Another way, intelletual's circles of Vietnammese social sciences and humanities also copes with a lot of challenges such as: the more heavy responsibility of its; [r]
Trang 1TAP CHỈ KHOA HOC ĐHQGHN KHXH & NV T XX Số 1 2004
C ơ HỘI VÀ T H Á C H T H Ứ C Đ ố i VỚI Đ Ộ I N G Ủ T R Í TH Ứ C
KHOA HỌC XẢ H Ộ I VÀ NHÂ N VAN V IỆ T NAM T R O N G s ự N G H I Ệ P
Đ Ổ I M Ớ I ở NƯỚC TA H IỆ N NAY
Đội n g ũ t r í th ứ c K h o a học xã hội và
nhân văn (KHXIi & NV) là một bộ phận
củ a t ầ n g lớp tr í th ứ c nước ta , có n h iệ m vụ
s á n g tạ o và t r u y ề n b á t r i th ứ c K H X H &
NV, q u a dó t h a m gia t r ự c ti ế p v ào đời sô n g
c h ín h t r ị - xã hội Đó c ũ n g là lực lượng
c h ín h tro n g x â y d ự n g n ề n t a n g tư tư ỏ n g -
lý lu ậ n , xây d ự n g đời s ố n g v ă n h oá - t i n h
th ầ n , góp p h ầ n q u a n tr ọ n g vào s ự p h á t
tr i ể n c ủ a xà hội
T r o n g n h ữ n g n ă m đổi mới v ừ a q u a ,
đội n g ũ t r í th ứ c K H X H & NV có n h i ề u cơ
hội t h u ậ n lợi c h o sự p h á t t r i ể n t o à n d iệ n
b á n t h â n và p h á t h u y tiề m n ă n g c ủ a m ìn h ,
đ ổ n g thời c ù n g đ ứ n g trư ớ c n h iề u t h á c h
thứ c to lớn N h ữ n g cơ hội và t h á c h th ứ c dó
là gì? là m t h ế n à o d ẻ họ có t h ể vư ợt q u a
th á c h thứ c, t ậ n d ụ n g cơ hội d ể Vltd 11 lên,
đón g góp n h iề u hơn n ừ a cho đ ấ t nước ? Đỏ
là n h ữ ng v ấ n để m à bài viết này muốn dề cặp
1 N h ừ n g c ơ h ộ i đ ố i v ớ i đ ộ i n g ù t r i
th ử c KHXH & NV Việt Nam»
T h ứ n h ấ t, Đảng, N hà nước*và xã hội
q u a n tâ m và tạo n h iề u đ iề u k iệ n cho lao
đ ộ n g s á n g tạ o c ủ a đ ộ i n g ủ tr i th ứ c K H X H
& N \ r V iệt N a m
T ro n g n h ữ n g n ả m đỏi mới vừ a q u a ,
n h ậ n th ứ c c ủ a Đ ả n g và N h à nước, c ú a xả
hội vế t ầ m q u a n tr ọ n g c ủ a đội n g ủ tr í th ử c
nói c h u n g và t r í th ứ c K H X H & NV n g ày
c à n g n â n g cao Đ iều đó dược t h ể h iệ n tr o n g
h à n g loạt v ă n k iệ n c ủ a Đ ả n g ta: V ãn k iệ n
Ngô Thị P h ư ợ n g (,)
Đ ại hội Đ ả n g to à n quốc lầ n t h ứ VI (1986),
N ghị q u y ế t 2 6 - N Q / T Ư c ủ a Bộ C h í n h trị
n g à y 30/3/1991, N g h ị q u y ế t 0 1 -N Q /T Ư
n g à y 28/3/1992 c ủ a Bộ C h í n h trị B an ch ấp
h à n h T r u n g ư ơng Đ n n g C ộ n g s â n Việt
N a m k h o á VII, N g h ị q u y ế t Hội n g h ị T r u n g
ư ơng lầ n t h ử h a i k h o á V III (1996) v à clẽn
N g h ị q u y ế t Hội n g h ị T r u n g ư ơ n g S á u k h o á
IX (2002) T r o n g các v ă n k iệ n dó, q u a n
đ iể m coi k h o a học và công n g h ệ ỉà “n ền
t ả n g ” và “đ ộ n g lực” c ủ a công n g h iệ p hoá,
h iệ n đ ạ i h o á đ ấ t nước, k h o a học v à cóng
n g h ệ là “quốc s á c h h à n g đ ầ u ” t ừ n g bưỏc
h ìn h t h à n h
Q u a n đ iể m dó được cụ t h ể h o á th à n h
c h ín h s á c h , p h á p l u ậ t c ủ a N h à nước dối vói
t r í th ứ c và d ầ n d ầ n dược th ự c h iệ n tro n g
th ự c tiền: N ă m 200 0 Q uốc hội đ â th ô n g
q u a v à b a n h à n h L u ậ t k h o a học v à công
ng h ệ; cơ c h ê q u ả n lý khoa học v à cô n g nghộ được đổi mới th e o h ư ớ n g tạ o l ậ p thị trư ờ n g cho k h o a học và cô n g n g h ệ ; c h í n h s á c h tài
c h í n h cho k h o a học công n g h ệ được đối mới, n g á n s á c h n h à nước d à n h cho khoa học công n g h ệ được n â n g cao d ầ n (từ dưới
ì % G D P n ă m 1996 đ ế n 200 0 đ ạ t 2% G DP),
c h ế độ lương t ừ s a u Hội n g h ị T r u n g ương
lầ n t h ử H ai k h o á VIII có s ự c á i ti ế n ; N h à nước đ á th ự c h iệ n t r a o các g iái th ư ớ n g lớn cho các tổ chứ c và các n h à k h o a học cò
t h à n h tích đ ó n g góp cho sự n g h iệ p khoa học v à công n g h ệ : G iải th ư ơ n g H ồ Chi
M in h , G iả i th ư ớ n g N h à nước
' Khoa Tnél hoc Đạ» học Khoa hoc Xà hỏi & Nhản vân Đai hoc Quốc gia Ha NỘI
44
Trang 2G í hỏi và thách thức đòi VỚ! đỏi ngũ in thức 4 5
Đ ổng th ò i, Đ ả n g và N h à nước ta còn
có s ự đ ịn h h ư ớ n g , g ia o n h iệ m vụ cụ t h ể cho
đội ngũ trí thức KHXH & NV trong từng
giai đ o ạ n c ủ a th ờ i kỳ dối mới C h ả n g h ạ n
giai đ o ạ n 1 9 9 1 -1 9 9 5 , T h ủ tư ớ n g c h í n h p h ủ
