Giáo án sinh 12 cđ 7 sinh thái học

Củng cố:Ổ sinh thái dinh dưỡng của bốn quần thể M, N, P, Q thuộc bốn loài thú sống trong cùng một môi trường và thuộc cùng một bậc dinh dưỡng được kí hiệu bằng các vòng tròn ở hình bên..

I Mục tiêu

- Kiến thức:

+ Nêu được khái niệm môi trường sống của sinh vật và nhân tố sinh thái

+ Nêu được khái niệm giới hạn sinh thái, cho ví dụ minh họa

+ Nêu được khái niệm ổ sinh thái, phân biệt nơi ở với ổ sinh thái, lấy ví dụ minh họa

- Kĩ năng: Rèn luyện kĩ năng phân tích, so sánh, tổng hợp.

- Thái độ: Yêu thích khoa học, bảo vệ môi trường sống của sinh vật.

- Năng lực: Năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo, năng lực vận dụng kiến thức sinh học vào

thực tiễn, năng lực hợp tác

II Thiết bị dạy học và học liệu

- Giáo viên: Giáo án, SGK, máy chiếu.

- Học sinh: Hình vẽ sưu tầm được về các loại môi trường sống của các loài sinh vật.

III Các Nội dung dạy và học

− Trình bày KN và nêu tên các loại môi trường sống

− Phân biệt mt với NTST

- Yêu cầu HS nêu các nội dung chính của chương

PHẦN BẢY – SINH THÁI HỌC Chương I: CÁ THỂ VÀ QUẦN THỂ SINH VẬT Bài 35 MÔI TRƯỜNG VÀ CÁC NHÂN TỐ SINH

THÁI

37

Ngàydạy: / /

- Chia nhóm, yêu cầu HS từng nhóm thảo luận hoàn

thành PHT

- Gọi đại diện trả lời

- Nhận xét, đánh giá

- Củng cố bằng câu hỏi trắc nghiệm

- Trả lời câu hỏi

Kết luận

Nội dung 2: Tìm hiểu giới hạn sinh thái và ổ sinh, nơi ở.

Mục tiêu:

− Trình bày KN giới hạn sinh thái

− Phân biệt nơi ở với ổ sinh thái

PHT:

PHT: Dấu là tên các khái niệm, đánh dấu “x” vào ô tương ứng:

sinh thái

Ổ sinh thái Nơi ở

1

…… giá trị xác định của một nhân tố sinh thái mà

trong khoảng đó sinh vật có thể tồn tại và phát triển

theo thời gian

2

… của một loài là một “không gian sinh thái” mà ở

đó tất cả các nhân tố sinh thái của môi trường nằm

trong giới hạn sinh thái cho phép loài đó tồn tại và

phát triển

3 …… chỉ địa điểm cư trú của loài còn ổ sinh tháibiểu hiện cách sinh sống của loài đó.

Lưu ý Giới hạn sinh thái của một nhân tố sinh thái là ổ sinh thái của loài về nhân tố sinh thái đó.

Hoạt động của GV Hoạt động của HS

- Trình chiếu tranh

- Đặt câu hỏi:

1 Thế nào là giới hạn sinh thái

2 Thế nào là giới hạn trên,

3 Thế nào giới hạn dưới,

4 Thế nào khoảng cực thuận?

- Nhận xét đánh giá câu trả lời

- Chiếu tranh:

- Giải thích đặc điểm ổ sinh thái của 3 loài chim

chích -> đặt các câu hỏi khai thác tranh

- Yêu cầu HS hoàn thành PHT

4 Củng cố:

Ổ sinh thái dinh dưỡng của bốn quần

thể M, N, P, Q thuộc bốn loài thú sống

trong cùng một môi trường và thuộc

cùng một bậc dinh dưỡng được kí hiệu

bằng các vòng tròn ở hình bên

1- Những quần thể nào không cạnh

tranh về dinh dưỡng với quần thể M?

2- Sự thay đổi kích thước quần thể M có

thể ảnh hưởng đến kích thước quần thể

nào?

3- Ổ sinh thái dinh dưỡng của quần thể P

không trùng với quần thể nào?

4- Những quần thể nào có sử dụng chung

một loài sinh vật làm thức ăn ?

5 Nhiệm vụ về nhà

- Đọc nội dung bài quần thể sinh vật

- Tìm hiểu một số đặc điểm thích nghi của SV với môi trường sống (siêu tầm tranh, phim )

- Làm các câu hỏi cuối bài học trong SGK

1.

Trên một cây cổ thụ có nhiều loài chim cùng sinh sống, có loài ăn hạt, có loài hút mậthoa, có loài ăn sâu bọ Khi nói về các loài chim này, có bao nhiêu phát biểu sau đâyđúng?

