Quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức, vận dụng nó vào sự nghiệp ñổi mới ở nước ta hiện nay

Thực trạng của nền kinh tế biểu hiện ở những mặt: cơ cấu hạ tầng vật chất và xã hội thấp kém, trình ñộ cơ sở vật chất và công nghệ trong các doanh nghiệp lạc hậu, kém khả năng cạnh tranh

LỜI NÓI ĐẦU

Nước ta ñang từng bước quá ñộ ñi lên chủ nghĩa xã hội không qua giai

ñoạn phát triển tư bản chủ nghĩa, nên nước ta thiếu cái " cốt vật chất" của một

nền kinh tế phát triển Thực trạng của nền kinh tế biểu hiện ở những mặt: cơ cấu

hạ tầng vật chất và xã hội thấp kém, trình ñộ cơ sở vật chất và công nghệ trong

các doanh nghiệp lạc hậu, kém khả năng cạnh tranh; sản xuất phân tán, kỹ thuật

thủ công mang nặng tính bảo thủ, trì trệ; phân công lao ñộng chưa sâu sắc, các

mối liên hệ kinh tế kém phát triển, thị trường còn sơ khai; thu nhập của dân cư

quá thấp, sức mua thấp, nhu cầu tăng chậm dẫn ñến ñình trệ sản xuất kinh doanh

là khó tránh khỏi; thiếu một ñội ngũ những người quản lý sản xuất kinh doanh

có khả năng tham gia cạnh tranh trong và ngoài nước Mặc dù sau hơn 15 năm

ñổi mới, nước ta ñã ñạt ñược những thành tựu ñáng kể, ñang trong quá trình

chuyển biến từ nền kinh tế kém phát triển sang nền kinh tế hàng hoá vận hành

theo cơ chế thị trường nhưng nguy cơ tụt hậu xa hơn về kinh tế so với nhiều

nước trong khu vực là rất lớn

Trước tình hình ñó, cùng với xu thế phát triển của thời ñại, Đảng và Nhà

nước ta cần tiếp tục tiến hành và ñẩy mạnh công cuộc ñổi mới toàn diện ñất

nước, trong ñó phát triển kinh tế ñóng vai trò then chốt, giữ vai trò chủ ñạo

Đồng thời với ñó là ñổi mới về chính trị cũng mang tính cấp bách bởi giữa kinh

tế và chính trị có mối quan hệ biện chứng với nhau, ràng buộc chặt chẽ với

nhau, không thể tách rời Chính vì vậy, tìm hiểu mối quan hệ giữa vật chất và ý

thức sẽ cho phép chúng ta vận dụng nó vào mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị

của ñất nước, giúp cho công cuộc xây dựng nền kinh tế nước ta ngày càng giàu

mạnh

Sau một thời gian nghiên cứu và học tập, cùng với sự hướng dẫn nhiệt tình

của thầy giáo tôi ñã lựa chọn ñề tài “Quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý

thức, vận dụng nó vào sự nghiệp ñổi mới ở nước ta hiện nay” Do thời gian và

kiến thức bản thân còn nhiều hạn chế, bài viết sẽ không tránh khỏi những thiếu

sót Vậy kính mong sự góp ý của thầy cô giáo cùng toàn thể các bạn

Vật chất là một phạm trù triết học dùng ñể chỉ thực tại khách quan ñược

ñem lại cho con người trong cảm giác, ñược cảm giác của chúng ta chép lại,

chụp lại, phản ánh và tồn tại không phụ thuộc vào cảm giác

Thế giới vật chất tồn tại dưới dạng các sự vật, hiện tượng cụ thể rất phong

phú Các sự vật, hiện tượng ñó rất khác nhau, song chúng ñều có thuộc tính

chung, ñó là thuộc tính tồn tại khách quan ở ngoài và ñộc lập với ý thúc của con

người

Lê Nin gọi ñây là " thuộc tính duy nhất " của vật chất mà chủ nghĩa duy

vật gắn liền với sự thừa nhận thuộc tính ñó

Mọi ñối tượng vật chất dù vi mô hay vĩ mô,dù dưới dạng hạt hay dạng

trường, dù tồn tại trong tự nhiên hay trong xã hội cũng ñều là những ñối tượng

khánh quan, ñộc lập với ý thức con người, có nghĩa chúng ñều là các dạng cụ thể

của vật chât mà thôi Bởi vì " Khái niệm vật chất không có gì khác hơn : thực tại

khách quan tồn tại ñộc lập ñối với ý thức con người và ñược ý thức con người

phản ánh "

Khi ñịnh nghĩa " Vật chất là một phạm trù triết học" Lê Nin một mặt

muốn chỉ rõ vật chất là một khái niệm rộng nhất, rộng vô hạn và một mặt muốn

phân biệt vật chất với tư cách là một phạm trù triết học, là kết quả của sự khái

quát và trừu tượng với những dạng vật chất cụ thể, với những " hạt nhỏ " cảm

tính Vật chất với tư cách là một phạm trù triết học không có những ñặc tính cụ

thể có thể cảm thụ ñược Định nghĩa vật chất như vậy khắc phục ñược những

quan ñiểm siêu hình của chủ nghĩa duy vật cũ ñồng nhất vật chất với những hình

thức biểu hiện cụ thể của nó Lê Nin cho rằng vật chất vốn tự nó có, không do ai

sinh ra, không thể tiêu diệt ñược, nó tồn tại bên ngoài, không lệ thuộc vào cảm

giác và ý thức con người, vật chất là một thực tại khách quan Khác với quan

niệm " ý niệm tuyệt ñối" của chủ nghĩa duy tâm khách quan, " thượng ñế " của

tôn giáo, "vật tự nó không thể nắm ñược " của thuyết không thể biết, vật chất

không phải là lực lượng siêu tự nhiên tôn tại ở ñâu ñó Trái lại, phạm trù vật chất

là kết quả của sự khái quát các sự vật, hiện tượng có thật, hiện thực và do ñó

các ñối tượng vật chất có thật, hiện thực có khả năng tác ñộng vào các giác quan

ñể gây cảm giác và nhờ ñó mà ta có thể biết ñưọc, hiểu ñược, nắm bắt ñược ñối

tượng này Định nghĩa vật chất của Lê Nin ñã khẳng ñịnh ñược câu trả lời của

chủ nghĩa duy vật về hai mặt của vấn ñề cơ bản của triết học, phân biệt về

nguyên tắc chủ nghĩa duy tâm chủ quan và chủ nghĩa duy tam khách quan cũng

như với thuyết không thể biết

Ngoài ra, Lê Nin còn khẳng ñịnh vật chất ñược cảm giác của chúng ta

chép lại, chụp lại phản ánh và tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác Khẳng ñịnh

như vậy, một mặt Lê Nin muốn nhấn mạnh tính thứ nhất của vật chất, vai trò của

nó ñối với ý thức và mặt khác, khẳng ñịnh phương pháp và khả năng nhận thức

thế giới khách quan của con người Chính vì vậy mà không chỉ phân biệt chủ

nghĩa duy vật với chủ nghĩa duy tâm, với thuyết không thể biết, ngoài ra còn

phân biệt ñược chủ nghĩa duy vật với nhị nguyên luận

Như vậy quan niệm duy vật biện chứng về ý thức ñã ñược thể hiện tập

trung ở ñịnh nghĩa vật chất của Lê Nin nó có ý nghĩa thế giới quan và phương

pháp luận quan trọng ñể khắc phục những cuộc khủng hoảng trong sự phát triển

của khoa học, ñể tiếp thu những phát minh mới của khoa học, ñể ñấu tranh có

kết quả chống lại mọi biểu hiện của chủ nghĩa duy tâm, thuyết không thể biết

quan ñiểm siêu hình, chủ nghĩa chủ quan duy ý chí Định nghĩa ñó cổ vũ các nhà

khoa học ñi sâu nghiên cứu thế giới vật chất không ngừng làm phong phú thêm

tri thức con người về thế giới Định nghĩa ñó mặc dù ra ñời cách ñây gần một

trăm năm, nhưng cho ñến nay nó vẫn giữ nguyên giá trị góp phần giúp chúng ta

có thái ñộ khách quan và ñòi hỏi chúng ta phải xuất phát từ thực tế khách quan

trong suy nghĩ và hành ñộng

2 Các ñặc tính của vật chất

• Vận ñộng là phương thức tồn tại của vật chất và là thuộc tính cố hữu của

vật chất

Trong cuộc sống thường ngày, người ta thường hiểu sự vận ñộng là sự di

chuyển vị trí của sự vật trong không gian Tuy nhiên sự phát triển của thưc tiễn

và nhận thức khoa học cho thấy rằng nếu hiểu vận ñông nếu theo nghĩa như vậy

thì hạn hẹp và không ñầy ñủ Theo nghĩa chung nhất, vận ñộng là mọi sư biến

ñổi nói chung Ăngghen viết :" Vận ñộng hiểu theo nghĩa chung nhất là phương

thức tốn tạicửa vật chất, là một thuộc tính cố hữu của vật chất thí bao gốm tất cả

mọi sự thay ñổi và mọi quá trình diễn ra trong vũ trụ,kể từ sự thay ñổi giản ñơn

ñến tư duy"

Vận ñộng có nhiếu hình thức trong ñó có năm hình thừc vận ñộng cơ

bản:thứ nhất là vận ñộng cơ học (sự di chuyển vị trí của các vật thể trong không

gian);thứ hai là vận ñộng vật lý( vận ñộng của các phân tử, các hạt cơ bản, vận

ñộng ñiện tử, các quá trình nhiệt, ñiện ); thứ ba là vận ñộng hoá học (vận ñộng

của các nguyên tử, các quá trình hoá hợp và phân giải các chất) ; thứ tư là vận

dộng sinh học(trao ñổi chất giữa cơ thể sống vầ môi trường); thứ năm là vận

ñộng xã hội ( sự biến ñổi, thay thế của các hình thái kinh tế xã hội) Các hình

thức vận ñộng này ñều có quan hệ với nhau Một hình thức vận ñộng nào ñó

ñược thực hiện là do sự tác ñộng qua lại với những hình thức vận ñộng khác,

trong ñó hình thức vận ñộng cao bao giờ cũng bao hàm những hình thức vận

ñộng thấp hơn, nhưng cũng không thể coi hình thức vận ñộng cao lầ tổng số ñơn

giản của các hình thức vận ñộng thấp Mỗi sự vật, hiện tượng cụ thể có thể gắn

với nhiều hình thức vận ñộng nhưng bao giờ cũng ñược ñậc trưng bởi một hình

thức vận ñộng cơ bản

Thế giới vật chất bao giờ cũng ở trong quá trình vận ñộng không ngừng

Không thể có vật chất không vận ñộng, tức là vật chất tồn tại bằng cách vận

ñộng và thông qua vận ñộng mà biểu hiện sự tồn tại của mình, hay nói cách khác

vận ñộng là phườn thức tồn tại của vật chất Ăngghen nhận ñịnh rằng các hình

thức và các dạng khác nhau của vật chất chỉ có thể nhận thức ñược thông qua

vận ñộng mới có thể thấy ñược thuộc tính của vật thể Trong thế giới vật chất từ

các hạt cơ bản trong thế giới vĩ mô ñến các hệ thống hành tinnh khổng lồ, từ vô

cơ ñến hữu cơ, ñến xã hội loài người, tất cả ñều luôn ở trạng thái vận ñộng Bất

cứ một dạng vật chất nào cũng là một thể thống nhất có một kết cấu xác ñịnh

gồm những nhân tố, những bộ phận, những xu hướng khác nhau, cùng tồn tại,

ảnh hưởng và tác ñộng lẫn nhau Sự tác ñộng qua lại gây ra biến ñổi Nguồn gốc

của vận ñộng là do những nguyên nhnân bêb trong, vận ñộng của vật chất là tự

thân vận ñộng

Vận ñộng là thuộc tính cố hữu của vật chất, không thể có vận ñộng bên

ngoài vật chất Vận ñộng không do ai sáng tạo ra và không thể riêu diệt ñược, do

ñó vận ñộng ñược bảo toàn cả về số lượng lẫn chất lượng Khoa học ñã chứng

minh rằng, nếu một hình thức vận ñộng nào ñó cuẩ sự vật nhất ñịnh mất ñi thì tất

yếu nó nảy sinh một hình thức vận ñộng khác thay thế nó Các hình thức vận

ñộng chuyển hoá lẫn nhau, còn vận ñộng của vật chất nói chung thì vĩnh viễn

tồn tại cùng với sự tồn tại của vật chất

Trong khi coi vận ñộng là thuộc tính bên trong vốn có của vật chất, chủ

nghĩa duy vật biện chứng không phủ nhận sự ñứng im mà coi ñứng im như

trường hợp riêng của vận ñộng và ñứng im là tương ñối Như vậy, ñứng im là sự

bảo toàn tính quy ñịnh của sự vật, bảo toàn cấu trúc của nó, là sự tái tạo tổ chức

nhất ñịnh của các yếu tố của nó Nói cách khác ñứng im là một dạng của vận

ñộng, trong ñó sự vật chưa thay ñổi căn bản về chất, nó còn là nó,chứ chưa

chuyển thành cái khác Ăngghen khẳng ñịnh rằng khả năng ñứng im tương ñối

của các vật thể, khả năng tạm thời là những ñiều kiện chủ yếu của sự phân hoá

vật chất, và do ñó cũng là ñiều kiện quan trọng của sự sống và của ý thức Đứng

im tương ñối còn là ñiều kiện quan trọng cho sự nhận thức vật chất vận ñộng

Không có ñứng im tương ñối thì không thể nhận thức bản thân các sự vật, hiện

tượng Đứng im và vận ñộng tạo thành sự thống nhất biện chứng của các mặt ñối

lập, nhưng ñứng im là tương ñối còn vận ñộng là tuyệt ñối

* Không gian và thời gian là hình thức tồn tại của vật chất

Không giam và thời gian là những hình thức khách quan của vật chất,

chúng tồn tại ñộc lập với ý thức của con người Lê nin viết : " Những khái niệm

ñang phát triển của chúng ta về không gian và thời gian ñều phản ánh thời gian

và không gian thực tại khách quan"

Không gian là hình thức tồn tại của vật chất xét về mặt quãng tính, sự tồn

tại, trật tự, kết cấu,sự tác ñộng lẫn nhau Thời gian là hình thức tồn tại của vật

chất xét về mặt ñộ dài diễn biến,sự kế tiếp của các quá trình Là thuộc tính vốn

có và là hình thức tồn tại khách quan của vật chất vận ñộng, không gian, thời

gian là không gian thời gian vật chất; không có không gian và thời gian thuần

tuý bên ngoài vật chất Ăngghen cho rằng : " Dĩ nhiên, cả hai hình thức tồn tại

này của vật chất nếu không có vật chất sẽ là hư vô, là những quan niệm, những

trừu tượng trống rỗng chỉ tồn tại trong ñầu óc của chúng ta"

Tóm lại : Quan niệm của chủ nghĩa duy vật biện chứng về không gian và

thời gian có ý nghĩa phương pháp luận quan trọng Quá trình nhận thức sự vật,

hiện tượng phải gắn liền với ñiều kiện không gian và thời gian tồn tại của nó;

phải tính ñến quá khứ, hiện tại và tương lai phát triển của sự vật Có như vậy

nhận thức mới có thể ñạt tới chân lý khoa học

* Sự thống nhất vật chất của thế giới

Chủ nghĩa duy tâm coi ý thức, tinh thần có trước, quyết ñịnh vật chất, do ñó

cũng cho rằng thế giới thống nhất ở tinh thần Còn chủ nghĩa duy vật biện chứng

khẳng ñịnh rằng, tính thống nhất chân chính của thế giới là ở tính vật chất của

nó Ăngghen viết: " Tính thống nhất chân chính của thế giới là ở tính vật chất

của nó Tính vật chất ấy ñược chứng minh không phải bằng vài ba lời khéo léo

Căn cứ vào ñời sống thực tiễn và sự phát triển của khoa học, chủ nghĩa duy

vật biện chứng chứng minh rằng :" Bản chất của thế giới vật chất, thế giới thống

nhất ở tính vật chất" Điều ñó thể hiện chỉ có một thế giới vật chất, không có thế

giới tinh thần, thế giới thần linh, ma quỷ tồn tại ở ñâu ñó bên trên, bên dưới, ở

trong hay ở ngoài thế giới vật chất Đồng thời khẳng ñịnh rằng các bộ phận thế

giới ñều là những dạng cụ thể cuẩ vật chất, có liên hệ thống nhất với nhau như

liên hệ về cơ cấu tổ chức, liên hệ về lịch sử phát triển và ñều tuân thủ theo quy

luật khách quan của thế giới vật chất Do ñó, thế giới vật chất tồn tại vĩnh viễn,

vô hạn và vô tận, không do ai sinh ra và cũng không mất ñi Trong thế giới ñó,

không có cái gì khác ngoài những quá trình vật chất ñang biến ñổi và chuyển

hoá lẫn nhau, là nguyên nhân và kết quả của nhau

Tóm lại, thế giới vật chất tồn tại khách quan không phụ thuộc vào ý thức

con người Con người xuất phát từ thế giới làm căn cứ cho hoạt ñộng có mục

ñích của mình Con người càng phản ánh ñầy ñủ và ñúng ñắn thế giới khách

quan, thì càng cải tạo thế giới có hiệu quả theo nhu cầu của mình

II Ý thức Nguồn gốc, bản chất và kết cấu

1 Nguồn gốc của ý thức

• Nguồn gốc tự nhiên

Ý thức ra ñời là kết quả của sự phát triển lâu dài của giới tự nhiên cho

tới khi xuất hiện con ngươì và bộ óc con người Khoa học ñã chứng minh rằng

thế giới vật chất nói riêng ñã từng tồn tại rất lâu trước khi xuất hiện con người;

rằng hoạt ñộng cuẩ con người diễn ra trên cơ sở hoạt ñộng ainh lý thần kinh của

bộ não con người Không thể tách rời ý thức ra khỏi hoạt ñộng của bộ não vì ý

thức là chức năng của bộ não, bộ não là khí quan của ý thức Sự phụ thuộc của ý

thức vào sự hoạt ñộng của bộ não thể hiện ở chỗ khi não bị tổn thương thì hoạt

ñộng ý thức sẽ bị rối loạn Tuy nhiên, không thể quy một cách ñơn giản ý thức

về các quá trình sinh lý bởi bộ óc con người chỉ là cơ quan phản ánh ý thức là

sự phản ánh thế giới khách quan vào bộ óc con người Sự xuất hiện của ý thức

gắn liền với sự phát triển của ñặc tính phản ánh, ñặc tính này phát triển cùng với

sự phát triển của thế giới tự nhiên Sự xuất hiên của con người và xã hội loài

người ñưa lại hình thức cao nhất của sự phản ánh, ñó là sự phản ánh ý thức Sự

phản ánh ý thức luôn gắn liền với việc làm cho tự nhiên thích nghi với nhu cầu

phát triển của xã hội

* Nguồn gốc xã hội

Ý thức không giản ñơn là phản ánh mà là phản ánh sáng tạo thế giới xung

quanh bộ óc con người

Sự ra ñời của bộ óc con người, cũng như sự hình thành con người và xã hội

loài người nhờ hoạt ñộng lao ñộng và giao tiếp xã hội bằng ngôn ngữ Lao ñộng

của con người là nguồn gốc vật chất có tính chất xã hội nhằm cải tạo tự nhiên,

thoả mãn nhu cầu và phục vụ mục ñích của bản thân con người Chính nhờ lao

ñộng, con người và xã hội loài người mới hình thành và phát triển Lao ñộng là

phương thức tồn tại cơ bản ñầu tiên con người Lao ñộng ñồng thời ngay từ ñầu

ñã liên kết những con người với nhau trong mối quan hệ khách quan tất yếu;

mối quan hệ ñến lượt nó lại làm nảy sinh nhu cầu trao ñổi kinh nghiệm và tổ

chức lao ñộng, nhu cầu "cần phải nói với nhau một cái gì"; và kết quả là ngôn

ngữ ra ñời Ngôn ngữ ñược coi là cái vỏ của vật chất, của tư duy Với sự xuất

hiện củâ ngôn ngữ, tư tưởng của con người có khả năng biểu hiện thành ngon

ngữ trực tiếp, trở thành tín hiệu vật chất tác dộng tới các giác quan của con

người và gây ra cảm giác Nhờ có ngôn ngữ, con người có thể giao tiếp, trao ñổi

tư tưởng, tình cảm với nhau, truyền ñạt kinh nghiệm cho nhau, thông qua ñó mà

ý thức cá nhân trở thành ý thức xã hội và ngược lại ý thức xã hội xâm nhập vào

ý thức cá nhân Ngôn ngữ ñã trở thành một phương tiện vật chất không thể thiếu

ñược của sự trừu tượng hoá, tức là quá trình hình thành, thực hiện ý thức Và

chính nhờ trừu tượng hoá, khái quát hoá mà con người có thể di sâu vào bản

chất của sự vật, hiện tượng, ñồng thời tổng kết ñược hoạt ñộng của mình trong

toàn bộ quá trình phát triển lịch sử Ph Ăngghen coi lao ñộng và ngôn ngữ là

"hai sức kích thích chủ yếu" làm c huỷen biến dần dần bộ óc con vật thành bộ óc

con người, tâm lý ñộng vật thành ý thức

Ý thức là sự phản ánh hiện thực khách quan vào bộ óc con người Phản

ánhn là thuộc tính của vật chất, song thuộc tính phản ánh ñó phát triển từ thấp

ñến cao Đặc ñiểm nổi bật của sự phản ánh ý thức con người là phản ánh mang

tính ttích cực sáng tạo

Bản tính phản ánh của vật chất thể hiện thông tin về thế giới bên ngoài là

biểu thị nội dung nhận ñược từ vật gây ra tác ñộng và ñược truyền ñi trong quá

trình phản ánh Bản tính phản ánh quy ñịnh mặt khách quan của ý thức, tức là ý

thức lấy cái khách quan làm tiền ñề, bị cái khách quan quy ñịnh và có nội dung

phản ánh là thế giới khách quan

Ý thức ngay từ ñầu ñã gắn liền với lao ñộng, với hoạt ñộng sáng tạo, cải

biến, thống trị tự nhiên của con người và ñã trở thành mặt không thể thiếu ñược

của hoạt ñộng ñó Tính sáng tạo của ý thức còn thể hiện ở chỗ, nó không chụp

lại một cách thụ ñộng nguyên xi sự vật mà phản ánh gắn liền với quá trình cải

biến, thu nhập thông tin gắn liền với quá trình xử lý thông tin Tính sáng tạo của

ý thức còn thể hiện ở khả năng gián tiếp khái quát thế giới khách quan, ở quá

trình chủ ñộng tác ñộng vào thế giới ñể phản ánh thế giới ñó

Phản án và sáng tạo liên quan chặt chẽ với nhau, không thể tách rời

Không có phản ánh thì sẽ không có sáng tạo vì phản ánh là ñiểm xuất phát, là cơ

sở của sáng tạo Ngược lại không có sáng tạo thì không phải là sự phản ánh ý

thức Đó là mối quan hệ biện chứng giữa hai quá trình thu nhận và xử lý thông

tin, là sự thống nhất giữa mặt khách quan và chủ quan của ý thức

Ý thức chỉ ñược nảy sinh trong lao ñộng, trong hoạt ñộng cải tạo thế giới

của con người Hoạt ñộngñó không thể là hoạt ñộng ñơn lẻ mà là hoạt ñộng xã

hội Do ñó ý thức ngay từ ñầu ñã là sản phẩm của xã hội ý thức trước hết là tri

thức củâ con người về xã hội và bị chi phối bởi tồn tại xã hội cùng các quy luật

của sự tồn tại xã hội ñó, và ý thức của mỗi cá nhân mang trong lòng ý thức xã

hội Bản tính xã hội của ý thức cũng thống nhất với bản tính phản ánh và sáng

tạo Sự thống nhất ñó thể hiện ở tính năng ñộng chủ quan của ý thức, ở quan hệ

3 Kết cấu của ý thức Vấn ñề tự ý thức và vô thức

Cũng như vật chất, có rất nhiều quan niệm về ý thức theo các trường phái

khác nhau Theo quan niệm của chủ nghĩa duy vật biện chứng, khẳng ñịnh rằng

ý thức là ñặc tính và là sản phẩm của vật chất, ý thức là sự phản ánh thế giới

khách quan vào bộ óc con người thông qua lao ñộng và ngôn ngữ Mac nhấn

mạnh rằng : tinh thần, ý thức chẳng qua chỉ là cái vật chất ñược di chuyển vào

trong bộ óc con người vầ ñược cải biến ñi trong ñó

Ý thức là một hiện tượng tâm lý xã hội có kết cấu phức tạp bao gồm tự ý

thức, tri thức, tình cảm, ý trí Trong ñó các bộ phận ñó tri thức là quan trọng

nhất, là phương thức tồn tại của ý thức

Quá trình hình thành và phát triển ý thức cũng chính là quá trình con người

tìm kiếm, tíach luỹ tri thức về thế giới xung quanh Hiểu biết về sự vật càng

nhiều thì ý thức của con người về sự vật ñó càng sâu sắc Việc nhấn mạnh tri

thức là yếu tố cơ bản, quan trọng nhất của ý thức, có ý nghĩa chống quan ñiểm

giản ñơn coi ý thức chỉ là tình cảm, niềm tin, ý chí Quan ñiểm ñó chính là biểu

hiệ cuẩ bệnh chủ quan duy ý chí, của niềm tin mù quáng, của sưh tưởng tượng

chủ quan Tuy nhiên việc nhấn nạnh yếu tố tri thức cũng không ñòng nghĩa với

việc phủ nhận hoặc coi nhẹ vai trò của các nhân tố tình cảm, ý chí

Tự ý thức cũng là một yếu tố quan trọng của ý thức Chủ nghĩa duy tâm coi

tự ý thức là một thực thể ñộc lập, tự nó có sẵn trong các cá nhân, biểu hiện sự

hướng về bản thân mình, tự khẳng ñịnh " cái tôi" riêng biệt tách rời những quan

hệ xã hội Trái lại, chủ nghĩa duy vật biện chứng cho rằng tự ý thức và ý thức

hướng về nhận thức bản thân mình thông qua quan hệ với thế giới bên ngoài

Khi phản ánh thế giới khách quan, con người tự phân biệt mình, ñối lập mình

với thế giới ñó và tự nhận thức mình như một thực thể hoạt ñộng, có cảm giác,

có tư duy, có các hành vi ñạo ñức và có vị trí trong xã hội Mặt khác, sự giao

tiếp xã hội và hoạt ñộng thực tiễn xã hội ñòi hỏi con người phải nhận thức bản

thân mình và tự ñiêud chỉnh bản thân theo các quy tắc, các tiêu chuẩn mà xã hội

Vô thức là một hiện tượng tâm lý Nó liên quan ñến những hoạt ñộng xảy

ra bên ngoài phạm vi của ý thức hoặc chưa ñược con người ý thức ñến Có hai

loại vô thức : loại thứ nhất liên quan ñến các hành vi chưa ñược con người ý

thức; loại thứ hai liên quan ñến các hành vi trước kia ñã ñược ý thức nhưng do

lặp lại nên ñã trở thành thói quen, có thể diễn ra " tự ñộng" bên ngoài sự chỉ ñạo

của ý thức Vô thức ảnh hưởng ñến nhiều phạm vi hoạt ñộng của con người

Trong những hoàn cảnh nào ñó, nó có thể giúp con người giảm bớt sự căng

thẳng trong hoạt ñộng Việc tăng cường rèn luyện ñể biến những hành vi tích

cực thành thói quen có vai trò rất quan trọng trong ñời ssống con người Trong

con người, ý thức vẫn là cái chủ ñạo, cái quyết ñịnh hành vi cá nhân Vô thức

thật ra là vô thức trong trạng thái có ý thức của con người xã hội

LêNin viết :" Sự ñối lập giữa vật chất và ý thức chỉ có ý nghía tuyệt ñối

trong những phạm vi hết sức hạn chế Trong trường hợp này, chỉ giới hạn trong

vấn ñè nhận thức luận cơ bản là thừa nhận cái gì có trước, cái gì có sau ? Ngoài

phạm vi ñó thì không còn nghi ngờ gì nữa, rằng sự ñối lập chỉ là tương ñối"

Như vậy dể phân ñịnh ranh giới giữa chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm,

ñể xác ñịnh bản tính và sự thống nhất của thế giới, cần có sự ñối lập tuyệt ñối

giữa vật chất và ý thức trong khi trả lời câu hỏi cái nào có trước, cái nào quyết

ñịnh Không như vậy thì sẽ lẫn lộn hai ñường lối cơ bản của triết học, lẫn lộn vật

chất vầ ý thức và cuối cùng sẽ xa rời quan ñiểm duy vật Song sự ñối lập giữa

vật chất và ý thức chỉ là tương dối nếu chúng ta xét chúng như là những nhân tố,

những mặt không thể thiếu ñược trong hoạt ñộng của con người, ñặc biệt là hoạt

ñộng thực tiễn cải tạo thế giới của con người Bởi vì, ý thức tự nó không thể cải

biến ñược sự vật, không có khả năng tự biến thành hiện thực; nhưng thông qua

hoạt ñộngthực tiễn của cob người, ý thức có thể cải biến ñược tự nhiên, thâm

nhập vào sự vật, hiện thức hoá những mục ñích mà nó ñề ra cho hoạt ñộng của

mình Điều này bắt nguồn từ ngay bản tính phản ánh, sáng tạo và xã hội của ý

thức; và chính nhờ bản tính ñó mà chỉ có con người có ý thức mới có khả năng

cải biến và thống trị tự nhiên, biến tự nhiên xa lạ, hoang dã thành tự nhiên trù

phú, sinh ñộng, tự nhiên của con người Như vậy, tính tương ñối trong sự ñối lập

giữa vật chất và ý thức thể hiệnở tính ñộc lập tương ñối, tính năng ñộng của ý

thức Mặt khác, ñơid sống con người là sự thống nhất không thể tách rời giữa

ñời sống vật chất và ñời sống tinh thần trong ñó những nhu cầu về tinh thần

ngày càng phong phú, ña dạng bà những nhu cầu vật chất cũng bị tinh thần hoá

Khẳng ñịnh tính tương ñối của sự ñối lập giữa vật chất và ý thức không có nghĩa

là khẳng ñịnh rằng hai nhân tố có vai trò như nhau trong ñời sống con người

Trái lại triết học Mac_ Lênin khẳng ñịnh rằng, trong hoạt ñộng của con người,

những nhân tố vật chất và ý thức có tác ñộng qua lại, song sự tác ñộng ñó diễn

Trong hoạt ñộng của con người,những nhu cầu vật chất xét ñến cùng bao

giờ cũng giữ vai trò quyết ñịnh,chi phối va quy ñịnh mục ñích hoạt ñộng của

con người vì nhân tố vật chất quy ñịnh khả năng các nhân tố tinh thần có thể

thâm gia vào hoạt ñộng của con người,tạ ñiều kiện cho nhân tố tinh thần hoặc

các nhân tố khác biến thành hiện thực và qua ñó quy ñịnh mụch ñích chủ trương

biện pháp mà con người ñề ra cho hoạt ñộng của mình bằng cách chọn lọc,sửa

chữa bổ xung, cụ thể hoá mụch ñích chủ trương, biện pháp ñó.Hoạt ñộng nhận

thức của con người bao giờ cũng hướng ñến mục tiêu cải biến tự nhiên nhằm

thoả mãn nhu cầu sống,hơn nữa, cuộc sống tinh thần con người xét ñến cùng bị

chi phối và phụ thuộc vào việc thoả mãn những nhu cầu vật chất và vào những

ñiều kiện vật chất hiện có Nó khẳng ñịnh vai trò cơ sở, quyết ñịnh trực tiếp

nhân tố vật chất của triê học Mác_

Lênin ñồng thời cũng không coi nhẹ vai trò của nhân tố tinh thần,của tính

năng ñộng chủ quan Nhân tố ý thức có tác dụng ngược lại rất quan trọng ñối với

nhân tố vật chất Hơn nữa, trong hoạt ñộng của mình, con người không thể ñể

cho thế giớ khách quan, quy luặt khách quan chi phối mà chủ ñộng hướng nó ñi

theo con ñường có lợi cho mình ý thức con người không htể tạo ra các ñối

tương vật chất, cũng không thể thây ñổi ñược quy luật vận ñộng của nó Do ñó,

trong qquá trình hoạt ñộng của mình Con người phải tuân theo quy luật và chỉ

có thể ñề ra nhưng muc ñích, chủ trương trong phạm vi hoàn cảnh vật chất cho

phép

TRONG VIỆC NGHIÊN CỨU CÔNG CUỘC XÂY DỰNG VÀ PHÁT

TRIỂN NỀN KINH TẾ Ở NƯỚC TA HIỆN NAY

I Vận dụng mối quan hệ vật chất và ý thức vào mối quan hệ biện chứng

giữa kinh tế và chính trị

Khi khẳng ñịnh vai trò quyết ñịnh của vật chất ñối với ý thức, chủ nghĩa

duy vật biện chứng cũng ñồng thời vạch rõ sự tác ñộng trở lại vo cùng quan

trọng của ý thức ñối với vật chất Giữa vật chất và ý thức có mối quan hệ biện

chứng ljẫn nhau Nhân tố vật chất giữ vai trò là cơ sở, quyết ñịnh,còn nhân tố ý

thức lại có tác dụng trở lại ñối với nhân tố vật chất Trong nhiều trường hợp

nhân tố ý thức quyết ñịnh ñến sự thành bại trong hoạt ñộng cải tạo con người

Điều này thể hiện rõ trong tác ñộng của ñường lối, chủ trương, chính sách ñổi

mới kinh tế của Đảng Song xét ñến cùng, tác ñộng của ý thức chỉ có tính chất

tương ñối, có ñiều kiện Vai trò tích cực của ý thức chỉ ñược trong một thời gian

nhất ñịnh và ñiều kiện cụ thể vì thế giới vẫn tồn tại khách quan và vận ñộng theo

quy luật khách quan ñòi hỏi ý thức phải biến ñổi phù hợp với nó, và nếu tiêu

cực, ý thức sớm muộn sẽ bị ñào thải Mặt khác, ý thức là cái có sau, là cái phản

ánh, hơn nữa vai trò của nó còn tuỳ thuộc vào mức ñộ chính xác trong quá trình

phản ánh hiện thực Do vậy, xét toàn cục, ý thức vẫn là nhân tố thứ hai bị quyết

ñịnh Cần chú ý rằng, vai trò của ý thức chỉ có thể có ñược nếu nó thâm nhập

vào quần chúng và tổ chức hoạt ñộng Nếu như chúng ta ñưa nó vào những ñièu

kikện và hoàn cảnh cụ thể thì chúng ta có thể thấy rằng : giữa kinh tế (biểu hiện

của vật chất) và chính trị ( biểu hiện của ý thức) cũng cố mối ràng buộc với

nhau Bởi vì, chúng ta thấy rằng, tình hình kinh tế cuẩ một nước là cơ sở, là

quyết ñịnh, song chính trị lại là cơ bản Nếu kinh tế của một nước mà giàu

mạnh, nhưng chính trị thì luôn luôn bất ổn, ñấu tranh giai cấp, tôn giáo giữa các

ñảng khác nhau của một quốc gia thì ñất nước ñó cũng không thể trở nên yên ấm

và tồn tại lâu dài ñược, cuộc sống của nhân dân sung túc, ñầy ñủ nhưng luôn

phải lo âu sợ hãi vì nội chiến, chết chóc Do ñó, nếu chính trị của một nước mà

ổn ñịnh, tuy có nhiều ñảng khác nhau, nhưng vẫn quy về một chính ñảng thống

nhất ñất nước, và ñảng này vẫn ñem lại sự yên ấm cho nhân dân mà ñất nước ñó

giàu có thì cuộc sống của nhân dân ngày càng ấm no hạnh phúc Ngược lại, nếu

nnhư nước ñó nghèo thì dù cho chính trị có ổn ñịnh ñến ñâu, cuộc sống của nhân

dân cũng trở nên khó khăn và ắt sẽ dẫn tới ñảo chính, sụp ñổ chính quyền, ñể

thay thế một chính quyền mới ñem lại nhiều lợi ích cho nhân dân hơn

Mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị thay ñổi theo từng hình thái kinh tế

xã hội Con người ñã trải qua năm hình thái xã hội : thời kỳ nguyên thủy, nô lệ,

phong kiến, tư bản chủ nghĩa và xã hội chủ nghĩa Trình ñộ tổ chức, quản lý và

tính chất hiện ñại của nền sản xuất sẽ là nhân tố quy ñịnh trình ñộ hiện ñại và

mức sống xã hội Sản xuất vật chất còn là nền tảng hình thành tất cả các quan hệ

xã hội và ñời sống tinh thần của xã hội Hiện thực lịch sử ñã chỉ ra rằng : mọi

quan hệ của ñời sống xã hội bao gồm quan hệ chính trị, nhà nước pháp quyền,

ñạo ñức, khoa học, nghệ thuật, tôn giáo ñược hình thành và biến ñổi phát triển

gắn liền với cơ sở kinh tế, sản xuất nhất ñịnh Trong xã hội ấy, theo Mac, quan

hệ giữa người với người trong quá trình sản xuất ( quan hệ kinh tế ) là quan hệ

cơ bản nhất quyết ñịnh tất cả các quan hệ khác Một khi sản xuất phát triển, cách

thức sản xuất cuẩ con người thay ñổi, năng suất lao ñộng tăng, mức sống ñược

nâng cao thì các mối quan hệ và mọi mặt của ñời sống xã hội cũng thay ñổi theo

Sản xuất vật chất hay kinh tế kà cơ sở ñầu tiên, quan trọng nhất tham gia vào

quá trình phân hoá và hoàn thiện các chức năng của con người, thoả mãn những

nhu cầu của con người và xã hội Sản xuất vật chất, môi trường tự nhiên và ñiều

kiện xã hội ñòi hỏi thể lực, trí tuệ và nhân cách của con người phải phát triển

thích ứng với nó Yêu cầu khách quan của sự phát triển kinh tế, phát triển sản

xuất làm cho khoa học kỹ thuật và ñiều kiện sinh hoạt xã hội ngày càng phát

triển và hoàn thiện Đó chính là cơ sở quyết ñịnh sự phát triển và hoàn thiện

chức năng của con người, của chính trị và của xã hội là nhân tố quan trọng hàng

ñầu của lực lượng sản xuất xã hội Sự phong phú và ña dạng của những quan hệ

vật chất, sự phát triển mạnh mẽ của khoa học kỹ thuật và ñời sống tinh thần