đ ã d u y ệ t 10 c h ư ơ n g t r ì n h về K H X H & NV
(KX.01 - KX.10) gồm 153 đ ể tài: G iai đ o ạ n
1996 - 2 0 0 0 đội ngủ* t r í th ứ c K H X H & NV
Việt N a m được T h ủ tư ớ n g c h í n h p h ủ d u y ệ t
7 c h ư ơ n g t r ì n h n g h i ê n c ử u (K H X H 01 -
K H X H 07) gồm 56 đ ề tài Hội ng h ị T r u n g
ư ơ n g lầ n t h ứ h a i k h o á V III d à n ê u s á u v ấn
cỉế ỉý lu ậ n v à t hực tiỗ n cần dược đội n g ũ tri
th ứ c K H X H & NV n g h i ê n cứ u và giải đáp
Đ ến Đ ại hội Đ ại b iể u to à n quốc lầ n t h ứ IX,
Đ à n g t a t i ế p tụ c k h á n g đ ịn h : "K hoa học xã
hội n h ã n v á n h ư ớ n g v à o việc giải đ á p các
v ấ n dể lý lu ậ n và t h ự c ti ề n , d ự b á o các xu
th ê phát, t r i ề n , c u n g c ấ p lu ậ n cử k h o a học
cho việc h o ạ c h d ị n h d ư ờ n g lối, c h ủ tr ư ơ n g
c h í n h s á c h p h á t t r i ể n k in h t ế - xã hội, xây
d ự n g con ngư ờ i, p h á t h u y n h ữ n g di s ả n
v an h o á d â n tộc, s á n g tạ o n h ữ n g giá trị
v ă n h o á mới c ủ a V iệ t N a m ” [1, t r l 12)
N h ữ n g q u a n đ iể m , c h ủ trư ơ n g , c h ín h
s á c h , p h á p l u ậ t c ủ a Đ ả n g và N h à nước
c h ín h là h à n h l a n g p h á p lý cho lao dộng
c ủ a trí th ứ c KHXH & NV, là công cụ b ảo
vệ q u y ể n và lợi ích h ợ p p h á p , d ồ n g th ờ i mỏ
ra k h ô n g g ia n r ộ n g lớn t ạ o n h ữ n g đ iể u
kiện t h u ậ n lợi cho họ p h á t t r i ể n v à p h á t
h u y vai tr ò q u a n t r ọ n g c ủ a m ìn h
N h ậ n th ử c c ủ a xà hội vé vai tr ò c ủ a
đội n g ủ t r í t h ứ c c ù n g dược n â n g lê n đ á n g
kể tr o n g n h ữ n g n ă m đối mới N h â n d â n lao
d ộ n g đ ả c h ủ đ ộ n g tì m đ ế n với đội n g ủ t r í
th ử c, liên m i n h c h ậ t c h ẽ với t r í th ứ c đ ể đối
mối công n g h ệ , v ậ n d ụ n g tiế n bộ c ủ a k h o a
học v ào s ả n x u ấ t n â n g cao n ă n g s u ấ t lao
động, n â n g cao c h ấ t lư ợ ng s ả n p h ẩ m liộ
th ố n g k h u y ế n n ông, k h u y ê n lảm , k h u y ế n ngư được tổ ch ứ c lại C ác tổ chửc k h o a học
và cô n g n g h ệ tư n h â n t ả n g lên (n ă m 1995
cả nước có 15 tồ chức* đ ế n n ă m 2000 con s ố
n à y là 25)
Vối s ự q u a n t â m c ủ a xã hội, sự đ ịn h
hướng và chí đạo sát sao của Đảng và Nhà
nước, n ê n t r o n g n h ừ n g n à m đổi mói vừa
q u a h o ạ t đ ộ n g n g h iê n cứ u c ủ a đội n g ũ tr í
th ứ c K H X H & N V V iệt N a m đ à b á m s á t với th ự c ti ễ n c ủ a đ ấ t nước, p h ẩ n n à o k h ắc
p h ụ c được tỉn h t r ạ n g : n g h iê n cử u có tín h
c h ấ t h à n lầ m , k in h viện, x a rời th ự c tiễn,
n ặ n g về th u y ế t m in h , m in h h o ạ m ộ t ch iều tro n g nhừng giai đ o ạ n trước
T h ứ h a i, th ự c tiễn s ìn h đ ộ n g và ììh ữ n g
th à n h tự u to lởn củ a cô n g cuộc đôi m ớ i là
m ô i trư ờ n g th u ậ n lợi và cơ sờ q u a n trọ n g cho p h á t h u y v a i trò c ủ a đ ộ i n g ủ tr í th ứ c
K H X H & N V V iệ t N a m
S ự n g h iệ p dổi mới ở nưốc ta b ắ t đ ầ u từ
Đ ại hội Đ ại b iể u to à n quốc lầ n t h ứ VI (1986), được tr i ể n k h a i t r ê n t ấ t cả các lĩnh vực c ủ a đòi s ố n g xã hội, t r o n g dó dối mới
k in h t ế là cơ b ẳ n C ho đ ế n n ay , q u á tr ì n h đối mối đ ả do m lại n h ữ n g t h à n h tự u to lớn
và q u a n trọ n g Đ ấ t nước, đ à r a khỏi k h ù n g
h o ả n g k in h t ế - xã hội T ổ n g s ả n p h ẩ m
tr o n g nước t ă n g b ì n h q u â n mồi n ă m 7%
N ô n g n g h iệ p p h á t t r i ể n liên tục, n h ấ t là lương th ự c, giá tr ị x u ấ t k h ẩ u cô n g n g h iệ p
tả n g , cô sỏ h ạ t ầ n g n g à y c à n g h iệ n dại
C h ế độ c h í n h tr ị ôn đ ị n h và p h á t t r i ể n th e o
đ ịn h h ư ớ n g x ả hội c h ú n g h ĩa Đòi s ô n g của
n h ả n d á n được cải t h i ệ n rỏ rột D â n trí,
c h ấ t lư ợ ng n g u ồ n n h â n lực và t í n h n à n g
d ộ n g xã hội n â n g cao hớn trước Quốc
p h ò n g , a n n i n h được c ú n g cố, t ă n g cường
Trang 34 6 Ngỏ H i Ị Phưạn£
Có t h ế nói, bộ m ặ t c ủ a đ ấ t nước đ ã th a y
đổi tr o n g n h ữ n g n ă m q u a S ự t h a y đôi n ày
là cơ sỏ th ự c tiề n , y ế u tô q u y ế t d ịn h cho sự
p h á t t r i ể n vai trò c ủ a dội n g ủ t r í thứ c
KHXH&NV Việt Nam.
C ũ n g c h í n h tr o n g q u á t r ì n h đôi mỏi
lại đ ặ t ra r ấ t n h iê u v ấ n đ ề lý l u ậ n c ầ n được
n g h iê n cứ u, giải đ á p , c ầ n có sự đ ỏ n g góp
tích cực c ủ a dội n g ủ t r í th ứ c K H X H & NV
Việt N a m , n h ơ v ấn dề: C h ủ n g h ĩa xã hội là
gi ? L à m t h ế n à o đ ể x ây d ự n g c h ủ n g h ía xà
hội ỏ Việt N a m ? T h ự c c h ấ t c ủ a con đ ư ờ n g
q u á dỏ lén c h ủ n g h ĩa x ả hội ở V iệt N a m ?
Các giai đ o ạ n c ủ a bước q u á độ n à y n h ư th ẻ
n ào ? M ỏ h ìn h c h ủ n g h ĩa x ã hội ở nước t a
là gì ? Lòi giải cho n h ữ n g c â u hỏi dó liên
q u a n đ ến h à n g lo ạ t v ấ n đ ể lý lu ậ n khác
Đội n g ủ tr i th ứ c K H X H & N V có đ iể u k iệ n
và t r á c h n h iệ m hơn cả t r o n g việc t r ả lòi
n h ữ n g c â u hỏi v à n h ữ n g v ấ n đ ể lý lu ậ n
này N h ư vậy, c h í n h t r o n g s ự n g h iệ p đổi
n ó i , n h u c ầ u c ủ a xã hội dối với dội n g ũ tr í
thứ c K H X H & N V t ă n g lên v à t r ọ n g tr á c h
c ủ a họ c ù n g n ặ n g n ề hơn b ấ t cứ lúc n à o so
với n h ừ n g giai đ o ạ n d à q u a c ủ a s ự n g h iệ p
xảy d ự n g c h ủ n g h ĩa xà hội ỏ V iệ t N am
Bản thân đội ngù trí thức KHXH &
NV V iệt N a m h iệ n n a y dược h ìn h t h à n h
tro n g q u á t r ì n h t r í th ứ c h o á các giai tầ n g
tr o n g xã hội m à c h ủ y ế u là c ô n g n h ả n và
n ôn g d á n , g ắ n bỏ s â u sác vối công n h ả n ,
n ô n g d â n tr o n g đ ấ u t r a n h giải p h ó n g d â n
tộc và xảy d ự n g c h ủ n g h ĩa xã hội Trước
yen c ầ u c ủ a s ự n g h iệ p đối mới, họ đá
k h ô n g q u ả n n h ữ n g k h ó k h ă n trư ớ c m ắ t,
h ê t lòng th ự c h iệ n n h ừ n g n h i ệ m vụ m à
cách m ạ n g giao phó, và đ ã có n h ữ n g đó n g
góp q u a n t r ọ n g vào q u á t r ì n h dối mới T ạ i
Hội nghị T r u n g ư ơng lầ n H a i k h o á V III,
Đ ả n g ta đ à g hi n h ậ n : " n h iề u k ế t lu ậ n c ủ a
KHXH & NV dà được dùng làm cơ sỏ dể
s oạn th ả o các n g h ị q u y ế t , ho ạch đ ị n h các
c h ủ trư ơ n g , c h í n h s á c h c ủ a Đ ả n g và N h à nước, góp p h ầ n vào t h à n h công c ủ a công cuộc đổi m ới” [2, tr.5 0 ] Q u a đó, t r í th ứ c
KHXH & N V đ ã xác đ ị n h được vị trí, vai trò c ủ a m ì n h đối với x ã hội đổng th ò i c ủ n g
n g à y c à n g t r ư ơ n g t h à n h
T h ứ b a , n h iề u y ế u tô củ a thờ i đ ạ i và
q uốc t ế tá c đ ộ n g tíc h cực đến đ ộ i n g ũ tr í
th ứ c K H X H & N V V iệ t N a m
S ự n g h iệ p đổi mới ở nước t a được tiê n
h à n h tr o n g n h ữ n g đ i ể u k iệ n t h u ậ n lợi do bối c ả n h quốic t ế đ e m lại: k h o a học và công
n g h ệ h iệ n đ ạ i p h á t t r i ể n m ạ n h mẽ, n h ấ t là công n g h ệ t h ô n g tin , đ ã t ạ o đ iề u k iệ n cho đội n g ủ t r í th ứ c K H X H & NV V iệt N a m có
t h ể tiế p x úc với n h iề u th ô n g tin , tiế p cận với n h iề u t h à n h tự u ti ế n bộ c ủ a n ề n v ầ n
m in h n h â n loại t h ô n g q u a m ạ n g t h ô n g tin
d a c h iể u , đ a p h ư ơ n g ti ệ n h iệ n đại; tr o n g xu
t h ẻ to à n c ầ u h o á , s ự p h ụ thuộc, tá c động
q u a lại giừa các nước t ă n g lên m ạ n h mẽ, các quốc gia, d â n tộc, các c h â u lụ c dư ờng
n h ư g ầ n g ũ i n h a u h ơ n , h iể u b iế t n h a u
n h iề u hớn, d ễ đ ồ n g c ả m vói n h a u h ơ n và sự
c ạ n h t r a n h đ ê k h ẳ n g đ ị n h m ìn h c ũ n g gay
g ắ t hởn; k i n h t ế t h ế giới đ a n g c h u y ê n từ
n ề n k in h t ế cô n g n g h iệ p s a n g n ề n k in h t ế
tr i th ử c , t r o n g đó th ị tr ư ờ n g cho k h o a học
và công n g h ệ được t ạ o lập v à có s ự q u a n
t â m c ù a h ầ u h ế t các nước t r ê n t h ế giới Thị triíò n g n à y v ừ a t h ú c d ẩ y lao đ ộ n g s á n g tạo
c ủ a t ầ n g lớp t r í th ứ c ( tr o n g đó có t r í th ứ c
K H X H & NV), v ừ a g ắ n k ế t họ với n h a u
Q u a dó, đội n g ủ t r í t h ứ c K H X H & N V Việt
N a m có t h ể k ê t h ừ a t h à n h tự u k h o a học
c ủ a b ạ n hè t h ế giới, d ể r ú t n g ắ n con đư ờng
Tap t hi Khoa họ, ĐHQGHN KHXH Ầ .VI 7* XV Sô 1 2(M
Trang 4Cư hột và ihàch ihức dói vcVi ílội ncù IrI Ihức 4 7
k h á m p há bí m ặ t c u a tự n h iê n , xã hội và
con người N h ữ n g diếu kiện dó là cơ hội
t h u ậ n lợi d ể dội n g ù tri th ứ c K1IXH & NV
Việt NTam n â n g c*a« hơn n ữ a t r ì n h độ tri
tuệ, b ả n lỉn h k h o a học, b ả n lĩnh c h ín h trị,
k in h n g h iệ m - n h ữ n g p h à m c h à 1 k h ô n g th ê
th iê u đối vói t r í th ứ c nước ta h iệ n nay
N h ữ n g cơ hội n à y n ế u được, t ậ n d ụ n g
triệt dê, k h ô n g n h ữ n g là m cho b à n t h â n
đội ngũ trí thức KHXH & NV Việt Nam
n g ày c à n g t r ư ơ n g t h à n h , xác đ ị n h được vị
t h ế c ủ a m ìn h 0 tr o n g nước và c;i t r ê n p h ạ m
vi quỗc tế, m à cỏn d ư a đ ấ t nước p h á t tr iể n
n h íin h m ạ n h , b ển vững S ong n ế u k h ô n g
tậ n d ụ n g dược th ì c h ín h n h ừ n g cơ hội dó
lại tr ỏ t h à n h t h á c h th ứ c Ví d ụ , vói n h ữ n g
p h ư ơ n g tiệ n t r a o đối th ô n g tin d a d ạ n g và
hiện đại h iệ n n ay , tr i th ứ c K H X H & NV
Việt N a m có cơ hội tiế p c ặ n với n h ữ n g
t h à n h tự u k h o a học mối một oách n h a n h
ch ó n g để n â n g cao t a m h iể u biết, c ủ a m ìn h ,
n h ư n g n ế u k h ô n g đ ủ k h á n à n g đ ê tiế p c ậ n
hoặc tiếp c ậ n dược t h ô n g tin n h ư n g k h ô n g
xử lý dược t h ì cơ hội n à y k h ô n g n h ữ n g
k h á n g có ý n g h í a gi m à còn đ ẩ y họ v ào tìn h
t r ạ n g lạc h ậ u xa hơn với t h ê giỏi, t h ậ m chí
còn có t h ể g ả y n ê n h ậ u q u ả k h á c n ữ a về
tâ m lý vê viộc là m , cuộc sông
2 N h ử n g t h á c h t h ứ c d ô i v ớ i d ộ i n g ủ
tri th ứ c KHXH & NV Việt Nam
T h ứ n h ấ t, trá c h n h iệ m n g à y cà n g
n ặ n g né củ a d ộ i n g ù t r i th ứ c K H X H & N V
Việt N a m
Ờ nước ta đội n g u tr í tlìửe K í[X I ỉ &
NV có n h iệ m vụ c h ủ y ế u là n g h i ê n cứ u về
xà hội và con người V iệt N a m T r o n g
n h ữ n g n â m dôi mới vừa q u a , họ đ à c u n g
cấp lu ậ n cứ k h o a học cho việc h o ạ c h d in h
d ư ờ n g lối, c h í n h s á c h x ây d ự n g , p h á t tr i ể n
đốt nước và b ão vệ Tỏ quốc; gỏ|> p h ầ n n â n g
r a o t r ì n h độ d â n trí; t h a m gĩỉi t h á m (lịnlì các c h ư ơ n g t r ì n h , d ự án p h á t tr iể n k in h tê
- xã hội; xây dựng p h á t tr iế n các bộ môn
K H X H & NV đ á p ứ n g y ê u r a u p h á i triể n
củiì d ấ t nước.
C ho đôn nay, sự n g h iệ p dối moi o nước
ta đã đ ạ t được n h ừ n g t h à n h tự u <1 lia 11
t rọ n g , lạ o t h ê v à lực đ ể clất nước chu von Síìng c h ạ n g đ ư ờ n g tiếp th e o c ủ a thỏi kỳ
q u á độ lê n c h ủ n g h ĩ a xă hội vối n h ữ n g
n h i ệ m vụ mới “ p h á t h u y sức: m ạ n h toàn
d â n tộc, ti ế p tụ c đối moi, d ấy m ạ n h cong
n g h iệ p hon, h iệ n dại hoá x ay d ự n g và háo
vệ Tò quốc V iệt N a m xà hội c h ú nghĩa
C uộc đ ấ u t r a n h giai c ấ p ỏ nước ta h iệ n n ay
c ù n g d a n g d iễ n biến p h ứ c tạ p tr o n g diều
k iệ n mói, h ì n h th ứ c mối: t-hực h iệ n t h á n g lợi sự n g h iệ p công n g h iệ p h()iì, h iệ n đại hoá
th e o đ ịn h h ư ớ n g xâ hội chù n g h ía , k h ắc
p h ụ c t ì n h t r ạ n g nước n g h èo , kém p h át triể n ; th ự c h iệ n c ò n g b ằ n g xã hội, ch ỏ n g áp bức b ấ t công; đ ấ u t r a n h là m thất, bại âm
m i í u và h à n h đ ộ n g c h ò n g p h á c ủ a CÍÌC t h ê
lực t h ù địch; b ả o v ệ dộc lặp d â n tộc, xây (lựng nước ta t h à n h m ộ t nước xà hội chủ
n g h ĩa phồ n v in h , n h â n d â n h ạ n h phúc
C h ặ n g đ ư ờ n g trư ớc m á t d a n g đật ra
n h i ề u v a n (iể xã hội bức xúc, đòi hỏi dội
n g ũ t r í th ứ c KHX1I & NTV V iệt N a m phái
g iai đ á p cả về m ặ t lý lu ậ n c ù n g n h ư thực tiễn : k in h t ế th ị tr ư ờ n g vói m ục tiê u công
b à n g xà hội; cô n g n g h iệ p hoắ, h iệ n đ ạ i hoá vói s ự p h á t tr i ể n lâ u b ền c ủ a d ấ t nước -
p h á t tr i ể n vì m ụ c tiê u n h â n v á n , vi giá trị
n h â n đạo, vi con người; hội n h ậ p k in h t ế quốc t ế với việc giữ gìn b ả n sác v ãn hoá
d â n tộc và c h ủ q u y ề n quốc gia; mở rộng
q u a n hộ dối n g o ạ i với việc xây d ự n g n ền
Tup t hi Khoa họ< DHQGHN KtìXH & N V T XX S ó t 2(H)4
Trang 54 8 Ngô Thị Phượng
kin h t ế độc lậ p tự chủ; t â n g tr ư ớ n g k i n h t ế
vói tiế n bộ xã hội G iả i q u y ế t n h ữ n g v ấ n
đ ề n à y có ý n g h ĩa q u y ế t đ ịn h đ ế n việc th ự c
h iệ n m ục tiê u xây d ự n g một nước V iệt
N a m xà hội c h ủ n g hĩa: “d â n giàu, nước
m ạ n h , xà hội công bằng, d â n chủ, v ăn minh*\
T h ứ h a i, n h ữ n g k h ó k h ă n tro n g nước
và ti n h h in h p h ứ c tạ p c ủ a q u ố c t ế tá c
đ ộ n g lớn đ ế n đ ộ i n g ũ t r í th ứ c K H X H &
N V V iệ t N a m
Đ ến nay, công cuộc đổi mới ở nước ta
tu y đ ã đ ạ t được n h ữ n g t h à n h tự u to lớn,
song trước m ắ t CÒ11 n h iề u k h ó k h ă n : mặc
dù nước ta đ à r a k h ỏ i k h ủ n g h o ả n g k in h t ế
- xá hội, n h ư n g m ộ t sô m ặ t còn c h ư a v ữ n g
chắc, n ê n k in h tê nước t a v ẫ n còn là n ề n
k in h t ế tiể u nông, n ă n g s u â t la o d ộ n g và
h iệ u q u ả s ả n x u ấ t k i n h d o a n h th ấ p , cờ sở
v ậ t c h ấ t còn n g h è o n à n , lạc h ậ u , dời s ô n g
c ủ a n h â n d â n còn ở m ứ c t h ấ p , n h i ề u v ấ n
đ ề v ă n hoá, xả hội bức xúc v à g ay g ắ t c h ậ m
được giải q u y ế t n h ư : v ấ n đ ề việc là m , n h à
ờ, b u ô n b á n m a tu ý , m ạ i dám N h ìn
c h u n g , nước ta v ẫ n là m ộ t nước k in h tê
k ém p h á t tr iể n T r o n g k h i đó, cuộc c ạ n h
t r a n h t r ê n t h ế giới n g à y c à n g q u y ế t liệt
Bốn n g u y cơ m à n g h ị q u y ế t c ủ a Đ ả n g đã
chỉ ra: tụ t h ậ u xa h ơ n về k i n h tê so với
n h iê u nước tr o n g k h u vực vả t r ê n t h ế giỏi;
chệch h ư ớ n g xả hội c h ủ n g h ĩa , n ạ n t h a m
n h ũ n g và tệ q u a n liêu; d iễ n b iế n h o à b ìn h
do các t h ế lực t h ù dịch g ây r a , v ẫ n còn tồ n
tạ i và d iễ n biến p h ứ c tạ p , đ a n x en và tá c
động lẫ n n h a u
N h ữ n g k h ó k h ă n t r ê n c ù n g h ạ n c h ế
đ ê n sự đ ầ u tư c ủ a xã hội đôi vối đôi n g ủ t r í
th ứ c K H X H & NV V iệ t N a m , h ạ n c h ế s ự
p h á t t r i ể n c ũ n g n h ư p h á t h u y vai tr ò c ủ a
họ Đ ến n ay , Đ ả n g , N h à nước và xã hội đ ều
t h ừ a n h ậ n k h o a học v à công n g h ệ là “qưôc sách h à n g đ ầ u ’\ đ ầ u tư cho k h o a học và công n g h ệ là đ ầ u tư cho p h á t tr i ể n Song,
t r ê n th ự c tê s ự đ ầ u t ư đó còn r ấ t h ạ n hẹp
C h ẽ độ lư ơng c ủ a đội n g ũ tr i th ứ c chỉ được xếp t r o n g h ệ th ố n g t h a n g lư ơng h à n h
c h ín h sự n g h iệ p , m à c h ư a t h ể h iệ n s ự ư u đài đôi với t í n h c h ấ t đ ặ c t h ù tr o n g lao đ ộ n g
c ủ a đội n g ũ t r í th ứ c Vì vậy, n h i ề u ng ư ò i
c h ư a có d iề u k iệ n t ậ p t r u n g v à o c ô n g tá c
c h u y ê n m ôn, v ào việc học t ậ p n â n g cao
tr ì n h độ, n g h iê n cứ u k h o a học, tâ m h u y ế t
n g h ể n g h iệ p bị s u y g iả m , t r ì n h độ c h u y ê n
m ôn bị xói mòn , d ẫ n đ ế n t ì n h t r ạ n g “b ạ c
c h ấ t x á m ”, " lã n g p h í c h ấ t x á m ”
S ự n g h iệ p đối mới ỏ nước t a được th ự c
h iệ n tr o n g t ì n h h ì n h t h ế giới d iễ n b iế n
p hứ c tạ p H oà b ìn h , ổn đ ị n h v à hợp t á c là
n h u cầu , đòi hỏi c ủ a các q u ố c gia d â n tộc,
t r o n g khi dó t ì n h t r ạ n g x u n g đột d â n tộc, sắc tộc, c h ủ n g h ĩ a k h ủ n g bô , t r ê n t h ế giới
v ẫ n g ay gắt C ác th ỏ lực p h ả n đ ộ n g k h ô n g
n g ừ n g lợi d ụ n g c h iê u bài “d â n c h u \ “n h â n
q u y ể n ”, “tô n g iá o ” d ế m ư u t o a n th ự c h iệ n
“d iễ n b iế n h oà b ì n h ” n h ằ m x oá bỏ t h à n h
q u ả các h m ạ n g c ủ a Đ ả n g và n h ả n d â n ta Bẽn c ạ n h n h ữ n g tá c đ ộ n g tích cực x u
t h ế to à n c ầ u h oá CÒ11 tá c đ ộ n g tiê u cực,
n h ấ t là về m ặ t xả hội đôi với t ấ t cả các d â n tộc t r ê n t h è giói Ví dụ» s ự t ă n g lên c ủ a
n h ữ n g bất b ìn h d ẳ n g xà hội, n g u y cơ đ á n h
m ấ t c h ù q u y ề n quốc gia, đ á n h m ấ t b ả n s á c
v à n h o á d â n tộc, s ự la n t r à n n h ữ n g h iệ n
tư ợ n g tiê u cực c ủ a đòi sông N ước t a tr o n g
xu t h ế to à n c ầ u h o á và hội n h ậ p k in h tê
quốc t ế c ù n g p h ả i đôì m ặ t với n h ữ n g tác
đ ộ n g tiê u cực đỏ K ế t q u ả c ủ a việc q u a n
tr ọ n g đôi p h ó với n h ữ n g tá c đ ộ n g ti ê u cực
ấy n h ư t h ế n à o có ý n g h ĩ a q u a n tr ọ n g đ ế n
sự p h á t tr i ể n b ể n v ữ n g c ủ a các d â n tộc
Tọp < hi Khoa lụn DHQGHS KHXH <ft NV 7 XX So I 2004
Trang 6Cơ hội và thách thức đổi với đội ngũ In ihửc 4 9
Đê góp p h ầ n giải đ á p n h ữ n g v ấ n đ ề lý
lu ậ n đ ặ t r a t ừ s ự n g h iệ p dối mói đôì phó
với n h ừ n g t á c đ ộ n g ti ê u cực do to à n cầu
h oá d e m lại» d ư a đ ấ t nước t r á n h khỏi
n h ừ n g n g u y cơ t r ê n , đội n g ũ t r í th ứ c
KHXH & NV Việt Nam phái có tầm tư
duy» t r í t u ệ cao dê n h ì n n h ậ n , giải q u y ế t
các v ấ n đê x ã hội c ủ a đ ấ t nước t r o n g bối
c ả n h to à n c ầ u hoá N g h ĩ a là b ả n t h â n các
nhà KHXH & NV củng phài "toàn cầu hoá”
sự h iể u b iế t c ủ a m ìn h Đ ây c h í n h là m ộ t á p
lực tư ơ n g đốì lớn đối với dội n g ũ t r í th ứ c
KHXH & NV Việt Nam hiện nay Vượt qua
được áp lực n à y đòi hỏi s ự nỏ lực r ấ t cao
củ a từ n g cá n h â n c ù n g n h ư to à n đội ngủ
T h ứ ba, h ạ n c h ế về sô' lư ợ n g , c h ấ t
lư ợ n g và cơ cá u của đ ộ i n g ủ tr í th ứ c K H X H
& N V V iệt N a m
B ả n t h â n đội n g u t r í th ứ c K H X H &
N V V iệt N a m còn n h i ề u h ạ n ch ế, b ấ t cặp
trư ớc y ê u c ầ u n g à y c à n g cao c ủ a n h iệ m vụ
cách m ạng: vê sô* lư ợng, cơ c ấ u , n ă n g lực
h o ạ t đ ộ n g lý l u ậ n v à th ự c tiễn Hội n g h ị
lần t h ứ S á u B a n c h ấ p h à n h T r u n g ư ơng
Đ á n g k h o á IX đ à n h ậ n xét: “Đội n g ủ c á n bộ
k h o a học v à cô n g n g h ệ v ẫ n CÒIÌ t h i ế u , b ấ t
hợp lý vê cơ c ấ u n g à n h n g h ể và p h â n bố
N â n g lực, t r ì n h độ c ủ a đội n g ủ c á n bộ k h o a
học và công n g h ệ p h á t tr i ể n c h ậ m , n h iề u
m ặ t còn t h ấ p s o vói n h i ề u nước tr o n g k h u
vực" [3, tr.8 3 ]
Đội n g ũ t r í th ứ c c ả nước ta h iệ n n a y có
k h o á n g 1,4 t r i ệ u n g ư ò i, b ìn h q u ả n 190 tr í
th ứ c t r ê n 1 v ạ n d â n T r o n g s ố đó, t r í th ứ c
n g à n h KHXH & N V c h iế m tỷ lệ th ấ p , h ầ u
h ế t t ậ p t r u n g ở các v iệ n n g h iê n c ứ u , tr ư ờ n g
dại học ở h a i t r u n g t â m lớn c ủ a đ ấ t nước là
Hà Nội và Thành phô Hồ Chí Minh Chí
tí n h ỏ các t r ư ờ n g đ ạ i hợc, cao đ ẩ n g t r ê n cả
nước, đội n g ũ c á n bộ g iả n g d ạy các môn
k h o a học M á c - L ê n in là 1800, tro n g khi dó
n h u c ầ u c ầ n đốn 3000 ; dội n g ủ c h u y ê n gia k h o a học đ ầ u n g à n h còn r ấ t mỏng
T h e o s ố liệu c ủ a Bộ K h o a học C ô n g n g h ệ
và Mòi tr ư ờ n g v à T ố n g cục th ô n g kê thì
h iệ n n a y ỏ nước ta , cứ 140,41 cử n h â n
n g à n h K H X H & N V có 2,56 th ạ c sĩ và 1
tiến sĩ T r o n g khi đó tỷ lệ n à y ở n g à n h
k h o a học t ự n h i ê n là 12,43/0,76/1; n g à n h
k h o a học kỳ t h u ậ t là 61,19/0,93/1; n g à n h
k h o a học n ô n g lâ m t h u ỷ s ả n là 58,35/1,03/1 T r o n g đội n g ủ t r í th ứ c còn cỏ
h iệ n tư ợ n g “lào h o á ’\ c á n bộ d ầ u n g à n h đểu s ắ p đ ế n tu ô i n g h ỉ h ư u (tuổi b ìn h q u â n
c ủ a ti ế n sĩ là 52,9, t i ế n sĩ k h o a học là 57,2)
Do đ ặc thù c ủ a ngành KHXH & NV, tuổi bình quân của trí thức KHXH & NV còn
cao hơn T r o n g k hi đó, lực lượng c á n bộ trê
c h ậ m được bổ s u n g Vì vậy, tr o n g đội n g ũ
t r í th ứ c K H X H & NV V iệt N a m đ a n g có sự
h ẵ n g h ụ t t h ế hệ K h ô n g t h ế k h á c p h ụ c sự
h ẫ n g h ụ t n à y m ộ t c á c h n h a n h chóng
Về t r ì n h dộ, t r o n g đội n g ũ t r í th ứ c
K H X H & N V V iệ t N a m , s ố lượng có học vị (tiến sì, th ạ c S ì) còn ít C ụ t h ể là mới chí có 0,05% ti ế n sĩ k h o a học; 0,92% tiế n sĩ; 0,75% th ạ c sĩ tr o n g tổ n g s ố t r í th ứ c KHXĨ1
& NV T r o n g lao đ ộ n g c h ư a có s ự k ế t hợp
c h ặ t c h è g iữ a n g h iê n c ứ u cơ b ả n và n g h iê n
c ứ u ứ n g d ụ n g ( n g h iê n c ứ u cơ b ả n bị xem nhẹ), giữa n g h i ê n c ứ u lý l u ậ n với tổ n g kêt
th ự c tiễ n , g iữ a t r í th ứ c tr o n g các n g à n h
K H X H & N V v à g iữ a t r í th ứ c K H X H & NV vỏi t r í th ứ c t r o n g các lĩnh vực khác
P h ư ơ n g p h á p n g h i ê n c ứ u c ủ a t r í th ứ c
K H X H & N V c h ư a th ự c tiế p c ậ n với k h o a học và công n g h ệ h iệ n đại
N h ữ n g v ấ n đ ể t r ê n d à là m cho n â n g
lực của đội ngủ trí thức KHXH & NV Việt
Tạp t hi Khoa hot DHQGHN KHXH & N V, TXX S ấ t , 2<m
Trang 75 0 N gỏ T h ị Phượng
Nam bị hạn chè, chưa kịp thời trả lời được:
một sô vấn đề do thực tiễn cuộc sống đặt
ra, như: “Phát triển nền kinh tế nhiều
thành phần trong nền kinh tê thị trường
định hưóng xà hội chủ nghĩa, cố phần hoá
doanh nghiệp nhã nước, kinh tế trang trại,
vấn đ ể sỏ h ừ iụ q u ả n lý và s ử d ụ n g d ấ t đai,
công nghiệp hoá và hiện đại hoá rứt ngán
d ể n h a n h c h ó n g bước v à o k i n h tê t r i thử c,
vấn đê chủ động hội nhập kinh tê quôc tế,
vấn dề tôn giáo, sắc tộc, vấn để ngăn chặn
và đấv lùi tệ tham nhũng, hoàn thiện cơ
ch ê q u ả n lý t r o n g giai đ o ạ n mới” 13, tr.80];
Các chương trình, để tài nghiên cứu chưa
đ á p ứ n g k ịp với sự p h á t t r i ể n c ủ a lý lu ậ n
và thực tiễn, vẫn còn tinh trạng nghiên
c ứu chung chung, trùng lặp.
Những hạn chê trên làm cho chất
lượng rùa đội ngu trí thức KHXH & NV
chưa đáp ứng dược yêu cầu của thực tiễn
Trong khi do sự đỏi hỏi của thực tiền dối
với trí thức KHXH & NV Việt nam ngày
càng cao Các chương trình, dự án phát
triể n k in h tê - kỹ t h u ậ t , giáo dục, k h o a
học, môi trường đểu cần đến sự thẩm
(lịnh c ủ a các n h à k h o a học K H X H & NV
Đế thực hện tốt chức náng này, trí thức
KHXH & NV cùng phải cỏ những hiểu biết
nhất định trên các lình vực khác của đòi
sông Đó chính là thách thức lớn khi đội
n g ù t r í th ứ c K IỈX H & NTV đ ứ n g trước
n h ữ n g n h iệ m vụ lớn lao c ủ a đ ấ t nước tro n g
bôi cảnh quốc tê hiộn nay.
Tuy nhiên, nhừng thách thửc cũng có
thế trỏ thành cơ hội, bơi vì hoàn cảnh đó
đòi hòi b ả n t h â n đội n g ũ t r í th ứ c K H X H &
NV Việt Nam phải có sự bứt phá, vươn lên
n g a n g t ầ m vói y ê u c ầ u c ủ a th ự c ti ễ n và
thòi đại T r o n g x u t h ê t o à n c ầ u hoá, n ề n
kinh tê tri thức , họ phải đứng trước sự lựa chọn rất khắc nghiệt: hoặc tiên kịp đà phát triển chung của thế giới, khẳng định
vị thẻ xứng đáng của mình trong thế giỏi
hoặc s è k h ô n g b a o giờ, v à s ẽ m à i m à i di
sau Trước sự lựa chọn dó chác chán họ sè
p h ả i p h á t h u y hết nội lực c ủ a m ìn h d ể tiên
lên, để hoà nhập vói thế giới.
N h ư v ậ v , dội n g ũ t r í th ứ c KHXH &
NV Việt Nam hiện nay đang đứng trước những cơ hội và thách thức gay gắt Xom xét, đánh giá những cơ hội và thách thức
đó cho thấy việc phân biệt cơ hội và thách thức chì mang tính tương dối Cơ hội cỏ thê trở thành thách thức và ngược lại Điểu này phụ thuộc vào từng cá nhân cùng như
b ả n t h â n đội n g ù t r í th ứ c K H X H & NV,
phụ thuộc vào sự định hướng của Đảng, sự
q u á n lý c ủ a N h à nước
Trôn dâv là một số cơ hội và thách
th ứ c đối với đội n g ù t r í th ử c K IIX H & NV
V iệt N a m h i ệ n n ay T h e o c h ú n g tôi, de có
thế vượt qua thách thức, phát huy cơ hội, góp phán to lỏn hơn nữa vào công cuộc dổi mỏi đất nước, cần chú ý:
Nâng cao chất lượng công tác đào tạo,
bồi d ư ô n g đội n g ủ t r í th ứ c K H X ỈI & NV,
trên cơ sỏ đa dạng hoá các hình thửc đào
tạo, bồi dư ỡ n g ; dổi mỏi nội d u n g , p h ư ơ n g
pháp đào tạo, bồi dưỡng; đầu tư xây dựng
cơ sờ vật chất và phương tiện hiện đại trong đào tạo, bồi dưdng; xảy dựng dội ngũ giảng viên đủ về số lượng, mạnh vê chất
lượng Đ ặ c biệt, c h ú ý x â y d ự n g và p h ái
triển đội ngũ cán bộ khoa học có trình (lộ khoa học cao trong nhiều linh vực, đủ sức giải quyết những vấn đề do thực tiễn đặt ra Xây dựng dội ngu trí thức KHXH &
NV hự]) lý về cơ cấu: giữa các vùng, giũa
Tọp i hi Khoa học ỮHQGHN KHXH & N\ , r XX Sô' i 2004
Trang 8Co hội và thách thức dòi vái đội ngũ iri thức 51
nghiên cửu và đào tạo, giừa khoa học xà
hội và khoa học nhân văn, giữa các thế hệ
Việc xây dựng cơ cấu dội ngũ trí thức
KHXH & NV hợp lý không những đáp ứng
nhu cầu phát triển của xà hội mà còn phát
huv được sức mạnh tống hợp cúa toàn đội
ngù trong lao động.
Tăng cường hơn nữa sự hợp tác trong
lao động cùa trí thức KHXH & NV, như
hợp tác giừa KHXH & NTV vối khoa học tự
nhiên, khoa học công nghệ; giừa nghiên
cửu cơ bản với nghiên cứu ửng dụng và
triển khai, đặc biệt là tồng cường hợp tác
quốc tế Thông qua sự hợp tác này trình
độ chuyên môn, ngoại ngừ, bản lĩnh của đội
ngũ trí thức KHXI I & NV được nâng cao.
Tạo động lực phù hập vể vật chất và
tinh thần dế tăng cường khả nàng sáng l.ạo
của đội ngủ trí thức KIỈXH & NV Việt
Nam: tiếp tục cái cách chế độ dài ngộ vật
chất như lương, thướng, hỗ trợ, phụ cấp,
điều kiện làm việc đôi với trí thức:, đồng
thời xây dựng cơ chê cụ thẻ để tạo mỏi
trường thực, sự dân chú, cóng bằng, tự do
t ư tưởng Đó là n h ữ n g đ ộ n g lực q u a n tr ọ n g
kích thích sự sáng tạo của đội ngù tri thửc KHXH & NV Việt Nam.
Đối mới cơ c h ê quản lý kh o a học và công n g h ệ , n h ư dổi mới hộ t h ô n g các tô
chức khoa học và cỏn g nghộ theo hướng giao quyền tự chủ tự chịu trách nhiệm cho các tố chức khoa học công nghệ trong xây dựng và thực hiện ke hoạch, trong quản lý tài chính, nhân lực; đẩy nhanh việc tạo lập thị trường cho hoạt động khoa học và công
n g h ệ ; q u ả n lý và ứ n g d ụ n g k ế t q u à n g h iê n
cứu; cơ c h ế q u â n lý tà i c h ín h cho k h o a học
và công nghệ
T a n g cư ờ n g s ự là n h d ạ o củ a Đ ảng:
định hướng xây dựng đội ngũ trí thức
K H X H & NV: đ ịn h h ư ớ n g hoạt độn g
nghiên cửu đê tạo thành là cơ sỏ khoa học cho việc hoạch định dường lôi, chính sách
c ủ a Đ à n g và N h à nưóc, g ắ n K H X H & NV
với cỉời sống chinh trị, t ư tưỏng và thực tiễn
xã hôi.
3
4
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Đ ả n g Cộng Siin Việt N am Vân kiện Đại hội Đ ại biếu toàn quốc lầ n th ứ IX, NXB C hín h trị
Quốc gin H à Nội 2001
Đ ảng Cộng s ản V iệt N am , Văn kiện Hội n g h ị lầ n th ứ hai B C H T r u n g ương khoá V ỈĨL NXB
C hính trị Quốc gia, Mà Nội 1997
Đ ản g Cộng s àn V iệt N am , V ăn kiện H ội n g h ị lần th ứ sáu B C H T ru n g ương kh o á I X , NXB
C hính trị Quốc gia Mà Nội 2001
P h ạ m T ấ t Dong Đ ịn h hư ớ ng p h á t trịch đ ộ i ngũ tr í thứ c Việt N a m trong công cuộc công
nghiệp hoá, hiện đ ạ i h o á , NXB C h in h trị Quốc gia, Hà Nội, 2001
P h a n Doăn N am Một vài su y nghĩ vồ vấn đề to à n cầu hoá, T ạ p c h í Cộng s á n số 15-1998.
Tạp < hi Khtut fun DHQGHN KHXH & N\ T XX So Ị 2004
Trang 95 2 N gỏ T hị P hượng
VNU JOURNAL OF SCIENCE, SPC SCI., HUMAN , T XX, N01, 2004
CHANCES AND CHALLENGES FOR INTELLECTUAL’S CIRCLES
OF SOCIAL S C IE N C E S AND HUM ANNITIES IN VIETNAM NOWADAYS.
Ngo Thi P h u o n g
D epartm ent o f Phylosophy College o f Social Sciences a n d H um anities * VN Ư
The work analyzjd opportunities for intellectual’s of social sciences and humanities in Vietnam nowadays: Communist ParV, State and country connerned and gave much condictions for creative labour of social sciences and humanities of Vietnam; artive pratice and great achievement or renewal work is good circumstance and important basis for developping role of its; the element of age effected actively on its Another way, intelletual's circles of Vietnammese social sciences and humanities also copes with a lot of challenges such as: the more heavy responsibility of its; the difficulties inside country and the complicated questions of the World, which are effecting on it; the limitation on quanlity, quality, structure of its However, opportunities can become challenges and constrast to The work also shows some ways, which intelletual’s circles of Vietnammese social sciences and humanities can use opportunities and pass challenges to more cotribute on renewal work of country.
Tọp chi Khoư hot DHQGHN KHXH & NV T XX So 1 2004