I Các loài chim này tiến hóa thích nghi với từng loại thức ăn

II Các loài chim này có ổ sinh thái về dinh dưỡng trùng nhau hoàn toàn

III Số lượng cá thể của các loài chim này luôn bằng nhau

IV Loài chim hút mật tiến hóa theo hướng mỏ nhỏ, nhọn và dài

2.

Con cá chép sống dưới ao Môi trường sống của con cá chép là?

A Môi trường nước

B Môi trường đất

C Môi trường trên mặt đất

D Môi trường sinh vật

3.

Môi trường sống là nơi sinh sống của sinh vật, bao gồm tất cả các nhân tố sinh thái

A vô sinh và hữu sinh ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của sinh vật

B hữu sinh ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của sinh vật

C vô sinh và hữu sinh ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp đến đời sống của sinh vật

D hữu sinh ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp đén đời sống của sinh vật

4.

Trước đây đàn voi ở rừng Tánh Linh (Bình Thuận) ban đêm hay xuống làng bản phá hoạihoa màu, có khi quật chết cả người Nguyên nhân của hiện tượng trên là do

A Voi ưa hoạt động, thích lang thang đây đó

B Tính voi dữ dằn hay tìm đến làng bản quậy phá

C Tìm thức ăn là ngô bắp và nước uống trên nương rẫy, làng bả

D rừng, nơi sinh sống của voi bị thu hẹp quá mức

5. Một "không gian sinh thái" mà ở đó tất cả các nhân tố sinh thái của môi trường nằm tronggiới hạn sinh thái cho phép loài đó tồn tại và phát triển gọi là

A ổ sinh thái B sinh cảnh C nơi ở D giới hạn sinh thái

6 Rút kinh nghiệm bài học

I MỤC TIÊU.

- Kiến thức:

+ Trình bày được thế nào là một quần thể sinh vật, lấy được ví dụ minh họa

+ Nêu được các quan hệ hỗ trợ, quan hệ cạnh tranh trong quần thể, lấy được ví dụ minh họa và nêu được nguyên nhân, ý nghĩa sinh thái của các mối quan hệ đó

- Kĩ năng: Rèn luyện kĩ năng quan sát, nhận xét, khái quát hóa.

- Thái độ: Yêu thích môn học, có ý thức bảo vệ môi trường sống của sinh vật.

-Tư duy: Tư duy logic, liên kết kiến thức.

II THIẾT BỊ DẠY HỌC VÀ HỌC LIỆU:

- Giáo viên: Giáo án, SGK, Tranh phóng to các hình 36.1 – 36.4 SGK.

- Học sinh: SGK, đọc trước bài học.

III TRỌNG TÂM BÀI HỌC: Khái niệm về quần thể sinh vật, quan hệ hỗ trợ và quan hệ cạnh

tranh trong quần thể

* Phân bổ thời lượng của chủ đề

* Nội dung 1: Tìm hiểu quần thể sinh vật và quá trình hình thành quần thể.

a Mục tiêu

- Nêu khái niệm quần thể.

- Trình bày được quá trình hình thành QT

3 Các cá thể trong quần thể có khả năng sinh sản và tạo thành thế hệ mới

4 Giữa các cá thể có mối quan hệ sinh thái gắn bó với nhau, giúp chúng thích

nghi với điều kiện ngoại cảnh

5 Các cá thể trong quần thể có kiểu gen hoàn toàn giống nhau

6 Tập hợp các con cá chép và cá vàng trong một bể cá cảnh

7 Đàn cá rô đồng đang sống trong một cái ao

8 Tập hợp các cây thông nhựa sống trên một quả đồi ở Côn Sơn, Hải Dương

9 Tập hợp côn trùng trong rừng Cúc Phương

- Các đặc trưng cơ bản của quần thể sinh vật

- Biến động số lượng cá thể của quần thể sinh vật

10 Tập hợp mèo sống ở 3 hòn đảo cách xa nhau ở Nhật Bản.

11 Các con nòng nọc ếch xanh và ếch xanh sống trong một hồ nước

12 Một đàn bò gồm các con bò được tạo ra nhờ kỹ thuật cấy truyền phôi từ

một phôi ban đầu

13 Học sinh trong một lớp học

b Nội dung:

- Trình chiếu tranh một số quần thể SV

- Yêu cầu HS thảo luận nhóm hoàn thành PHT

- Gọi đại diện trả lời

- Hỏi: Quá trình hình thành quần thể sinh vật

diễn ra như thế nào?

- Quan sát tranh

- Hoàn thành PHT

- Trình bày kết quả

c Sản phẩm:

I QUẦN THỂ SINH VẬT VÀ QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH QUẦN THỂ.

* KN: Quần thể sinh vật là tập hợp các cá thể trong cùng một loài, cùng sinh sống trong một khoảng không gian xác định, vào một thời gian nhất định, có khả năng sinh sản và tạo thành những thế hệ mới

* VD: Quần thể cây thông…

* Quá trình hình thành quần thể:

- Sự phát tán của một số cá thể cùng loài tới một môi trường sống mới

- Dưới tác dụng của chọn lọc tự nhiên, các cá thể không thích nghi sẽ bị tiêu diệt hoặc phải di

cư đi nơi khác Các cá thể còn lại thích nghi dần với điều kiện sống

- Giữa các cá thể cùng loài hình thành những mối quan hệ sinh thái và dần dần hình thành quầnthể ổn định, thích nghi với điều kiện ngoại cảnh

* Nội dung 2: Tìm hiểu quan hệ giữa các cá thể trong quần thể

Mục tiêu

- Nêu và phân tích các mối quan hệ trong QT

- Lấy các VD về các mối quan hệ trong QT

Phương tiện: Máy chiếu

PHT:

Ví dụ nào dưới đây thể hiện mối quan hệ hỗ trợ/mối quan hệ cạnh tranh giữa các cá thể trong

quần thể (đánh dấu x vào lựa chọn của em)?

Mối quan hệ giữa các cá thể trong quần

thể Quan hệ hỗ trợ Quan hệ cạnh

tranh

1 Các cá thể hỗ trợ nhau trong các hoạtđộng sống, thể hiện qua hiệu quả nhóm

2 Khi mật độ tăng cao, nguồn sống khanhiếm -> các cá thể cạnh tranh nhau.

4 Thực vật cùng loài mọc theo nhóm chịuđược gió bão và hạn chế sự thoát hơi

nước tốt hơn những cây sống riêng rẽ

5 Hiện tượng liền rễ ở 2 cây thông nhựamọc gần nhau giúp chúng chịu hạn tốt

hơn, sinh trưởng nhanh hơn

6 Các cây thông trong rừng cạnh tranhnhau về ánh sáng, nguồn dinh dưỡng

trong đất

7 Cây phong lan bám trên thân cây gỗtrong rừng.

8 Các con hươu đực tranh giành con cáitrong mùa sinh sản

9 Sử tử tranh dành thức ăn với chó sói

10 Vi khuẩn giúp trâu bò phân giải xenlulozơ

- Yêu cầu HS đọc SGK

- Thảo luận nhó, hoàn thành PHT

- Gọi đại diện trả lời

- Nhận xét, đánh giá KQ

- Đọc SGK, thảo luận nhóm, hoàn thành PHT

- Báo cáo kết quả

II QUAN HỆ GIỮA CÁC CÁ THỂ TRONG QUẦN THỂ.

1 Quan hệ hỗ trợ.

* Ví dụ:

- Các cây thông nhựa liền rễ nhau -> Cây sinh trưởng nhanh và khả năng chịu hạn tốt hơn

- Chó rừng hỗ trợ nhau trong đàn -> Bắt mồi và tự vệ tốt hơn

* ý nghĩa: Quan hệ hỗ trợ giữa các cá thể trong quần thể đảm bảo cho quần thể tồn tại ổn định,

khai thác tối ưu nguồn sống của môi trường, làm tăng khả năng sống sót và sinh sản của các cáthể

- Cạnh tranh giữa các con đực tranh giành con cái trong đàn hoặc ngược lại

* Hiệu quả: Nhờ có cạnh tranh mà số lượng và sự phân bố của các cá thể trong quần thể duy trì

ở mức độ phù hợp, đảm bảo cho sự tồn tại và phát triển của quần thể

Củng cố

GV hướng dẫn HS trả lời một số câu hỏi trắc nghiệm

* Nội dung 3: Tìm hiểu đặc trưng cơ bản của QT

- Giới tính là của quần thể là:

- Những nhân tố nào ảnh hưởng tới tỉ lệ giới tính?

- Tỉ lệ giới tính có ý nghĩa gì?

2

Gà, hưu, Nai có

số cá thể cáinhiều hơn cá thểđực gấp 2 hoặc

3 lần, đôi khigấp 10 lần

2.1 Khái niệm nhóm tuổi.

(Trước/trong/ sau khi sinh); (Phát

triển/ổn định/ suy thoái)

Câu 2: Chú thích các nội dung trong bảng

1 2 3 A B C

2.2 Cấu trúc tuổi.

- Tuổi sinh lý:

- Tuổi sinh

thái:

Câu 3: Từ các ví dụ dưới đây, hãy nêu khái niệm về mật độ cá thể

của quần thể sinh vật

2 Mật độ loài sâu ăn lá rau trong 1

ruộng rau là 2 con/m2

Quần thể voi trong rừng mưanhiệt đới có kích thướckhoảng 25 con/quần thể

Kích thước của quần thể là:

2

Quần thể gà rừng trong rừngmưa nhiệt đới có kích thướckhoảng 200 con/quần thể

3

Quần thể cây hoa đỗ quyêntrên vùng núi Tam Đảo cókích thước khoảng 150

1 Kích thước quần thể dao động từ giá trị tối thiểu tới giá trị

tối đa và sự dao động này khác nhau giữa các loài

2 Kích thước tối thiểu là số lượng cá thể ít nhất mà quần thể

cần có để duy trì và phát triển

3 Kích thước tối đa là giới hạn lớn nhất về số lượng mà quần

thể có thể đạt được, phù hợp với khả năng cung cấp nguồnsống của môi trường

4 Nếu kích thước quần thể giảm xuống dưới mức tối thiểu thì

sự hỗ trợ giữa các cá thể trong quần thể và khả năng chốngchọi với những thay đổi của môi trường của quần thể giảm

5 Nếu kích thước quần thể vượt quá mức tối đa thì cạnh

tranh giữa các cá thể trong quần thể tăng cao

6 Kích thước quần thể (tính theo số lượng cá thể) luôn tỉ lệ

thuận với kích thước của cá thể trong quần thể

- Yêu cầu nhóm được giao nhiệm vụ lên

- HS từng nhóm lên báo cáo kết quả

trình bày kết quả

III DẶC TRƯNG CƠ BẢN CỦA QUẦN THỂ

1 TỈ LỆ GIỚI TÍNH

- Tỉ lệ giới tính: Tỉ lệ giữa số lượng cá thể đực và cái trong quần thể

- Tỉ lệ giới tính thường sấp xỉ 1 : 1 nhưng có thể thay đổi tùy loài, từng thời gian và điều kiện sống

- Tỉ lệ giới tính của quần thể đẩm bảo hiệu quả sinh sản của quần thể trong điều kiện môi trường sống thay đổi

- Tỉ lệ giới tính của quần thể chịu ảnh hưởng bởi rất nhiều yếu tố của môi trường, đặc điểm sinh lí, tập tính của loài

2 NHÓM TUỔI

- Cấu trúc tuổi: Tuổi sinh lí, tuổi sinh thái, tuổi quần thể.(SGK trang 162)

- Quần thể có cấu trúc tuổi đặc trưng nhưng cấu trúc đó cũng luôn thay đỏi phụ thuộc vào điều kiện sống của môi trường

- Cấu trúc, thành phần của nhóm tuổi cho thấy tiềm năng tồn tại và sự phát triển của quần thể trong tương lai

- Nắm chắc cấu trúc tuổi giúp ta bảo vệ, khai thác tài nguyên sinh vật có hiệu quả hơn

3 SỰ PHÂN BỐ CÁ THỂ CỦA QUẦN THỂ

- Sự phân bố cá thể của quần thể ảnh hưởng tới khả năng khai thác nguồng sống trong khu vực phân bố

- Các kiểu phân bố cá thể: Phân bố theo nhóm, phân bố đồng đều, phân bố ngẫu nhiên.(Bảng 37.2-SGK trang 164)

4 MẬT ĐỘ CÁ THỂ CỦA QUẦN THỂ

- Mật độ: Số lượng cá thể của quần thể trên một đơn vị diện tích hay thể tích

- Mật độ cá thể của quần thể là một trong những đặc trưng cơ bản quan trọng của quần thể vì ảnh hưởng lớn tới mức độ sử dụng nguồn sống, khả năng sinh sản và tử vong của cá thể

- Khi mật độ cá thể của quần thể tăng quá cao, các cá thể cạnh tranh nhau gay gắt giành thức

ăn, nơi ở dẫn tới tỉ lệ tử vong tăng cao

- Khi mật độ cá thể của quần thể giảm, các cá thể trong quần thể tăng cường hỗ trợ lẫn nhau

5 KÍCH THƯỚC CỦA QUẦN THỂ SINH VẬT.

- Kích thước của quần thể sinh vật là số lượng các cá thể( hoặc khối lượng hoặc năng lượng tích lúy trong các cá thể) phân bố trong khoảng không gian của quần thể Mỗi quần thể có kích thước đặc trưng

- Ví dụ: SGK trang 166

a Kích thước tối thiểu và kích thước tối đa.

* Kích thước tối thiểu:

- Kích thước tối thiểu của quần thể là số lượng cá thể ít nhất mà quần thể cần có để duy trì và phát triển

- Nếu kích thước quần thể xuống dưới mức tối thiểu, quần thể dễ rơi vào tình trạng suy giảm dẫn tới diệt vong

* Kích thước tối đa:

- Kích thước tối đa của quần thể là giới hạn lớn nhất về số lượng mà quần thể có thể đạt được, cân bằng với khả năng cung cấp nguồn sống của môi trường (cân bằng với sức chứa của môi trường)

- Nếu kích thước quá lớn, cạnh tranh giữa các cá thể cũng như ô nhiễm, bệnh tật…tăng cao, dẫn tới một số cá thể di cư khỏi quần thể và mức tử vong cao

b Những nhân tố ảnh hưởng tới kích thước của quần thể.

A) Mức độ sinh sản của quần thể sinh vật:

- Mức độ sinh sản là số lượng cá thể của quần thể được sinh ra trong một đơn vị thời gian

- Mức độ sinh sản phụ thuộc vào số lượng trứng của một nứa đẻ, số lứa đẻ của một cá thể trongđời, tuổi trưởng thành sinh dục cá thể…nguồn thức ăn, điều kiện khí hậu

* Mức độ tử vong của quần thể sinh vật:

- Mức độ tử vong là số lượng cá thể của quần thể bị chết trong một đơn vị thời gian

- Mức độ tử vong của quần thể phụ thuộc vào trạng thái của quần thể và các điều kiện sống củamôi trường như sự biến đổi bất thường của khí hậu, bệnh tật, lượng thức ăn, kẻ thù…

* Phát tán cá thể của quần thể:

- Phát tán là sự xuất cư và nhập cư của cá thể

- Mức độ xuất cư tăng cao khi quần thể đã cạn kiệt nguồn sống, nơi ở chật chội, sự cạnh tranh giữa các cá thể trong quần thể gay gắt

6 TĂNG TRƯỞNG CỦA QUẦN THỂ SINH VẬT

* Quần thể tăng trưởng theo tiềm năng sinh học trong điều kiện môi trường không bị giới hạn.

- Điều kiện môi trường không bị giới hạn( lý thuyết): nguồn sống của môi trường rất rồi dào vàhoàn toàn thỏa mãn nhu cầu của các cá thể, không gian cư trú không giới hạn…

- Sự tăng trưởng của quần thể sinh vật: quần thể tăng trưởng theo tiềm năng sinh học- đường cong tăng trưởng có hình chữ J

* Quần thể tăng trưởng trong điều kiện môi trường bị giới hạn:

- Điều kiện môi trường bị giới hạn( trong thực tế): kiện sống không hoàn toàn thuận lợi, hạn chế khả năng sinh sản của loài, sự biên động số lượng cá thể do xuất cư theo mùa…

- Sự tăng trưởng của quần thể sinh vật: quần thể tăng trưởng theo đường cong có hình chữ S

7 TĂNG TRƯỞNG CỦA QUẦN THỂ NGƯỜI.

- Dân số thế giới tăng trưởng liên tục trong suốt quá trình phát triển lịch sử

- Nguyên nhân dân số thế giới tăng nhanh: Do những thành tựu to lớn về phát triển kinh tế- xã hội, chất lượng cuộc sống con người ngày càng được cải thiện, mức độ tử vong giảm và tuổi thọ ngày càng được nâng cao

- Hậu quả của sự tăng nhanh dân số: Dân số tăng nhanh là nguyên nhân chủ yếu làm chất lượng môi trường giảm sút, từ đó ảnh hưởng tới chất lượng cộc sống của con người

* Nội dung 4- Tìm hiểu biến động số lượng cá thể

Mục tiêu

- Trình bày kn BĐSLCT

- Phân biệt các hình thức BĐSLCT

- Nêu nguyên nhân BĐSLCT

GV: Biến động theo chu kì là gì? Ví dụ.

- Vì sao số lượng thỏ và mèo rừng lại tăng

và giảm theo chu kì gần giống nhau?

HS: Nghiên cứ thông tin SGK và quan sát

hình 39.2 SGK để trả lời

GV: Nhận xét về sự biến động số lượng cá

thể thỏ ở Ôxtrâylia? Thế nào biến động số

lượng cá thể của quần thể không theo chu

a Biến động theo chu kì:

- Biến động số lượng cá thể của quần thể theo chu kì là biến động xảy ra do những thay đổi có chu kì của điều kiện môi trường

- VD: SGK

b Biến động không theo chu kì.

- Biến động số lượng cá thể của quần thể không

GV: Nhận xét và bổ sung.

GV: Hãy nêu những nguyên nhân gây nên

sự biến động số lượng cá thể của các quần

thể theo chu kì và không theo chu kì trong

các ví dụ đã nêu ở phần I theo gợi ý ở bảng

39?

HS: Nghiên cứu thông tin trang 171, 172

để hoàn thành nội dung cần trả lời trong

bảng 39

GV: Nhận xét bổ sung để hoàn thiện kiến

thức

GV: Quần thể điều chỉnh số lượng cá thể

của quần thể theo cơ chế nào?

HS: Nghiên cứu thông tin SGK và thảo

luận để trả lời câu hỏi

GV: Nhận xét, bổ sung hoàn thiện kiến

thức

GV: Quần thể đạt trạng thái cân bằng khi

nào? Các nhân tố vô sinh, hữu sinh ảnh

hưởng như thế nào đến trạng thái cân bằng

của quần thể? Cho ví dụ?

HS: Nghiên cứu thông tin SGK và trả lời.

theo chu kì là biến động mà số lượng cá thể của quần thể tăng hay giảm một cách đột ngột do điều kiện bất thường của thời tiết như lũ lụt, bão, cháy rừng, dịch bệnh…

- VD: SGK

2 NHÂN GÂY BIẾN ĐỘNG SỰ ĐIỀU CHỈNH SỐ LƯỢNG CÁ THỂ CỦA QUẦN THỂ.

a Nguyên nhân gây biến động số lượng cá thể của quần thể.

• Do thay đổi của các nhân tố vô sinh.

- Nhóm các nhân tố vô sinh tác động trực tiếp lênsinh vật mà không phụ thuộc vào mật độ cá thể trong quần thể

- Các nhân tố sinh thái vô sinh ảnh hưởng đếntrạng thái sinh lí của các cá thể Sống trong điềukiện tự nhiên không thuận lợi, sức sinh sản của

cá thể giảm, khả năng thụ tinh kém, sức sống củacon non thấp…

• Do thay đổi của các nhân tố hữu sinh.

- Nhóm các nhân tố hữu sinh luôn bị chi phối(phụ thuộc )bởi mật độ cá thể của quần thể -

Sự cạnh tranh giữa các cá thể cùng một đàn, số lượng kẻ thù, sức sinh sản và mức độ tử vong ,

sự phát tán của các cá thể…ảnh hưởng rất lớn tới

sự biến động số lượng cá thể trng quần thể

b Sự điều chỉnh số lượng cá thể của quần thể.

- Trong điều kiện môi trường sống thuận lợi, nguồn thức ăn dồi dào, ít kẻ thù…mức sinh sản tăng, mức tử vong giảm, nhập cư tăng

Số lượng cá thể của quần thể tăng lên

- Ngược lại, khi số lượng cá thể tăng lên cao, nguồn sống trong môi trường trở lên thiếu hụt, cạnh tranh gay gắt giữa các cá thể, làm mức độ

tử vong tăng và mức sinh sản giảm, xuất cư tăng -> Số lượng cá thể của quần thể lại được điều chỉnh giảm đi

c Trạng thái cân bằng:

- Khả năng tự điều chỉnh số lượng cá thể khi số lượng cá thể của quần thể giảm xuống quá thấp hoặc tăng lên quá cao, dẫn tới trạng thái cân bằngcủa quần thể

- Quần thể câng bằng khi số lượng cá thể ổn định

và phù hợp với cung cấp nguồn sống của môi trường

- Các nhân tố ảnh hưởng đến trạng thái của quần thể: nhân tố vô sinh và nhân tố hữu sinh

4 Củng cố:

1.

Tập hợp sinh vật nào sau đây không phải là quần thể sinh vật?

A. Tập hợp cá trong Hồ Tây B Tập hợp cây tràm ở rừng U Minh

Thượng

C Tập hợp chim hải âu trên đảo Trường Sa D Tập hợp cây cọ trên một quả đồi ở Phú

Thọ

2.

Cho biết No là số lượng cá thể của quần thể sinh vật ở thời điểm khảo sát ban đầu (to), Nt

là số lượng cá thể của quần thể sinh vật ở thời điểm khảo sát tiếp theo (t); B là mức sinhsản; D là mức tử vong; I là mức nhập cư và E là mức xuất cư Kích thước của quần thểsinh vật ở thời điểm t có thể được mô tả bằng công thức tổng quát nào sau đây?

A. Nt = No + B - D + I - E B. Nt = No + B - D - I + E

C. Nt = No - B + D + I - E D. Nt = No + B - D - I - E

3. Số lượng của thỏ rừng và mèo rừng Bắc Mĩ cứ 9 - 10 năm lại biến động một lần Đây là

kiểu biến động theo chu kì

A. mùa B. ngày đêm C. nhiều năm D. tuần trăng

4.

Vào mùa xuân và mùa hè có khí hậu ấm áp, sâu hại thường xuất hiện nhiều Đây là dạngbiến động số lượng cá thể

A không theo chu kì B theo chu kì ngày đêm

C theo chu kì nhiều năm D theo chu kì mùa

5.

Trong tự nhiên, khi kích thước của quần thể giảm dưới mức tối thiểu thì

A quần thể luôn có khả năng tự điều chỉnh trở về trạng thái cân bằng

B quần thể không thể rơi vào trạng thái suy giảm và không bị diệt vong

C khả năng sinh sản tăng do các cá thể đực, cái có nhiều cơ hội gặp nhau hơn

D quần thể dễ rơi vào trạng thái suy giảm dẫn tới diệt vong

6.

Khi các yếu tố của môi trường sống phân bố không đồng đều và các cá thể trong quần thể

có tập tính sống thành bầy đàn thì kiểu phân bố của các cá thể trong quần thể này là

A. phân bố đồng đều B. không xác định được kiểu phân bố

C. phân bố ngẫu nhiên D. phân bố theo nhóm

+ Nêu được định nghĩa và lấy được ví dụ minh họa về quần xã sinh vật

+ Mô tả được các đặc trưng cơ bản của quần xã, lấy ví dụ minh họa cho các đặc trưng đó

+ Trình bày được khái niệm quan hệ hỗ trợ và đối kháng giữa các loài trong quần xã và lấy được

ví dụ minh họa cho các mối quan hệ đó

- Kĩ năng: Rèn luyện kĩ năng quan sát kênh hình, phân tích tổng hợp, khái quát hóa.

- Thái độ:Nâng cao ý thức bảo vệ các loài sinh vật trong tự nhiên.

II THIẾT BỊ DẠY HỌC VÀ HỌC LIỆU.

KIỂM TRA 1 TIẾT

42

Ngàydạy: / /

Chương II: QUẦN XÃ SINH VẬT Bài 40: QUẦN XÃ SINH VẬT VÀ MỘT SỐ ĐẶC

TRƯNG CƠ BẢN CỦA QUẦN XÃ.

43

Ngàydạy: / /

- Giáo viên: Giáo án, SGK, tranh phóng to các hìnhT 40.1 – 40.4 SGK.

- Học sinh: SGK, đọc trước bài học.

III TRỌNG TÂM BÀI HỌC: Khái niệm về quần xã sinh vật,các đặc trưng về số lượng và sự phân bố trong không gian của quần xã Phân biệt các mối quan hệ hỗ trợ, quan hệ đối kháng trong quần xã Khái niệm về hiện tượng khống chế sinh học.

IV.TIẾN TRÌNH TỔ CHỨC DẠY HỌC:

1 Ổn định tổ chức lớp học: Ổn định lớp, kiểm tra sĩ số.

2 Kiểm tra bài cũ: Thế nào là biến động số lượng theo chu kì và không theo chu kì? Những

nhân tố nào ảnh hưởng đến sự biến động số lượng cá thể trong quần thể?

1 Chỉ gồm một quần thể sinh vật/gồm nhiều

quần thể sinh vật

Một loài/nhiều loài

2 Cùng không gian sống/khác không gian sống

3 Giữa các quần thể sinh vật có tác động qua lại

với nhau không?

4 Các quần thể sinh vật có sự tương tác với môi

trường không?

Quần xã sinh vật khác với quần thể sinh vật ở những đặc điểm nào?

- Trình chiếu phim về một quần xã sinh vật

- Yêu cầu HS trả lời các câu hỏi trong PHT

- Nhận xét, đánh giá

- Quan sát phim

- Trả lời câu hỏi

I KHÁI NIỆM VỀ QUẦN XÃ SINH VẬT

* VD: Quần xã sinh vật sống trong ao

* Nội dung 2: Tìm hiểu các đặc trưng cơ bản của quần xã.

Mục tiêu:

− Liệt kê các đặc trưng của QXSV

− Nêu đặc về thành phần loài trong quần xã

− Mô tả và nêu ý nghĩa sự phân bố các cá thể trong quần xã

PHT: Quan sát hình, nghiên cứu SGK hoàn thành PHT

1 Mỗi quần xã chỉ có duy nhất 1 loài

sinh vật

2 Đô đa dạng càng cao thì số lượng cá

thể trong mỗi loài càng lớn

3 Loài ưu thế là loài đóng vai trò quan

trọng trong quần xã do có số lượng

nhiều, sinh khối lớn, hoạt động mạnh

4 Loài đặc trưng là loài chỉ có ở một

quần xã nào đó hoặc là loài có số

lượng nhiều hơn hẳn loài khác và có

vai trò quan trọng hơn hẳn so với loài

khác

5 Chỉ có sự phân tầng của thực vật mà

không có sự phân tầng của động vật

6 Sinh vật phân bố theo chiều ngang

thường tập trung nhiều ở vùng có

điều kiện sống thuận lợi như vùng đất

màu mỡ, có độ ẩm thích hợp, thức ăn

dồi dào…

7 Trong 1 ruộng lúa, cây lúa là sinh

vật tiêu thụ còn sâu ăn lúa là sinh

vật sản xuất

- Trình chiếu sơ đồ khái quát các đặc trưng

của quần xã

- Yêu cầu HS trả lời câu hỏi trong PHT

- Nhận xét, đánh giá

- Quan sát sơ đồ

- Trả lời câu hơi

II MỘT SỐ ĐẶC TRƯNG CƠ BẢN CỦA QUẦN XÃ

1 Đặc trưng về thành loài trong quần xã.

- Số lượng loài và số lượng cá thể của mỗi loài: là mức độ đa dạng của quần xã, biểu thị sự

biến động, ổn định hay suy thoái của quần thể Quần thể ổn định thường có số lượng loài lớn

và số lượng cá thể của laòi cao

- Loài ưu thế và loài đặc trưng:

+ Loài ưu thế là những loài đóng vai trò quan trọng trong quần xã do có số lượng cá thể nhiều, sinh khối lớn, Nội dung mạnh

VD: Quần xã sinh vật ở cạn loài thực vật có hạt là loài ưu thế

+ Loài đặc trưng là loài chỉ có ở một quần xã nào đó, hoặc là loài có số lượng nhiều hơn hẳn các loài khác và có vai trò quan trọng trong quần xã

VD: Cá cóc có ở rừng Tam Đảo, cây cọ ở phú thọ…

2 Đặc trưng về phân bố trong không gian của quần xã:

- Phân bố theo chiều thẳng đứng.

VD: Sự phân tầng của quần xã sinh vật rừng mưa nhiệt đới

- Phân bố theo chiều ngang:

VD: Phân bố của sinh vật ở thềm lục địa từ đỉnh núi đến sườn núi

* Nội dung 3: Tìm hiểu quan hệ giữa các loài trong quần xã.

Mục tiêu:

− Phân biệt được các mối quan hệ sinh thái trong QX

− Phân tích các ví dụ về các mối quan hệ trong QX

PHT: Hãy ghép tên mối quan hệ giữa các loài trong QXSV với đặc điểm tương ứng:

T

Cộ ng sin h

Hợp tác

Hộ i si nh

Ăn thi t- con mồ i

Kí sin h- vật ch ủ

Ức chế- cảm nhiễ m

Cạn h tra nh sin h học

1. Là mối quan hệ không bắt buộc;

các loài đều có lợi.

2. Không bắt buộc; Một loài có lợi,

loài kia không có lợi cũng

không có hại.

3. Là mối quan hệ chặt chẽ, bắt buộc;

các loài đều có lợi

4.

Một loài trong quá trình sống đã vô

tình gây hại cho loài khác → một

loài có hại, loài kia không có lợi

cũng không có hại

5.

Một loài sống nhờ trên cơ thể của

loài khác; lấy các chất nuôi sống

cơ thể từ loài đó → Một loài có lợi;

một loài bị hại

6. Một loài sử dụng loài khác làm thức

ăn → Một loài được lợi; một loài bị

hại

7. Tranh giành nhau nguồn sống →

Các loài đều bị ảnh hưởng bất lợi

8.

- Nấm, vi khuẩn và tảo đơn bào

cộng sinh trong địa y

- Vi khuẩn lam cộng sinh trong nốt

10. - Chim sáo và trâu rừng ; Chim mỏ

đỏ và linh dương ; Lươn biển và cá

nhỏ

11. Hươu, nai ăn cỏ ; hổ, báo ăn thịt

hươu, nai; sói ăn thịt thỏ; cây nắp

ấm bắt ruồi

12. - Cây tầm gửi sống trên thân cây

gỗ; - Giun kí sinh trong cơ thể

người

13.

- Tảo giáp nở hoa gây độc cho cá,

tôm và chim ăn cá, tôm bị độc;

- Cây tỏi tiết chất gây ức chế hoạt

động của vi sinh vật ở xung quanh

14. Lúa và cỏ dại tranh giành ánh sáng

và chất dinh dưỡng

15. Cây nắp ấm bắt ruồi

- Giới thiệu khái quát các mối quan hệ

- Thảo luận nhóm, trả lời câu hỏi

III QUAN HỆ GIỮA CