luận hoặc hoàn thiện hệ thống lý luận về ngôn
ngữ học mà ho theo đuổi Đối với chúng ta, mục đích nghiên cứu còn thiết thực hơn nhiều: trên cái vốn tư liệu phong phú đó chúng ta sẽ xây dựng một hệ thống lý ihuyết nhằm phục vụ uiáng dạy song ngừ, nâng cao dân trí
và báo tổn vốn vàn hoá dân tộc, các mục đích thực tiễn khônii kém phần quan trọna
-J Song song với việc điều tra nghiên cứu ngôn ngữ là việc ghi chép di san văn hoá nghệ thuật của tất cá các dán tộc : những truyện cổ tích, ihơ ca, ca dao tục ngữ, kế cả những bài được dù ne trong nsĩhi lẻ hiếu hí nhím 2 bài cầu Trời khán P hật_Thời gian qua, văn học dân tộc đã được sưu tám và giới thiệu tro n2 chừng mực nhất định Đó là thành qua quý siá Song thông thường chi xuất ban nhữnạ công trình bằng tiếne phố thông, chứ không phải những nguyên ban bàng các tiếng dân tộc Đã là bán dịch thì dù người dịch có trình độ song ngừ cao siêu đến đâu phán vãn chương của rác phẩm cũng sẽ bị tước đoạt (đặc biệt là những truyện cười hoặc những truyện mà điểm nút của nó được diễn đạt băn LI thơ ca) Hơn nữa, nếu chí có các tác
phẩm dịch, sẽ không có điều kiện chắt lọc được những cái
hay từ ngôn ngữ tác phẩm Nói tóm lại, các tác phẩm vãn học dân tộc cán dược còng bỏ không những qua các bán dịch sang tiếng Việt (do ycu cầu phổ biến rộng rãi) và cá theo nguycn bán của chúng (do yêu cầu giữ chất văn chương)
J Khích lệ việc sử dụng và giừ gìn tiếng nói các dân tộc vì ngòn ngữ còn thì văn hoá còn Đung vậy, tiêng nói
là một cồng cụ giao tiếp, là biểu hiện “ linh hồn”của một dân tộc, là di sản thicng liêng của m uôn đời đế lại Mỗi tiếng nói được dùng rộng rãi trong các môi trường sinh hoạt : gia đình, làng m ạc, chợ búa và ớ các phạm vi rộng hơn như trong trường học (dạy chữ quốc ngữ, eián s bằng tiếng dán tộc), trong sinh hoạt vãn hoá, văn nchệ (vãn học truyền khấu) và cá trong sinh hoạt chính trị ỏ' các cấp xã, huyện (văn bán bàng tiếng phổ thông nhưng lại được truyền đạt và tháo luận băng tiếng dân tộc thông qua nhừng người thònsz thạo song ngữ)
NHỮNG VIỆC NÊN LÀM.
Chúng tôi có ý định dành phẩn này chủ yếu cho những dân tộc có chữ viết hoặc sẽ có chừ viết
Trang 4—1 Dieu trirdc tien can duoc ban den la moi quan he
giira tieng, chir pho thong va tieng, chu dan toe V£ van de
nay can duac dat ra tir hai xuat phat diem : thong nhat va
binh dang Theo quan diem thong nhat, moi nguoi dan
Viet Nam, dii thuoc dan toe nao d£u co mot thu tieng
chung la tieng Viet, tieng pho thong Dong bao cac dan
toe da tu nguyen chap nhan tieng Viet va coi viec hoc no
la lpi fch thiet thuc cho ban than minh vi nhd biet tieng
Viet ho se d6 dang hap thu nhung tri thuc ciia dat nuoc va
toan nhan loai Con quan diem binh dang ve tieng noi chu'
viet thi khong nen hi£u nong can theo chu nghTa binh
quan Ngudi cach m ang can phai thiet thuc Giira tieng,
chu' phd thong va tieng, chu dan toe, can lira chon cach va
mire do sir dung nhu the nao do de dam bao duoc yeu cau
tien nhanh tien vung c h ic trong hoc tap cung nhu trong
cac ITnh vuc khac Su lira chon dau la tu nguyen nhung
phai tren c a sd phan tich co luan chirng va duac kiem
nghiem tren thuc te khach quan cua hang the ky, ciia hang
thap nicn v£ chirc nang ciia tieng noi, chu viet dan toe
Tir hai xuat phat diem tren, chung ta co the noi :
* Co nhirng chirc nang chi co the duac thuc hien
bang tieng dan toe
* Co nhung chirc nang co the’ thuc hien ca bang hai
thu tieng, nhung can tranh sir chong cheo khong can thiet
* Co nhung chirc nang chi nen duac thuc hien bang
tieng phd thong
Vdi nhirng nhan thu’c nhu vay, chiing ta cd the xem xet
cac chirc nang ciia tieng noi va cua chu viet dan toe Day
la hai van de khong phai luc nao* cung ddng nhat
□ N hu da trinh bay d tren, trong noi bo cong ddng,
viec sir dung tieng noi ciia cong dong do khong nen bi gidi
han Con viec dung chu viet lai la mot van de phirc tap han
nhidu, du chi nhae tdi cac bo chu da mang tinh phap quy,
chu chua dam noi den tat ca 26 bo chu da cd N hung bo
chu ay ra ddi la do doi hoi ciia xa hoi, nhung dong thdi
cung gan vdi chinh sach ngon ngir va chiu su tac dong ciia
Nha nude Viec sir dung chu viet dan toe la ndi ban khoan
day dirt ciia cac can bo lanh dao va ciia cac nha van hoa,
giao due
58
Trong Finh vuc giao due.
Khi m uon dua chu viet eua m ot dan toe nao do vao nha
trudng hai cau hoi duac dat ra la hoc de lam gi ? va h o c bang cach nao ? Day la hai cau hoi rat kho, nen mdi nguai
giai dap theo mot cach Vi chua tra ldi sang to cau 1 m a
da tra ldi cau 2, nen viec dua chu dan toe vao nha trudng trong may chuc nam qua khong cd hieu qua
Theo chung tdi viec dua ch u dan toe vao nha trudng nham hai muc dich sau :
* Bao ton va phat trien van hoa dan toe trong do cd
ca ngon ngu dan toe
* Giup cho cac em hoc sinh dan toe nam duac tieng Viet chinh xac han, sau han va nhanh han (chu le nao hoc chu dan toe lai lam can trd viec hoc chir pho thong, vi chua thay m ot ly thuyet nao ndi rang cac em m uon hoc gioi ngoai ngu thi dimg day vao tieng me de)
—I N hu vay, viec dua chu dan toe vao nha trudng trudc tien la vi muc dich van hoa chir khong phai la m uc dich giao due Muon hieu sau va sir dung nhuan nhuySn m ot ngon ngu thi phai hoc ngon ngir do va m uon cd cai de hoc, thi can cd ngudi nghien eiru, giang giai, phan tich trudc
do Cd hoc mdi hieu het duac cai hay, cai tinh te da duac
sang tao ra qua bao ddi nay Ngudi Tay ndi “Po sac phing
fa y an p o chan phing fa y com ” (ngudi cham suai lua thi ngd ngudi ve dang sau, ngudi lu&i sudi lua thi cui khom ve ddng trudc) Ro rang qua tu the ngudi sudi lira ma ndi len
ke cham ngudi ludi4 D en nhu de bieu dat cai y “ lam mot
viec thira” , ngudi Viet ndi “ch o cui ve rim g” , ngudi Tay ndi “Thap nam mua to bo” (gdnh nude ve nguon) O vung
dan toe, ciii cd the’ d sat ngay canh nha nen, neu ngudi Tay cung ndi nhu ngudi xuoi thi con dau cai y “v<9 tich s i / \
Do vay, ngudi lam cong tac van hoa dan toe phai la ngudi song ngu hoan hao den muc do nhuan nhuy6n, nen khi ndi hoac viet tieng Viet thi ra tieng V i e t ; va nguac lai, khi ndi hoac viet tieng dan toe thi ra tieng dan toe Neu lap tre, khong duoc hoc tieng me de thi nhieu cai hay, cai goc ciia dan toe minh se bi lang quen dan Ket qua, khi ndi tieng dan toe thi pha lan tieng Viet m ot each khong can thiet ; khi ndi tieng Viet thi lai lo ngay cai giong mien nguac Nhirng ngirdi song ngu nhu vay la d mire do thap, do do se khong cang dang noi cong viec bao ton va phat trien ngon ngu cung nhu van hoa dan toe
Trang 5_J Doi vdi muc dich thu hai, trudc khi ban den no, can
nhac lai mot vai sir viec thuoc ve qua khir chua lay gi lam
xa lam 0 mien Bac, sau khi phe chualn ba phuong an chu,
ch u dan toe duac dem day xen ke o' bac tieu hoc Sau mot
thdi gian the nghiem mot sd can bo va nhan dan deu ban
khoan : hoc nhir vay la di dudng vong, dan den lam cham
bude tien con em dan toe' Cuoc thuc nghiem bat buoc
phai dung lai Tu day hoc sinh cac dan toe tuy co chu cua
minh nhung lai hoc thang bang chu quoc ngir Cac em da
phai di dudng “rat" Song chat luong hoc sinh vung dan
toe v&n khong kha quan hon, tham chf con thut lui so vdi
trudc Bay gid, thi dii di dudng vong hay di dudng tat deu
da gap nhau d nga ba dudng, cai nga ba song ngu can tim
each khac phuc (tire la ngoai tieng me de, cac tre em dan
toe neu muon hoc tot can biet tieng Viet cang sdm cang
nhanh, cang tot) va cac nha nghien cuu a in tun con dudng
di dung d cho nga ba nay
_J Khi vao hoc, neu tre em khong biet tieng Viet hoac
biet rat han che thi ngudi giao vien can phai thong thao ca
tieng Viet liin tieng dan toe Nhung bai bang tieng Viet,
neu cac em khong hieu noi, chi co cach khac phuc la giao
vien ddi dich hoac giang bai bang tieng dan toe Con nhu
dung tieng Viet de giai thfch tieng Viet th'i chi la mot vong
luan quan lam m u them dau oc cua cac em (cung nhu
ngudi mdi hoc ngoai ngu thi dung sao ndi tu dien tudng
giai) N hung mot van de khac cung lai cdn duoc dat ra la,
do von tir tieng Viet cung cap cho hoc sinh ngay cang ldn,
ngay cang tang nhanh, giao vien can ddi dich va giai thfch
mot sd luong tu vung ldn, neu khong co he thong ky hieu
(d day m uon noi den chu dan toe) de ghi chep lai thi hoc
sinh se rat d6 quen Cho nen, can co gid day them chu dan
toe de dap ung hai muc dich vira neu tren (muc dich van
hoa va m uc dich giao due)
-J Dii la thuc hien theo hudng nao cung can co them
mot sd dieu kien Hien nay, he thong giao due la thong
nhat trong pham vi toan quoc Hoc sinh dan toe thieu sd
cung nhu hoc sinh dan toe da sd deu cung chung mot dieim
xuat phat, cung chung mot diem ket thuc, nhung dieu kien
day va hoc giua hai ldp tre nay lai khac nhau kha xa O
\ ung dan toe ft ngudi, trudng hoc thudng xa nha va thieu
trang bi trinh do giao vien noi chung kern, hoc sinh lai
phai lam viec giup gia dinh, toi den co noi chua co dien
Cho nen, ro rang la can co cac bo sach giao khoa danh rieng cho ngudi dan toe va cac bo sach hudng dim day song ngir danh rieng cho giao vien vung dan toe
Trong linh vuc van hoc nghe thuat va thong tin tuyen truyen.
Trong lmh vuc nay khong nen han che muc do sir dung tieng va chu dan toe Co nhu the thi tieng va chu dan toe mdi lam duoc nhiem vu chu yeu nhat, co ban nhat cua chung la : phuc hoi, duy tri va phat trien nen van hoa dan toe Ngudi lam cdng tac suu tam , nghien cuu phai biet chu dan toe neu chua co thi phai dung ky hieu ghi lai
3 Trudc het can phai dung ch u dan toe de suu tam kho tang van hoa dan gian Mat khac, can dong vien va khuyen khfch cac nha hoat dong van hoa tiep tuc sang tac nhung ang van tho b in g tieng dan toe vi trong noi bo cong ddng, chung van con sue truyen cam manh me Co the noi van de phat tri£n ngon ngu dan toe phai duoc dat ra trong toan bo
sir nghiep phat trien van hoa, van hoc dan toe Hai van d&
nay khong the tach rdi nhau
Trong cac linh vuc khac.
Ngoai cac linh vuc ke tren, phai chang tieng va chu dan toe ft ngudi, trong chirng m uc nhat dinh, co the phd cap khoa hoc thudng thuc ? Nhim g noi den khoa hoc la dung cham den he thong thuat ngu Trong pham vi nay, phai cdng nhan la chua co su chu y xay dung va bo sung cac thuat ngu mdi cho bat cu ngon ngu cua dan toe ft ngudi nao Cac thuat ngu khoa hoc co the hoac duoc muon thang
tu tieng Viet hoac duoc tao ra tu von tu cua tieng dan toe, nhung khi su dung can chu thfch thuat ngir tieng V iet6 tuong ung d ben canh de dam bao dd chfnh xac, tranh hieiu lam (dac biet ve y hoc : neu ghi hay doc nham ten benh hay ten thuoc thi d6 gay nguy hiem den tfnh mang cua ngudi benh)
□ Trong lTnh vuc cong van va giay td hanh chfnh, cho den hien nay viec dung chir viet cua cac dan toe ft ngudi hau nhu van chua duoc nhac tdi Co le neu N ha nude thay khong qua phuc tap m a co hieu qua thi nen su dung; neu dung la qua phien toai ma hieu qua chang la bao thi chua c^n dat ra Nhung ngudi dan phai co quy6n, neu thay can thiet, duoc su dung tieng me de khi can di£n dat chfnh xac
Trang 6ý của mình trước pháp luật và trong các lĩnh vực hành
chính khác Do đó, nếu các cán bộ còng tác ở vùng dân tộc
là người khác tộc thì nên biết tiếng dân tộc nơi mình
phục vụ
C H Ú T H ÍC H
1 Về phương diện dàn tộc học, người Hà Lãng ớ Đãc Sút nhận các nhóm Hà Lăng nơi khác là đồng tộc, tuy ở đay
họ sống gần với người Giẻ
2 Trong các cuộc kháng chiến chông ngoại xâm, đế sôVig
cùng dân, vận động được dân tham gia đánh giặc, những cán bộ cách m ạng (không phải người dân tộc) thường phái nói thóng thạo tiếng dân tộc vùng đó Hết chiến tranh, việc học tiếng dân tộc bị giám sút nhiều Đày là hiện tượng không tốt Nhà nước cần khuyến khích những cán bộ người đa số công tác tại vùng dàn tộc nói được tiếng ớ vùng đó
' Vào những năm 70, 80, các nhà khoa học Liên Xô (cũ)
đã bó ra nhiều tiền của và công sức tiến hành điều tra các ngôn ngừ của các dân tộc ứ Việt Nam (được cả tháy 17 ngôn ngừ) Phần nhiều các ngôn ngừ này chưa được th ế giới biết đến Các nhà khoa học Âu-M ỹ cũng đã bỏ rất
nhiều tiền của đê nghiên cứu các ngổn ngữ dân tộc ở các
vùng heo lánh thuộc Tây bắc, Hà G iang, Thừa Thiên,
Q uảng Bình và hiện họ rất thiết tha được vào đế tiếp tục nghiên cứu các ngôn ngữ mà các nhà nghiên cứu Việt Nam không đê ý tới như ticng Tống, Thuý, Cờ Lao, La Chí, Rục, Séc,
4 Tại sao vậy ? Vì người chăm làm thì kiếm được lắm củi
và tất sẽ có lứa cháy hổng làm rát mặt người sưởi nên phải ngả người về phía sau Kẻ lười thì ít củi, nên lửa
chóng làn, người sưới phái cúi khom cả người trên đông lửa m à chưa chắc đã thấy ấm
5 Vì tiếng dân tộc chưa đú từ để diễn đạt, nên lèn cáp II phải chuyển sang học tiếng phổ thông Lại thêm, mỗi dân tộc có những nhóm địa phương ; mỗi ngôn ngữ có nhiều phương nsữ, trẻ em khó học nêu theo m ột sách giáo khoa thống nhất
h Có khi chú thích cả bằng tiếng Anh, tiếng Pháp hay tiếng
La tinh