Giáo trình xã hội học phần 1

s Hiểu được bản chất của các lý thuyết xã hội học và biểu hiện của nó trong thực t ế xã hội.. s Hiểu được bản chất của các khái niêm xã hội học..[r]

T R Ư Ò N G Đ Ạ I H Ọ C K I N H TẾ Q U Ố C D Â N

BỘ MỒN TÂM LÝ - XÃ HỘI HỌC Chủ biên: Th.s Lương Văn úc

L Ờ I G I Ớ I T H I Ệ U

X ã h ộ i học là m ô n khoa học độc "lập trong h ệ thống c á c m ô n khoa học xã h ộ i Ở V i ệ t Nam, mặc d ù c h u y ê n n g à n h xã h ộ i học

c ò n k h á non trẻ n h ư n g trong những thập k ỷ qua, những n g h i ê n

cứu x ã h ộ i học đ ã g ó p phần đ á n g k ể v à o việc đ à o tạo n g u ồ n

n h â n lực, v à o việc hoạch định nhữpg c h í n h s á c h phát t r i ể n k i n h

t ế - x ã h ộ i của đ ấ t nước M ô n x ã h ộ i học k h ô n g ch ỉ được n g h i ê n

cứu và giảng d ạ y t ạ i nhiều trường đ ạ i học và cao đ ẳ n g trong cả

nước, đặc b i ệ t là ở c á c trường thuộc k h ố i khoa học x ã h ộ i v à

n h â n vãn, k i n h t ế - tài chính m à c ò n được sự quan t â m của

n h i ề u n h à l ã n h đ ạo , của c á c n h à qu ả n lí k i n h t ế - x ã h ộ i , của

những n g ư ờ i hoạt đ ộ n g trong c á c lĩnh vực đ o à n t h ể : c ô n g đ o à n ,

thanh n i ê n , p h ụ nữ C ô n g cuộc đ ổ i m ớ i , sự nghiệp đ ẩ y m ạ n h

c ô n g nghiệp hoa và h i ệ n đ ạ i hoa đất nước đ a n g đ ặ t ra n h i ề u v ấ n

đ ề xã h ộ i phức tạp, đòi h ỏ i phải c ó những nhận thức cao và c á c h

giải quyết hữu h i ệ u , trong đ ó , k h ô n g thể t h i ế u những t r i thức x ã

h ộ i học

Đ ạ i học K i n h t ế Q u ố c d â n là m ộ t trong những trường thuộc

k h ố i kinh t ế - tài c h í n h đ ã sớm đ ư a m ô n x ã h ộ i học v à o g i ả n g

dạy N ă m 2002, B ộ m ô n T â m L ý - X ã H ộ i H ọ c đ ã x u â t bản

cuốn Giáo trình Xã hội học và tài l i ệ u đ ó đ ã g ó p phần k h ô n g n h ỏ

v à o việc đ à o tạo của trường T u y n h i ê n , trước y ê u cầu đ ổ i m ớ i

và h ộ i nhập quốc tế, b ộ m ô n đ ã quyết định sửa đ ổ i , b ổ sung v à

n â n g cấp cho c u ố n Giáo trình Xã hội học Đ â y là k ế t q u ả n g h i ê n

cứu, giảng d ạ y và b i ê n soạn của t ậ p t h ể c á n b ộ giảng dạy b ộ

m ô n X ã h ộ i học d ư ớ i sự c h ù biên của ThS L ư ơ n g V ă n ú c - C h ủ

i h i ệ m b ộ m ô n C á c tác g i ả tham gia b i ê n soạn:

ThS L ư ơ n g V ă n ứ c v i ế t c á c c h ư ơ n g ì, n i , V U I và I X

G V C Lê Quốc T h ụ viết c h ư ơ n g l i ThS N g u y ễ n Thị Bích viết c h ư ơ n g V ThS Trần Thị K i m Thanh viết c h ư ơ n g I V ThS T r ầ n Cao K h ả i viết c h ư ơ n g v u ThS Đ ặ n g H ổ n g Sơn viết c h ư ơ n g V I Trong q u á trình biên soạn cuốn g i á o trình n à y , c h ú n g tôi đ ã

sử dụng tài l i ệ u của giáo trình cũ và c á c tài l i ệ u tham k h ả o k h á c

B ộ m ô n đ ã nhận được sự quan t â m và g i ú p đ ỡ của n h i ề u tập t h ể

và cá n h â n trong cũng n h ư ngoài trường X i n trân t r ọ n g c ả m ơ n

và đ à o tạo từ xa thuộc trường Đ ạ i học K i n h t ế Q u ố c d â n

Rất mong nhận được ý k i ế n đ ó n g g ó p , trao đ ổ i đ ể c u ố n g i á o trình n à y n g à y c à n g h o à n thiện hem

Bộ MÔN TÂM LÝ - XÃ HỘI HỌC

TRƯỜNG ĐẠI HỌC K I N H T Ê Q U Ố C DÂN

M Ụ C L Ụ C

L ờ i g i ớ i t h i ệ u 3 Chương ì TỔNG QUAN VỂ XÃ HỘI HỌC li

3 Đặc đ i ể m của nền văn hóa tiên t i ế n , đ ậ m đ à bản sắc d â n tộc trong giai đ o ạ n C ô n g n g h i ệ p h ó a , h i ệ n

5 M ô i trường sinh thái 208

1 T h u y ế t đ ấ u tranh giai cấp của K a r l M a r x 235

2 T h u y ế t duy lý h ó a x ã h ộ i của M a x Weber 236

3 T h u y ế t chức n ă n g x ã h ộ i của Talcott Parsons 237

Giảo trinh XÃ HỘI HỌC H B S^B B S

C h ư ơ n g ì

T Ổ N G Q U A N V Ề X Ã H Ộ I H Ọ C

M ụ c đích của c h ư ơ n g :

•S Hiểu được bản chất của xã hội và xã hội học

•s Hiểu được lịch sử phát triển của xã hội học

s Hiểu được bản chất của các lý thuyết xã hội học và biểu hiện

của nó trong thực t ế xã hội

/ Hiểu được các cách tiếp cận đ ố i tượng xã hội học và phát biểu

đ ố i tượng của xã hội học theo quan điểm của giáo trình

s Hiểu được bản chất của các khái niêm xã hội học

s Hiểu được m ố i quan hệ của xã hội học với các môn học khác

N ộ i dung c h ư ơ n g :

f Khái quát chung vế Xã hội học

s Đ ố i tượng nghiên cứu của xã hội học

s Chức năng và Nhiệm vụ của xã hội học

•S Phạm vi của Xã hội học và m ố i quan hệ giữa xã hội học với

một số m ô n học khác

ì K H Á I Q U Á T C H Ư N G V Ề X Ã H Ộ I H Ọ C

1 K h á i q u á t c h u n g v ề x ã h ộ i

X ã h ộ i , theo nghĩa đem g i ả n nhất, là tập hợp của c á c c á

n h â n , song con n g ư ờ i c ó quy luật sinh t ồ n của con n g ư ờ i , x ã h ộ i

c ó quy luật v ậ n đ ộ n g của x ã h ộ i C á c quy luật đ ó c ù n g t ồ n t ạ i và

chi p h ố i l ẫ n nhau V ậ y x ã h ộ i là g ì ? H i ệ n nay c ó rất n h i ề u quan

n i ệ m k h á c nhau v ề v ấ n đ ề n à y C ó m ộ t số quan n i ệ m cho rằng:

X ã h ộ i là m ộ t tập hợp số đ ô n g n g ư ờ i trong p h à m v i k h ô n g gian

và thời gian nhất đ ị n h và c ó c á c ứng x ử x ã h ộ i theo v ã n h ó a

riêng Khái n i ệ m k h á c cho rằng: Xã h ộ i c ó t h ể đ ị n h nghĩa n h ư

con người tương tác vói nhau trong m ộ t lãnh t h ổ g i ớ i hạn và

c ù n g chung m ộ t vãn h ó a (GS John J Macionis, M ỹ ) Theo từ

điển xã h ộ i học của G Endrweit và G T r o m m d o r í T ( Đ ứ c ) : X ã

h ộ i , theo nghĩa tổng quát là sự gắn bó (nói chung được x á c đ ị n h

theo k h ô n g gian và thời gian) c ù a m ộ t tập hợp c á c thực thể sống

c ù n g loại và chia sẻ c ù n g m ộ t quan h ệ s ò n g (Thực vật, đ ộ n g v ậ t ,

con người); theo nghĩa hẹp và chỉ nói tới con n g ư ờ i , là m ộ t tập

hợp được giới hạn bởi k h ô n g gian, thời gian hoặc xã h ộ i và c ó sự

sắp x ế p của c á c cá n h â n hay n h ó m các n h â n , n h ữ n g n g ư ờ i g ắ n

bó với nhau trong quan hệ tương h ỗ trực tiếp và g i á n tiếp C ũ n g

c ó quan n i ệ m cho r ằ ng : x ã h ộ i là tổng h ò a cá c m ô i quan h ệ củ a

con n g ư ờ i s ô n g trong g i ớ i hạn k h ô n g gian và t h ờ i gian nhất đ ị n h

theo một nền vãn h ó a riêng C á c k h á i n i ệ m trên cho thấy x ã h ộ i

c ó bốn vấn đ ề cần đ ể cập là: xã h ộ i là m ộ t tập hợp n g ư ờ i trong

k h ô n g gian và thời gian nhất định, tập hợp n g ư ờ i c ó n ề n v ã n h ó a

riêng trong c á c h ứng xử xã h ộ i , c ó những hoạt đ ộ n g k i n h t ế x ã

h ộ i nhất định tương h ỗ v ớ i nhau đ ể đ ả m bảo sự sống, c ó h ệ

thống các m ố i quan h ệ tương tác với nhau m ộ t c á c h trực t i ế p hay

g i á n t i ế p T ừ sự p h â n tíc h trên , n h i ề u n h à x ã h ộ i họ c t h ố n g nh ấ t

rằng: Xa hội là một hệ thống các hoạt dộng và các quan hệ của

con người có đời sống kinh tế, chính trị, văn hoa chung cùng cư

trú trên một lãnh thổ ỏ một giai đoạn phát triển nhất định của lịch sử

Trong thực t ế h i ệ n nay, phạm trù xã h ộ i đ ư ợ c sử d ụ n g rất đ a

dạng và phản á n h trong một phạm v i nhất đ ị n h theo m ộ t mục

đ í c h n à o đ ó N ế u xem xét c á c h s ô n g theo vật chất và những g i á

trị thống trị thì c ó xã hội thượng hùi và xã hội bình dán N ế u x é t

theo t r ì n h đ ộ ứng x ử x ã h ộ i từ c ạ n h tranh sin h t ồ n đ ế n c ộ n g

đổng xã h ộ i thì có xã hội hoc»f> dã, xã hội mông muội, xã hoi

văn minh (Lewis Morgan) hoặc: bầy đàn, thị tộc, bộ lạc, bô tóc

dán tộc ( E m i l e Durkheim) N ế u xét theo c á c h sống của m ộ t tôn

giáo n à o đ ó thì c ó xã hội Kitô giáo, xã hội Hồi giáo, xã hội Phật giáo, xã hội Khổng giáo (Nho giáo) N ế u xét theo trình đ ộ p h á t

triển của khoa học k ỹ thuật thì c ó xã hội trồng trọt và chăn nuôi,

xã hội nông nghiệp, xã hội công nghiệp, xã hội hậu công nghiệp

N h i ề u n h à x ã h ộ i học cho r ằ ng , x ã h ộ i loài n g ư ờ i đ ã phá t t r i ể n

qua c á c m ô h ì n h xã h ộ i n h ư : x ã h ộ i s ă n bắn và hái lượm, x ã h ộ i

trồng trọt và c h â n nuôi, x ã h ộ i n ô n g nghiệp, xã h ộ i c ô n g nghiệp

Xã hội săn bắn và hái lượm là x ã h ộ i sử d ụ n g c ô n g cụ g i ả n đem

đ ể sãrf b á n và h á i lượm đ ể sinh t ổ n Xã hội trồng trọt và chăn nuôi là x ã h ộ i bước đ ầ u sử d ụ n g c ô n g cụ t h ô sơ đ ể thuần h ó a

đ ộ n g vật đ ể phục vụ cuộc sống và n u ô i trổng các l o ạ i c â y đ ể đ á p

ứng nhu c ầ u n g à y c à n g t ă n g của con n g ư ờ i Xã hội nông nghiệp

là xã h ộ i l à m n ô n g nghiệp trên quy m ô l ớ n bằng lao đ ộ n g t h ủ

c ô n g v ớ i c ô n g cụ lao đ ộ n g đ ã được c ả i t i ế n n h i ề u và sử d ụ n g sức

k é o súc vật v à o sản xuất V ớ i sự p h á t t r i ể n n à y , x ã h ộ i n ô n g

nghiệp đ ã tạo ra bước đ ầ u của q u á trình trao đ ổ i h à n g h ó a x ã h ộ i

và t h ú c đ ẩ y c h u y ê n m ô n h ó a x ã h ộ i trên c á c lĩnh vực sản xuất v à

dịch vụ Xã hội công nghiệp là x ã h ộ i sử d ụ n g m á y m ó c t h i ế t bị

tinh v i hoạt đ ộ n g bằng n h i ê n l i ệ u cao cấp đ ể sản xuất h à n g h ó a

vật chất Dựa v à o k ỹ thuật và c ô n g n g h ệ cao, xã h ộ i c ô n g n g h i ệ p

đ ã tạo ra n â n g suất lao đ ộ n g cao và c h u y ê n m ô n h ó a x ã h ộ i s â u ,

rộng X ã h ộ i c ô n g nghiệp đ ã l à m thay đ ổ i c ă n bản cuộc sống của

con n g ư ờ i , n â n g cao n ă n g lực của con n g ư ờ i và mang l ạ i n h i ề u

t i ệ n ích cho con n g ư ờ i trong cuộc sống

N h ư v ậ y , n ó i đ ế n x ã h ộ i là n ó i đ ế n h ệ thống xã h ộ i t h ố n g

nhất chứa đ ự n g n h i ề u phần !tử c ó những h à n h đ ộ n g x ã h ộ i k h á c

nhau, c ó quan hộ tương tác k h á c nhau T ừ khái n i ệ m x ã h ộ i ,

c h ú n g ta thấy được thực chất của h ệ thống xã h ộ i được t h ể h i ệ n

qua sự v ậ n đ ộ n g của bốn v ấ n đ ề c ơ bản sau:

M ộ t là, c á c hình thức tổ chức xã h ộ i thích ứng vói từng giai đoạn vận động của n ó Đ â y là cơ sờ hình t h à n h n ê n m ộ t c ơ c â u

n g à n h hay lĩnh vực n g h i ê n cứu đ ó là cái gì ? Phần l ớ n c á c m ô n

quen k h á c nhau trong h à n h đ ộ n g x ã h ộ i D o v ậ y xung đ ộ t x ã h ộ i

là tất y ế u x ẩ y ra Sau đ ó , xã h ộ i học đ ề cập đ ế n xã h ộ i v ớ i tư

c á c h là m ộ t h ệ thống x ã h ộ i t h ố n g nhất trong k h ô n g gian và t h ờ i

gian v ậ n đ ộ n g của n ó T ừ đ ó x ã h ộ i học x á c l ậ p t r á c h n h i ệ m của

c á n h â n đ ố i v ớ i x ã h ộ i và x ã h ộ i đ ố i c á n h â n sao cho xung đ ộ t x ã

h ộ i là n h ỏ nhất

Con n g ư ờ i t ổ n t ạ i trong x ã h ộ i v ớ i t ư c á c h là chủ t h ể c ơ bản của x ã h ộ i , s á n g tạo ra x ã h ộ i M ặ t k h á c con n g ư ờ i t ồ n t ạ i trong

x ã h ộ i bị c h i p h ố i bởi những k h u ô n m ẫ u xã h ộ i , những k h u ô n

m ẫ u đ ó é p b u ộ c c á c cá n h â n p h ả i t u â n thủ theo những q u i đ ị n h

nhất đ ị n h L ô g i c con n g ư ờ i và x ã h ộ i , x ã h ộ i v à con n g ư ờ i đ ã

được x ã h ộ i học n g h i ê n cứu từ lâu đ ể t ì m ra sự t á c đ ộ n g của c á c

c h í n h s á c h c h i p h ố i đ ế n con n g ư ờ i ở c á c x ã h ộ i k h á c nhau trong

lịch sử N h ữ n g quan n i ệ m v ề x ã h ộ i học phát t r i ể n theo sự h ì n h

t h à n h v à p h á t t r i ể n của t r i thức x ã h ộ i Thuật n g ữ Sociology - Xã

hội học - bắt n g u ồ n từ gốc L a t i n socius c ó nghĩa là Xã hội và

gốc H y l ạ p logos hay ology c ó nghĩa là Nghiên cứu hay học thuyết, n h ư v ậ y theo k h á i n i ệ m chun g nh ấ t thì x ã h ộ i họ c là m ộ t

khoa học v ề x ã h ộ i Q u á trình n g h i ê n cứu x ã h ộ i đ ã được c á c

(ă^.372-289 TCN), Tuân Tử -238 TCN), Lão Tử,

Trang T ử , H à n Phi Tử , Ở p h ư ơ n g T â y c ó Platon (427-347

TCN), Aristotle (384-322 T C N ) và sang thời P h ú c h ư n g c ó

Thoms Hobbes (1588-1679), Juhn Locke (1632-1704) Ngay từ

thời Aristotle n g ư ờ i ta đ ã g ọ i khoa học xã h ộ i là khoa học về

c h í n h trị, ch ủ y ế u bị quy về hoe t h u y ế t n h à nư ớ c N h à tư tư ở n g

P h á p Saint Simon (1760-1825) đã thấy ràng k h ô n g được b ó h ẹ p

khoa học n à y trong k h u ô n k h ổ những vấn đ ề cơ cấu quản lý n h à

nước cũng n h ư k h ô n g được qui xã h ộ i về n h à nước Ong là m ộ t

trong những n g ư ờ i đầu tiên trong xã h ộ i trước M a r x đ ã chỉ ra

rằng tất cả c á c mặt của đ ờ i sống xã h ộ i đ ề u liên quan v ớ i nhau

Sự thống nhất của nhúáv> Ki n g ư ờ i trong m ộ t t ổ chức x ã h ộ i

hoàn chỉnh được thực mẹ* ong những do ả n h h ư ở n g của

những n g u y ê n lý triết học tôn g i á o và đạo đức, m à c ò n trên c ơ

sở hoạt đ ộ n g vì l ợ i ích chung H o ạ t đ ộ n g lao đ ộ n g được ô n g

quan n i ệ m n h ư m ộ t tất y ế u tự n h i ê n tạo n ê n những m ô i liên h ệ

giữa n g ư ờ i v ớ i n g ư ờ i N h à triết học Đức Kant (1724-1804) đ ã

chỉ ra rằng c h ú n g ta phải hình t h à n h n ê n m ô n học n g h i ê n cứu

các quy luật của đ ờ i sống xã h ộ i và ỏng đ ã g ọ i khoa học v ề x ã

h ộ i m à Saint Simon chỉ p h á c họa bằng những n é t chung nhất

bằng thuật n g ữ " x ã h ộ i học" Đ ế n n ă m 1838 Auguste Comte

(1798-1857) đ ã g ọ i chính thức là m ô n học x ã h ộ i học và t ổ chức

giảng dậy t ạ i nhiều trường đ ạ i học t h ờ i bấy g i ờ , do v ậ y c á c n h à

xã h ộ i học coi Comte là cha đ ẻ của x ã h ộ i học T h e o sự p h â n

loại của Comte, xã h ộ i học được x ế p sau t o á n học, t h i ê n vãn

học, vật lý học, hoa học, sinh học N ó c ó n h i ệ m vại n g h i ê n cứu

các qui luật của đ ờ i sống xã h ộ i T u y n h i ê n Comte đ ã q u i tất cả

sự phát t r i ể n của xã h ộ i chỉ liên quan t ớ i sự t i ế n b ộ trí t u ệ Đ ờ i

sống tinh thần theo quan n i ệ m của ô n g là hạt n h â n c ù a tổ chức

xã h ộ i , là c ơ sờ của xã h ộ i và vì t h ế q u i luật p h á t t r i ể n của đ ờ i

sống tinh thần đ ó n g vai trò quan trọng, qui luật c ơ bản của t i ế n

bộ xã h ộ i Theo q u i luật n à y thì đ ờ i sống tinh thần đ ề u trải qua

ba giai đ o a n là thần học, siêu h ì n h và thực chứng D o quan n i ê m

n h ư vậy n ê n ó n g đ ã k h ô n g x á c lập được những c ơ sở p h ư ơ n g

p h á p luận khoa học đ ể n g h i ê n cứu x ã h ộ i học T i ế p đ ế n phải k ể

đ ế n n h à xã h ộ i học P h á p E m i l e D u r k h e i m (1858-1917) v ớ i tư

tưởng "sự k i ệ n xã h ộ i " thay cho t â m sinh lí c á n h â n N g o à i ra,

c ò n phải k ể đ ế n c á c n h à x ã h ộ i học k h á c n h ư : Frederic L e Play

( P h á p , 1806-1882), K a r l M a r x (Đức, 1818 1883), M a x Weber (Đức, 1864-1920), Herbert Spencer (1820-1903), Talcott Parsons (1902-1979), Ferdinand Tonnies (1855-1936)

Sau Comte và D u r k h e i m , xã h ộ i học c h â u  u đ ã phát t r i ể n nhanh c h ó n g , m ạ n h m ẽ v à khẳng định là m ộ t n g à n h khoa học

đ ộ c l ậ p - n g h i ê n cứu cấu t r ú c x ã h ộ i n h ư là m ộ t thực t h ẻ khoa

học và trong những n ă m 1920-1930 đ ã h ì n h t h à n h trào lưu xã hội học cấu trúc T i ế p đ ó , do sự phát t r i ể n m ạ n h m ẽ c ù a khoa

học k ĩ thuật, của q u á trình c ô n g nghiệp hoa ở M ỹ , đ ổ n g t h ờ i sau

hai cuộc đ ạ i c h i ế n t h ế g i ớ i , h à n g loạt v ấ n đ ề x ã h ộ i c ó liên quan

đ ế n h à n h v i của c á n h â n , n h ó m x ã h ộ i đ ã nảy sinh, x ã h ộ i học ở

M ỹ đ ã phát t r i ể n nhanh c h ó n g theo h ư ớ n g t i ế p c ậ n từ phía h à n h

v i và h ì n h t h à n h trào lưu xã hội học hành vi N h ư v ậ y , k ể từ k h i

Cho đ ế n nay xã h ộ i học đ ã trở t h à n h c h u y ê n n g à n h v ố i hai lĩnh

vực là xã h ộ i học đ ạ i c ư ơ n g và x ã h ộ i học c h u y ê n b i ệ t X ã h ộ i

n g à y c à n g phát triển thì x ã h ộ i học c à n g k h ẳ n g đ ị n h vai trò của

m ì n h trong việc tạo ra sự h ò a hợp giữa con n g ư ờ i và x ã h ộ i nhằm l à m g i ả m cá c xung đ ộ t xã h ộ i đ ể x â y d ự n g x ã h ộ i ổ n định

h i ệ n n h i ề u c ô n g trình n g h i ê n cứu x ã h ộ i học trong v à n g o à i nước V ề mặt lí luận, xã h ộ i học V i ệ t N a m c ũ n g đ ã đ ạ t đ ư ợ c m ộ t

số t h à n h tựu đ á n g k ể C h ú n g ta đ ã b i ê n soạn đ ư ợ c n h i ề u tài l i ệ u

c h u y ê n khảo, xuất bản được n h i ề u g i á o trình p h ù h ợ p v ớ i n h i ề u

đ ố i tượng k h á c nhau X ã h ộ i học h i ệ n c ò n được g i ả n g d ạ y trong

b ộ phận, y ế u t ố cấu t h à n h liên k ế t v ớ i nhau theo quy luật n h â n

k h á c h quan n ằ m trong c á c t h ể c h ế xã h ộ i v ề đ ộ n g lực t h ú c đ ẩ y

x ã h ộ i phát t r i ể n , ô n g cho rằng x ã h ộ i phát t r i ể n theo quy luật

t i ế n hoa của sinh vật , k h ô n g cầ n c á c h m ạ n g x ã h ộ i Sự t i ế n hoa

đ ó theo 3 giai đ o ạ n t ừ c h ỗ con n g ư ờ i h o à n t o à n bị tự n h i ê n c h i

p h ố i , phụ thuộc và bất lực trước sức m ạ n h của t ự n h i ê n , t i ế n đ ế n

t i n v à o sức m ạ n h t u y ệ t đ ố i c ù a t ô n g i á o , của c á c đ ấ n g t ố i cao v à

c u ố i c ù n g là sức m ạ n h của khoa học k ĩ thuật, qua đ ó , con n g ư ờ i

c ó thể c h ế n g ự được tự n h i ê n và x â y dựng c á c trật tự x ã h ộ i hợp

lí V ề p h ư ơ n g p h á p n g h i ê n cứu, A Comte cho r ằ n g đ ố i tượng

n g h i ê n cứu của x ã h ộ i học là những sự k i ệ n h i ệ n tượng x ã h ộ i

đ a n g d i ễ n ra h à n g n g à y trong đ ờ i sống m à c h ú n g ta c ó t h ể quan

sát được N h i ệ m vụ của c h ú n g ta là p h ả i x â y d ự n g c á c g i ả thuyết

v à t ì m ra c á c p h ư ơ n g p h á p n g h i ê n cứ u c á c sự k i ệ n h i ê n tư ợ n g r ấ t

trừu tượng trong x ã h ộ i T h u y ế t x ã h ộ i học thực chứng cho rằng

bản chất của x ã h ộ i n ằ m ở bản chất của c á c sự k i ệ n h i ệ n tượng

t h u y ế t t i ế n h ó a sinh học v à t h u y ế t x ã h ộ i học thực chứng Xé t v ê

c ơ cấu xã h ộ i , ô n g cho rằng trật tự xã h ộ i chì c ó được trong sự

p h á t triển chung và tương tác giữa m ố i quan h ệ c á n h â n và xã

h ộ i trong h à n h động xã h ộ i v ề h à n h đ ộ n g xã h ộ i , ô n g cho răng

c ó sự chi p h ố i hai chiều, m ộ t m ặ t liên quan đ ế n h à n h v i của cá

n h â n c ó đặc đ i ể n tâm sinh lý nhất định, mặt k h á c c h ị u sự chi

p h ố i của c á c thể c h ế xã h ộ i thống nhất C á c giá trị x ã h ộ i , chuẩn

mực, vai trò, địa vị và c á c y ế u t ố tinh thần k h á c tạo n ê n n ề n văn

h ó a và tạo t h à n h trật tự, đ ạ o lý x ã h ộ i N h ư v ậ y v ă n h ó a là cội

n g u ồ n của h à n h động xã h ộ i và là quy luật p h ổ b i ế n đ ể duy trì trật tự x ã h ộ i C á c cá n h â n , t h ô n g qua q u á trình x ã h ộ i h ó a , đã

đạt được h à n h đ ộ n g xã h ộ i thống nhất trên c ơ sở đ ồ n g c ả m văn

h ó a , do vậy đ ã đ ả m bảo được c á c quy tắc sống c h u n g và hòa

p h ư ơ n g p h á p n g h i ê n cứu, D u r k h e i m dựa v à o l u ậ n đ i ể m " s ự kiện

xã h ộ i " và quan sát d i ễ n b i ế n của n ó trong thực t ế c u ộ c sống để

k ế t l u ậ n v ề b ả n chất của c h ú n g Ô n g sử d ụ n g t h ố n g k ê quan sát

và qua đ ó p h â n tích c á c n g u y ê n n h â n của c á c sự k i ệ n x ã hội

trong b ố i cảnh của k h ô n g gian và t h ờ i gian nhất đ ị n h đ ể t ì m ra

bản chất của n ó

T ó m l ạ i , thuyết đ ồ n g c ả m xã h ộ i cho r ằ n g c á c c á nhân,

n h ó m xã h ộ i đ ề u c ó nguồn gốc chung là nền v ã n hoa x ã h ộ i gồm

c á c giá trị, chuẩn mực xã h ộ i , do đ ó h ọ c ó sự đ ồ n g c ả m x ã hoi

chung, đ â y là nguồn gốc t h ô n g nhất xã h ộ i T ừ đ ó cho rằng xung

đ ộ t xã h ộ i là k h ô n g chấp nhận được và là h à n h đ ộ n g đi trái với

giá trị và chuẩn mực xã h ộ i T h u y ế t n à y đ ã chỉ cho ta thấy được

n g u ồ n gốc của thống nhất x ã h ộ i , song n ó k h ô n g chỉ ra duờê ũ

k h á c biệt l ợ i ích x ã h ộ i đ ã dẫn đ ế n xung đ ộ t xã h ộ i n h ư t h ế n à o

c Lý thuyết cơ cấu chức nâng

T h u y ế t c ơ c ấ u chức n ă n g đ ã được D u r k h e i m p h á c họa và Talcott Parsons h o à n t h i ệ n đ ể n g h i ê n cứu xã h ộ i C h â u  u và

M ỹ L ý thuyết n à y l ấ y c ơ sở của g i ả i phẫu và t i ế n h ó a sinh vật

đ ể g i ả i thích c á c v ấ n đ ề x ã h ộ i H ọ cho rằng: Sự t ồ n t ạ i và phát triển của c á c t h ể c h ế x ã h ộ i là do chức n â n g của n ó trong việc duy trì trật tự x ã h ộ i X ã h ộ i hoạt động được là do tổ hợp của c á c phần tử liên k ế t v ớ i nhau theo các chức n ă n g nhất định của sự tồn t ạ i X ã h ộ i là m ộ t h ệ thống các thiết c h ế phụ thuộc l ẫ n nhau

và tham gia tạo n ê n sự ổ n định bề vững của tổng t h ể Trong h ệ

thống xã h ộ i , c á c phần tử c ó vị trí, vị t h ế , vai trò, chức n ă n g nhất

đ i n h và đ ả m bảo s ư c â n bằng giữa c h ú n g , đ ể tao s ư ổ n đ i n h và

phát t r i ề n Parsons cho rằng m ọ i xã h ộ i đ ể u g i ả i q u y ế t b ô n yêu

cầu c ơ bản đ ể t ổ n t ạ i là: thích nghi, đạt đ ế n mục tiêu, h ộ i nhập

và duy trì m ẫ u T r o n g xã h ộ i hiện đ ạ i , n h i ề u thiết c h ế xã h ộ i

k h á c nhau c ó chức n ă n g đ á p ứng m ỗ i yêu cầu trong số c á c yêu

lịch sử của x ã h ộ i là: n g u y ê n thủy, trung gian và h i ệ n đ ạ i ; những

xã h ộ i n à y được p h â n biệt bằng mức đ ộ k h á c biệt b ê n trong tương đ ố i của c h ú n g T r o n g x ã h ộ i n g u y ê n thủy, gia đ ì n h là thiết

c h ế x ã h ộ i g i ả n đ ơ n nh ấ t , x ã h ộ i h i ệ n đ ạ i c ó n ă m t h i ế t c h ế x ã h ộ i

c h í n h là: gia đ ì n h , tôn g i á o , h ệ thống c h í n h trị, h ệ thống k i n h t ế

và g i á o dục

T h u y ế t c ơ c ấ u chức n ă n g cho r ằ n g m ỗ i c á n h â n , n h ó m v à t ổ chức xã h ộ i đ ể u c ó chức n ă n g xã h ộ i nhất định theo sự p h â n

c ô n g lao động xã h ộ i , đ ã tạo t h à n h h ệ thống x ã h ộ i t h ô n g nhất

c ó c ơ cấu cụ thể n h ư c ơ cấu c ù a cái m á y hay c ơ c ấ u sinh học

M ỗ i phần tử trong h ệ t h ô n g l à m tròn bổn p h ậ n c ù a m i n h thì sẽ

tạo rà xã h ộ i ổ n định và phát t r i ể n T h u y ế t n à y cho ta thấy sự

thống nhất tất y ế u của x ã h ộ i trong h ệ thống p h â n c ô n g lao động

m ạ n h của ô n g là t ầ m quan trọng của ý nghĩa c h ủ q u a n của hành

đ ộ n g con n g ư ờ i N g o à i ra, t i ế p cận lý thuyết theo c h ủ nghĩa lý

tưởng của Weber k h ẳ n g định c á c h suy n g h ĩ c ó t á c d ụ n g thuyết

phục đ ố i v ớ i xã h ộ i và thay đ ổ i x ã h ộ i T r á i v ớ i t ầ m quan trọng

của truyền thống trong x ã h ộ i phong k i ế n , x ã h ộ i h i ệ n đ ạ i dựa

trên tư duy duy lý, sự thay đ ổ i n à y n h ư là sự h ợ p lý h ó a xã hôi

Sự hợp lý trong xã h ộ i h i ệ n đ ạ i là n ề n tảng của b ộ m á y quan

liêu Những đặc đ i ể m c h í n h của h ì n h thức n à y là: c h u y ê n m ô n

h ó a , sắp x ế p chức v ụ theo t h ứ bậc, quy tắc và q u y đ ị n h bao q u á t

n h ấ n m ạ n h đ ế n c ạ n h tranh k ỹ thuật, tính k h á c h q u a n và t r u y ề n

đ ạ t c h í n h thức bằng vãn bản T h u y ế t h à n h đ ộ n g x ã h ộ i ch o

rằng c á c c á n h â n , n h ó m và t ổ chức x ã h ộ i đ ề u h à n h đ ộ n g trên

những k h u n g quy chiếu h à n h đ ộ n g nhất định do: mục đ í c h , len

ích, đ ộ n g c ơ , tình c ả m , thói quen, t r u y ề n thống q u y ế t đ ị n h Trong thực t ế x ã h ộ i c á c k h u n g quy c h i ế u h à n h đ ộ n g n à y k h á c

nhau rất n h i ề u t h ậ m c h í đ ố i l ậ p nhau, do đ ó xung đ ộ t x ã h ộ i là

tất y ế u Đ ể g i ả m t h i ể u được xung đ ộ t , n h à nước cần p h ả i thống

nhất t ư ơ n g đ ố i c á c khung quy c h i ế u h à n h đ ộ n g x ã h ộ i T h u y ế t

n à y đ ã cho c h ú n g ta th ấ y r õ né t nh ấ t b ả n ch ấ t x ã h ộ i tron g

k h ô n g gian và t h ờ i gian cụ t h ể

e Lý thuyết tranh chấp xã hội của Marx

K a r l M a r x cho rằng trong xã h ộ i c ó c á c cuộc đ ấ u tranh giữa

cung cấp n h ữ n g lao đ ộ n g c ần thiết cho hoạt đ ộ n g của c á c n h à

m á y và x í n g h i ệ p Theo M a r x , tranh chấp x ã h ộ i giữa c á c n h à tư

dẳng, b á c á i , tự do, hanh p h ú c cho m ọ i n g ư ờ i M a r x đ ể cập đ ế n

x ã h ộ i và thay đ ổ i x ã h ộ i theo nghĩa sự bất b ì n h đ ẳ n g và tranh

chấp x ã h ộ i giữa c á c giai cấp, được b i ể u h i ệ n bằng m ố i quan h ệ

v ớ i sản x u ấ t h à n g h ó a vật chất và sở hữu tài sản xã h ộ i Sự p h â n

tích đ ó h o à n toàn duy vật và hợp lý M â u thuần x ã h ộ i biêu thị

đặc đ i ể m lịch sử con n g ư ờ i trừ các xã h ộ i hái l ư ơ m và sân b á n

Trong xã h ộ i cổ đ ạ i , m â u thuẫn xã h ộ i bao g ồ m c h ù n ô và n ô l ệ ,

trong xã h ộ i n ô n g nghiệp g ồ m giới q u ý tộc, địa c h ù và n ó n g n ô ,

trong xã h ộ i tư bản c ô n g nghiệp, g ồ m giai cấp tư sản và v ô sản

H ệ thống tư bản l à m c ô n g nhân bất h ò a theo b ố n c á c h : h à n h

động làm v i ệ c , sở hữu sản phẩm và dịch v ụ , đ ố i x ử v ớ i c ô n g

n h â n và khai t h á c t i ề m n ă n g con n g ư ờ i Đ ể t ố i đ a h ó a l ợ i nhuận,

c á c n h à tư bản c ô gắng tôi thiểu h ó a t i ề n l ư ơ n g Cạnh tranh

k h u y ế n k h í c h c á c n h à tư b ả n g i ữ mức t i ề n l ư ơ n g c à n g th ấ p c à n g

tốt, trái l ạ i , c ô n g n h â n m u ố n t i ề n l ư ơ n g c à n g cao c à n g t ố t , do

vậy tranh chấp x ã h ộ i p h á t sinh L ý t h u y ế t tranh c h ấ p x ã h ộ i đã

cho c h ú n g ta thấy thực t ế x ã h ộ i là c á c giai cấp khai t h á c lân

nhau trong t ồ n t ạ i c h ứ k h ô n g phải hợp tác v ớ i nhau c ù n g chung

sống Trong thực t ế cuộc sống, con n g ư ờ i l u ô n s ô n g trong sự

tranh chấp và do v ậ y xung đ ộ t xã h ộ i t h ư ờ n g x ẩ y ra, vì t h ế

c h ú n g ta cầ n c ó nhữn g quan đ i ể m chun g v à h à n h đ ộ n g chung trên c ơ sở đ ổ n g c ả m xã h ộ i đ ể x â y hạnh p h ú c chung

vững m ộ t h ệ t h ô n g c á c g i á trị t h ô n g trị đ ể duy trì c ơ cấu xã hội

c ó l ợ i cho h ọ C ơ cấu x ã h ộ i n à y duy trì bất b ì n h đ ẳ n g xã h ộ i để

bảo vệ q u y ề n l ợ i cho giai cấp t h ô n g trị H ệ thống c á c g i á trị

thống trị n à y v ậ n h à n h theo hai c á c h c h í n h : T h ứ nhất, những giá

trị n à y c ó thể hạn c h ế được xung đ ộ t trong những tình huống

k h ủ n g hoảng b i ể u h i ệ n là xoa dịu sự c h ố n g đ ố i trong trật tự c ô n g

nghiệp T h ứ hai, c á c giá trị thống trị sử d ụ n g c á c l ợ i t h ế vật c h á t

và q u y ề n lực á p đ ặ t gi á trị thốn g trị của m ì n h cho c á c gia i c ấ p

k h á c đ ể duy trì sự phục t ù n g của những t h à n h viên phụ thuộc và

k é m được ưu đãi h ơ n C á c giai cấp thống trị t h ư ờ n g x á c l ậ p c á c

quy đ ị n h x ã h ộ i đ ể hợp p h á p h ó a c á c giá trị giá thống trị n h ằ m

k h á c nhau v ớ i n h i ề u quan n i ệ m k h á c nhau D o v ậ y đ ố i t ư ợ n g

n g h i ê n cứu của x ã h ộ i học c ũ n g được n h ì n nhận k h á c nhau rất

n h i ề u C á c n h à x ã h ộ i họ c p h á t b i ể u h à n g t r ă m đ ị n h nghĩa k h á c

nhau v ề đ ố i tư ợ n g n g h i ê n cứ u x ã h ộ i học Song c h ú n g ta c ó t h ể

quy về c á c trường p h á i t i ế p c ậ n sau đ â y :

Thứ nhất là, tiếp cận thiên về con người: T r ư ờ n g p h á i n à y

g ọ i là trường p h á i x ã h ộ i học h à n h v i ( M ỹ ) , theo trường p h á i n à y

thì xét cho đ ế n c ù n g , con n g ư ờ i phát ra h à n h đ ộ n g x ã h ộ i và chịu

sự chi p h ố i của nhiều y ế u t ố k h á c nhau Hay nói c á c h k h á c , đ ó

là c á c h à n h đ ộ n g c á n h â n , c á c c ơ c h ế h ì n h t h à n h c á c h à n h động

đ ó bao g ồ m c á c tương tác giữa c á c c á n h â n , sự h ì n h t h à n h động

cơ, và c á c tác n h â n h à n h đ ộ n g của n h ó m C á c h t i ế p cận n à y cho rằng đ ố i tượng n g h i ê n cứu của xã h ộ i học là h à n h đ ộ n g x ã hội

của con n g ư ờ i D o vậy c h ú n g ta chỉ cần chuẩn hoa h à n h đ ộ n g xã

h ộ i sẽ đạt được sự thống nhất x ã h ộ i C á c h n à y cho ta thấy được

h à n h đ ộ n g x ã h ộ i của c á c c á n h â n trong c á c tình h u ố n g x ã hội

cụ thể đ ể chuẩn hoa n ó , song k h ô n g cho ta thấy đ ư ợ c c h i p h ố i xã

h ộ i đ ố i v ớ i h à n h đ ộ n g xã h ộ i n h ư t h ế n à o

Thứ hai là, tiếp cận thiên về xã hội: T r ư ờ n g p h á i n à y g ọ i là

trường p h á i c ơ cấu x ã h ộ i ( C h â u  u ) , theo trường p h á i n à y , hành

đ ộ n g x ã h ộ i của c á c c á n h â n chịu sự c h i p h ố i của c á c c ơ c h ế xã

h ộ i m à b i ể u h i ệ n là c á c thiết c h ế x ã h ộ i , c á c g i á trị, c h u ẩ n mực

x ã h ộ i C á c c ơ c h ế đ ó tạo t h à n h c á c k h u ô n m ẫ u x ã h ộ i bắt buộc

c á c c á n h â n p h ả i chấp n h ậ n và t u â n t h ù theo T r ư ờ n g p h á i này

cho rằng đ ố i tượng n g h i ê n cứu của x ã h ộ i học là t í n h chỉnh thể

của t ổ chức x ã h ộ i , tính h ệ thống của x ã h ộ i trong m ố i quan hệ

chi p h ố i c á n h â n m à b i ể u h i ệ n là v ã n hoa, thiết c h ế x ã h ộ i , hộ

thống v à cấu trúc x ã h ộ i C á c h t i ế p c ậ n n à y cho r ằ n g x ã h ộ i là

m ộ t h ệ thống thống nhất h à n h đ ộ n g của c á c c á n h â n D o v ậ y chỉ

cần* h o à n t h i ệ n c ơ cấu x ã h ộ i sẽ đ ạ t được sự t h ố n g nhất x ã h ộ i

C á c h n à y cho ta thấy được c á c c h i p h ố i x ã h ộ i đ ố i v ớ i h à n h động

x ã h ộ i của c á n h â n , song k h ô n g cho thấy được c á n h â n h à n h

n g à y N g o à i ra con n g ư ờ i c ò n c ó c á c liên k ế t x ã h ộ i đ ể thực

h i ệ n c á c hoạt đ ộ n g x ã h ộ i n h ằ m đ ạ t được c á c q u y ề n l ợ i v à l ợ i

ích x ã h ộ i nhất đ ị n h C á c h n à y t i ế p cận n à y cho r ằ n g h à n h

đ ộ n g x ã h ộ i của c á n h â n c ó hai là h à n h v i và hoạt đ ộ n g x ã h ộ i

D o v ậ y c h ú n g ta cần p h ả i n g h i ê n cứu cả h à n h v i của con n g ư ờ i

t i ế p câm "tíc h h ợ p " hay " t ổ n g h ợ p" The o c á c h t i ế p c ậ n n à y , đ ố i

t ư ợ n g n g h i ê n cứu của x ã h ộ i học k h ô n g phải chỉ là con n g ư ờ i

hay x ã h ộ i hoặc cả con n g ư ờ i l ẫ n x ã h ộ i m à là n g h i ê n c ứ u m ố i

quan h ệ hữu cơ, m ố i q u a n h ệ b i ệ n chứng, ảnh h ư ở n g v à t á c

đ ộ n g qua l ạ i l ẫ n nhau giữa m ộ t b ê n là con n g ư ờ i v ớ i t ư c á c h là

c á n h â n , n h ó m và m ộ t b ê n là x ã h ộ i v ớ i t ư c á c h là h ệ t h ố n g x ã

h ộ i , l à c ơ c ấ u x ã h ộ i T ừ đ ó c á c n h à x ã h ộ i học t h ố n g nhất: Xã

hội học là khoa học nghiên cứu các quy luật và xu hướng của

sự phát sinh, phát triển và biến đổi của các hoạt động xã hội,

các quan hệ xã hội, sự tương tác giữa các chủ thể xã hội cùng

các hình thái biểu hiện của chúng Thực chất đ ố i t ư ợ n g n g h i ê n

tương tác x ã h ộ i K h á c v ớ i h à n h v i nói chung, h à n h v i xã h ộ i bị

chi p h ố i b ở i c á c giá trị và chuẩn mực xã h ộ i Hoạt đ ộ n g xã h ộ i là

tổng t h ể v ậ n đ ộ n g của con n g ư ờ i n h ằ m đ ạ t được đ ộ n g cơ mục

đích, l ợ i ích và q u y ế n l ợ i x ã h ộ i H o ạ t đ ộ n g xã h ộ i c ó t h ể là hoạt

đ ộ n g của n h ó m x ã h ộ i và c á c t h à n h viên của n h ó m n h ầ m đạt

được mục đ í c h nhu cầu và q u y ề n l ợ i x ã h ộ i Bao g ồ m sáu m ặ t cơ

bản sau: Sản xuất c ù a c ả i vật chất, sản xuất của c ả i phi vật chất

(các giá trị vãn hoa tinh thần), tái sản sinh con n g ư ờ i , c á c hoạt

đ ộ n g q u ả n lý, c á c hoạt đ ộ n g giao t i ế p , c á c hoạt đ ộ n g đ ô i ngoại

Do vậy h à n h đ ộ n g xã h ộ i được h i ể u n ó i chung là h à n h đ ộ n g có

mục đ í c h , l ợ i ích c ó đ ố i tượng, là h à n h đ ộ n g h ư ớ n g t ớ i người

k h á c hay ngược l ạ i , chịu sự tác đ ộ n g của n g ư ờ i k h á c , là hành

đ ộ n g c ó lý trí và t u â n t h ủ c á c giá trị và chuẩn mực x ã h ộ i Như

vậy h à n h đ ộ n g x ã h ộ i h o à n toàn k h á c v ớ i h à n h v i tự n h i ê n của

con n g ư ờ i c ó tính chất vật lý Đ â y c h í n h là p h ạ m trù m à Max

Weber đ ư a ra v ớ i quan n i ệ m x ã h ộ i học là khoa học lí g i ả i hành

đ ộ n g x ã h ộ i

+ Cơ cấu xã hội là t ổ n g t h ể c á c p h ầ n t ử c ấ u t h à n h x ã hội

trong m ố i quan h ệ t á c đ ộ n g qua l ạ i l ẫ n nhau, là m ộ t h ệ thống

l ớ n , bao g ồ m n h i ề u h ệ t h ố n g n h ỏ v à n h ỏ d ầ n đ ế n đem vị c ơ bản

là con n g ư ờ i H a y n ó i c á c h k h á c , c ơ c ấ u x ã h ộ i c h í n h là k h u ô n

m ẫ u , thuộc tính của c á c m ố i quan h ệ x ã h ộ i , c á c t h i ế t c h ế xã

h ộ i , c á c đ i ề u k i ệ n , h o à n c ả n h và c á c sản p h ẩ m m à con n g ư ờ i đã

tạo ra Đ â y c h í n h là v ấ n đ ề m à c á c n h à x ã h ộ i học c h â u  u như

Auguste Comte, E m i l e D u r k h e i m đ ã đ ư a ra trong lí l u ậ n của

và quan h ệ xã h ộ i C h ủ t h ể xã h ộ i c ó thể là c á n h â n , c ó t h ể là

n h ó m xã h ộ i hay cộng đ ồ n g xã h ộ i Chủ thể x ã h ộ i được coi là

c á c phần tử cấu t h à n h x ã h ộ i , là nguồn gốc của c á c h à n h đ ộ n g

giữa con n g ư ờ i và x ã h ộ i , x ã h ộ i và con n g ư ờ i được coi là cái gốc

của sự tổn t ạ i và phát t r i ể n xã h ộ i C á c quy luật của đ ờ i sống xã

h ộ i được coi là nguồn gốc phát sinh của tất cả c á c h à n h đ ộ n g xã

h ộ i Do vậy c á c khoa học k h á c m u ô n khai thác c á c y ế u t ố x ã h ộ i ,

m u ố n thống nhất x ã h ộ i , m u ố n x â y dựng và phát triển kinh t ế và

xã h ộ i vững mạnh thì tất y ế u phải h i ể u rõ được lý thuyết của x ã

h ộ i học X ã h ộ i học trang bị cho c á c n h à n g h i ê n cứu những tri

thức khoa học về sự phát triển của xã h ộ i theo những qui luật v ố n

c ó của n ó , chỉ ra nguồn gốc, p h ư ơ n g thức d i ễ n biến và c ơ c h ế của

c á c q u á trình phát triển x ã h ộ i , của c á c m ố i quan h ệ giữa con

người và xã h ộ i Qua đ ó , x ã h ộ i học x â y dựng và phát triên hộ thống lí luận, phương p h á p luận nghiên cứu C ó quan n i ê m cho rằng, đ â y là chức năng nhận thức khoa học thuần tuy đ ể p h á t hiện

tri thức k h á c h quan, khoa học, c h í n h x á c bằng h ệ thống p h ư ơ n g

p h á p luận, k ĩ thuật và thao tác n g h i ê n cứu khoa học đ ể t ì m ra quy luật, lí thuyết và các vấn đ ề lí luận nhờ t ư duy khoa học v à bàng

việc k i ể m chứng c á c sự k i ệ n đ ã quan sát được L ạ i c ó quan n i ê m

cho rằng chức n ă n g nhận thức của x ã h ộ i học t h ể h i ệ n ờ v i ệ c giải

nghĩa, hiể u biết c á c h i ệ n tượng v à c á c q u á trìn h x ã h ộ i H ọ c o i các

h i ệ n tượng hay q u á trình x ã h ộ i đ ề u c ó mục đ í c h , ý nghĩa v à giá

trị n à o đ ố đ ố i v ớ i con n g ư ờ i và x ã h ộ i và t h ô n g qua quan sát, m i ê u

tả tỉ m ỉ , dựa v à o tư duy logíc đ ể nhận thức c h ú n g

b Chức năng thực tiễn

X ã h ộ i học n g o à i việc x â y dựng h ệ t h ố n g lý l u ậ n n h ậ n thức

x ã h ộ i đ ể l à m c ơ sở cho c á c m ô n học k h á c , c ò n chỉ ra c á c quy luật v ậ n đ ộ n g của đ ờ i sống x ã h ộ i đ a n g c h i p h ố i đ ế n h à n h đ ộ n g

x ã h ộ i của c á c c á n h â n trong c á c tình h u ố n g x ã h ộ i cụ t h ể C á c

quy luật đ ó như: l ợ i ích c á n h â n và c ộ n g đ ồ n g , h à n h d ộ n g cá

n h â n và cộng đ ồ n g , tương tác giữa c á c phần t ử x ã h ộ i t r o n g tổ

chức x ã h ộ i , liên k ế t x ã h ộ i trong t ổ n t ạ i , v v H i ể u đ ư ợ c c á c quy luật đ ó c á c c á n h â n , n h ó m , tổ chức x ã h ộ i t ự đ i ề u chỉnh

n h ằ m tạo ra sự thống nhất x ã h ộ i đ ể t r á n h c á c x u n g đ ộ t x ã h ô i

x ẩ y ra V ớ i chức n â n g thực t i ễ n l ớ n lao n h ư v ậ y , x ã h ộ i học c ò n

được coi là m ô n khoa học n h â n c á c h , d ậ y cho con n g ư ờ i c á c h sống trong x ã h ộ i

c Chức năng tư tưởng

Chức n ă n g được bắt nguồn từ bản chất và vai trò của h ệ tư tường trong h ệ thống x ã h ộ i Chức n ă n g tư tưởng của xã h ộ i học

biểu h i ệ n ở vai t r ò cung cấp n ộ i dung khoa học của h ệ tư tưởng,

là c ơ sở cho n h â n sinh quan x ã hộè^đúng đ ắ n Chức n ă n g tư

ị tưởng của x ã h ộ i học t h ể h i ệ n trên hai k h í a cạnh M ộ t là, x ã h ộ i

[học trang bị cho n g ư ờ i n g h i ê n cứu t h ế g i ớ i quan khoa học, b ồ i

i dưỡng t i n h thần y ê u nước, g i á o dục ý thức v ề đ ộ c l ậ p , tự do, v ề

ị vai t r ò , t r á c h n h i ệ m của c ô n g d â n trong sự n g h i ệ p p h á t t r i ể n x ã

học non trẻ so v ớ i m ộ t s ố khoa học k h á c cho n ê n x ã h ộ i học c ó

thể và c ầ n p h ả i vừa x â y dựng, vừa k ế thừa sử d ụ n g c á c k h á i

n i ệ m hay thuật n g ữ của c á c n g à n h khoa học k h á c Cần h ư ớ n g t ớ i

hình t h à n h v à p h á t t r i ể n h ệ thống iý l u ậ n , p h ư ơ n g p h á p l u ậ n

n g h i ê n c ứ u v à t ổ c h ứ c n g h i ê n c ứ u m ộ t c á c h c ơ b ả n , h ệ thống

nhằm đ á p ứng nhu c ầ u p h á t t r i ể n k i n h t ế x ã h ộ i

b Nhiệm vụ nghiên cứu thực nghiệm

Đ â y là m ộ t n h i ệ m vụ quan trọng của x ã h ộ i học v ớ i tư c á c h

là m ộ t m ô n khoa học T h ô n g qua n g h i ê n cứu thực n g h i ê m đ ể

m ộ t mặt, k i ể m n g h i ệ m , chứng minh c á c g i ả t h u y ế t khoa học;

mặt k h á c , đ ể phát h i ệ n những vấn đề m ớ i nảy sinh, l à m cơ sờ

cho việc sửa đ ổ i , phát t r i ể n và h o à n thiện h ệ thống k h á i niệm,

đ ồ n g thời t h ú c đ ẩ y tư duy xã h ộ i học

c Nhiệm vụ nghiên cứu ứng dụng

X ã h ộ i học c ó n h i ệ m vụ n g h i ê n cứu ứng d ụ n g t r i thức khoa học v à o cuộc sống N g h i ê n cứu ứng dụng h ư ớ n g t ớ i việc đề ra

x á c v ề bản chất của sự k i ệ n , h i ệ n tượng hay q u á t r ì n h đ ó , từ đó

c ó c á c g i ả i p h á p đ ể k i ể m soát, hay nói c á c h k h á c đ ể c ó những

Đ â y là phạm v i của x ã h ộ i học theo c á c h p h â n chia c ă n cứ

v à o mức đ ộ trừu tượng, k h á i q u á t của tri thức x ã h ộ i học

Xã hội học lí thuyết là b ộ phận xã h ộ i học n g h i ê n cứu một

c á c h k h á c h quan, khoa học v ề h i ệ n tượng và q u á t r ì n h xã hội

n h ằ m phát h i ệ n những v ấ n đ ể lí l u ậ n m ớ i : c á c k h á i n i ệ m phạm trù hay lí thuyết m ớ i

Xã hội học thực nghiệm là b ộ phận xã h ộ i học n g h i ê n cứu

c á c h i ệ n tượng và q u á trình x ã h ộ i bằng việc v ậ n d ụ n g lí l u â n và

b Xã hội học đại cương và xã hội học chuyên ngành

Đ â y là p h ạ m v i của x ã h ộ i học được p h â n chia c ă n cứ v à o cấp đ ộ riêng - chung, b ộ phận - chỉnh t h ể của t r i thức và l ĩ n h vực

n g h i ê n cứu

Xã hội học đại cương n g h i ê n cứu c á c quy luật, tính quy luật,

thuộc t í n h v à những đặc đ i ể m chung nhất của c á c h i ệ n tượng và

q u á t r ì n h x ã h ộ i v ề p h ạ m v i và tính chất, x ã hội học đ ạ i c ư ơ n g

gần v ớ i x ã h ộ i học vĩ m ô hay x ã h ộ i học lí thuyết

Xã hội học chuyên ngành là m ộ t b ộ phận của x ã h ộ i học gắn

lí l u ậ n x ã h ộ i học đ ạ i c ư ơ n g v ớ i việc n g h i ê n cứu những h i ệ n

tượng hay q u á trình xã h ộ i của m ộ t lĩnh vực cụ thể nhất đ ị n h của

đ ờ i sống x ã h ộ i N g à y nay, trên t h ế g i ớ i , n g ư ờ i ta p h â n chia x ã

a Quan hệ xã hội học và triết học

T r i ế t họ c là khoa học n g h i ê n cứu qu y luậ t chpng nhất của t ự

nhiên, xã h ộ i và tư duy Quan h ệ giữa x ã h ộ i học và triết học là

m ố i quan h ệ giữa một m ô n khoa học cụ t h ể v ớ i thê g i ớ i quan

khoa học Triết học Marx-Lenin là nền tảng t h ế giới k h á c h quan,

ỉa c ơ sơ phương p h á p luận nghiên cứu của x ã h ộ i học M á c xít

Các n h à xã h ộ i học Marxism vận dụng c h ủ nghĩa duy vật lịch sư

và p h é p biện chứng duy vật làm c ô n g cụ lý luận sắc b é n để

nghiên cứu và c ả i thiện m ố i quan h ệ giữa con n g ư ờ i v ớ i x ã hội

Can phải tránh hai quan n i ệ m sai l ầ m hoặc là coi x ã h ộ i học chi là

một bộ phận của triết học, hoặc là đ e m đ ố i l ậ p x ã h ộ i học v ớ i triết

học Ở đ â y , phải khẳng định xã h ộ i học là m ô n khoa học độc lập

song lấy triết học chính thống l à m nền tảng tư tưởng và m ố i quan

hệ giữa c h ú n g là m ố i quan h ệ biện chứng X ã h ộ i học cung cấp

những t h ô n g tin và phát h i ệ n các vấn đ ề m ớ i l à m phong p h ú thêm

kho t à n g tri thức và p h ư ơ n g p h á p l u ậ n triết học

b Quan hệ xã hội học với một số môn khoa học khác

X ã h ộ i học g i ú p ta h i ể u rõ bản chất, tức là quy l u ậ t của con

n g ư ờ i và x ã h ộ i , bộc l ộ rõ nhất trong m ố i quan h ệ giữa m ộ t bên

là xã h ộ i và m ộ t b ê n là con n g ư ờ i V i ệ c x á c đ ị n h rõ đ ố i tượng

n g h i ê n cứu của x ã h ộ i học g i ú p ta x á c đ ị n h r õ vị ư í của xã hội

học trong h ệ thống c á c m ô n khoa học N g h i ê n cứu m ố i quan hệ

lấy h à n h v i nói chung là cơ sờ và tác đ ộ n g m ạ n h đ ế n hoạt động

xã h ộ i T â m lý học l ạ i n g h i ê n cứu sâu h à n h v i và coi hoạt động

xã h ộ i là y ế u t ố chi phối m ạ n h đ ế n h à n h v i X ã h ộ i học c ò n được

coi là c ơ sở cho các n g à n h lịch sử và v ă n hoa vì sự t ư ơ n g tác hai

c h i ề u giữa x ã h ộ i và con ngirời c ò n l ạ i d ấ u tíc h tron g x ã hội

được các n g à n h văn hoa và lịch sử ghi l ạ i M ặ t k h á c qua dấu tích

của c á c n g à n h vãn hoa và lịch sử c h ú n g ta c ó t h ể suy ra c á quy

luật của đ ờ i sống x ã h ộ i qua c á c giai đ o ạ n X ã h ộ i học được coi

là m ô n học c ơ sở cho n g à n h k i n h t ế vì c á c hoạt đ ộ n g k i n h t ế đ ề u

h ư ớ n g v à o khai t h á c và thoa m ã n c á c nhu cầu của đ ờ i sống xã

h ộ i D o v ậ y các n h à k i n h t ế buộc p h ả i h i ể u được c á c quy luật

của đ ờ i sống xã h ộ i đ ể t ổ chức c á c hoạt đ ộ n g k i n h t ế đ ể thoa

m ã n c á c y ê u cầu của đ ờ i sống M ặ t k h á c c á c hoạt đ ộ n g k i n h t ế

l ạ i c ó tác đ ộ n g to l ớ n đ ế n c á c h sống, l à m thay đ ổ i c á c h sống k h i

c á c đ i ề u k i ệ n c ơ sở vật chất x ã h ộ i thay đ ổ i n h i ề u Trong thực t ế

m ố i quan h ệ giữa x ã h ộ i học v à k i n h t ế học đ ã phát t r i ể n theo 3

h ư ớ n g tạo t h à n h 3 l ĩ n h vực khoa học liên n g à n h M ộ t là kinh tế

học xã hội rất g ầ n v ớ i k i n h t ế c h í n h trị học, hai là xã hội học

kinh tế v à ba là lĩnh vực n g h i ê n cứu "kinh tế và xã hội" ( K M a r x ,

E m i l e D u r k h e i m , M a x Weber ) C ó thể n ó i , x ã h ộ i học và c á c

khoa học x ã h ộ i k h á c đ ề u là n h ữ n g khoa học n g h i ê n cứu chung

v ề h ệ thốn g x ã h ộ i , ch ỉ k h á c nhau ở đ ố i tư ợ n g n g h i ê n cứ u của

m ỗ i khoa học D o v ậ y giữa x ã h ộ i học v ớ i c á c khoa học x ã h ộ i

k h á c tuy c ó đ ộ c l ậ p t ư ơ n g đ ố i , song l ạ i c ó quan h ệ t ư ơ n g h ỗ

nhau, tác đ ộ n g qua l ạ i v ớ i nhau N ó i t ó m l ạ i , x ã h ộ i học c ù n g

n ó trong n g h i ê n cứu bản chất x ã hội?

4) C á c c á c h t i ế p c ậ n đ ố i tượng n g h i ê n cứu xã h ộ i học và bản chất của đ ố i tượng n g h i ê n cứu xã h ộ i học?

2 C â u h ỏ i suy l u ậ n

1) T ạ i sao nói xã h ộ i học là khoa học n g h i ê n cứu quan hí

b i ệ n chứng giữa con n g ư ờ i và x ã h ộ i , x ã h ộ i và con người?

2) T ạ i sao nói cá c lý thuyết xã h ộ i học đ ã cho ta thấy toàn

d i ê n bản chất của xã hội?

3) Đ ố i tượng n g h i ê n cứu của x ã h ộ i học đ ã t h ể h i ệ n ưong

k ế t c ấ u m ô n học n h ư t h ế n à o ?

C h ư ơ n g l i

Cơ CÂU XÃ HỘI

M ụ c đích n g h i ê n cứu c h ư ơ n g :

> Hiểu được bản chất của các lý thuyết của cơ cấu xã hội

> Hiểu được khái niệm và biểu hiện của cơ cấu xã hội trong thực tế

> H i ể u được bản chất của các phân hệ cơ cấu xã hộ i và biểu hiện của n ó ương thực tế

> H i ể u được bản chất của bất bình đẳng xã hộ i và biểu hiện của nó

> H i ể u được bản chất phân tầng xã hội và biểu hiện của nó ương thực tế

> Hiể u được bản chất của các lý thuyết bất bình đẳng và phân tầng xã hội

> Hiểu được bản chất của di động xã hội và biểu hiện của nó trong thực tế

N ộ i dung của c h ư ơ n g :

> Khái niệm cơ cấu xã hội

> Các phân hệ cơ bản của cơ cấu xã hội

> Bất bình đẳng và phân tầng xã hội

> D i động xã hội

ì K H Á I N I Ệ M C ơ C Ấ U X Ã H Ộ I

1 M ộ t s ố lý t h u y ế t v ề c ơ c ấ u x ã h ộ i

T ừ trước đ ế n nay, c á c n h à x ã h ộ i học đ ề u coi c ơ cấu xã h ộ i

à m ộ t trong n h ữ n g n ộ i d u n g c ơ bản và quan trọng của xã h ộ i

lọc, n h ư n g c ó n h i ề u c á c h t i ế p cận k h á c nhau đ ể đ ế n v ớ i k h á i

l i ệ m v à n ộ i d u n g của c ơ cấu xã h ộ i Sau đ â y c h ú n g ta đ ề cập

đến một số quan đ i ể m về cơ câu xã h ộ i

a Thuyết cơ cấu - chức năng:

A Comte là n g ư ờ i đưa ra n ộ i dung k h á i q u á t c ù a lý thuyết nay sau đ ó được H Spencer phá t t r i ể n ; r ồ i nhữn g n g ư ờ i k h á c k ế

thừa và xây dựng t h à n h lý thuyết c ơ cấu - chức n ă n g Ban đầu,

Comte n g h i ê n cứu c á c cá n h â n v ớ i tư c á c h là những t h à n h phần

hay đ ơ n vị cấu t h à n h của cấu trúc xã h ộ i C á n h â n là m ộ t tập

hợp, m ộ t h ệ thống bao g ồ m (1) c á c n ă n g lực và nhu c ầ u đ ã có

sẵn, b ê n trong c á n h â n và (2) c á c nhu cầu, n ă n g lực đ ã t i ế p thu

từ b ê n n g o à i qua q u á q u á trình tham gia v à o x ã h ộ i Sau đ ó , ông

cho rằng: "đem vị x ã h ộ i đ í c h thực "của c ơ cấu x ã h ộ i k h ô n g

phải là cá n h â n m à là gia đ ì n h , vì gia đ ì n h là đ ơ n vị x ã h ộ i cơ

bản và sơ đẳng nhất c ó mặt trong tất cả c á c đem vị x ã h ộ i khác

Lý l u ậ n v ề gia đ ì n h m à ô n g n ê u ra là s ơ lược và t h i ế u c h í n h xác,

n h ư n g đ i ề u quan trọng h ơ n là ô n g đ ã n ê u ra được m ộ t quan n i ệ m

về c ơ c ấ u x ã h ộ i The o ô n g , c ơ c ấ u x ã h ộ i bao g i ờ c ũ n g đư ợ c tạo

n ê n từ c á c c ơ cấu x ã h ộ i k h á c đem g i ả n h ơ n ( g ọ i là t i ể u c ơ cấu xã

h ộ i ) N h ư v ậ y , A C o m t e quan n i ệ m : Cơ cấu xã hội là nỉìững thành tố tạo nên một xã hội, là cá nhân, gia đình Sự p h á t triển

của c ơ cấu gắn l i ề n v ớ i sự p h á t t r i ể n của x ã h ộ i phụ thuộc vào

t i ế n hoa x ã h ộ i Sự phá t t r i ể n của x ã h ộ i , m ộ t mặt , l à m p h â n hoa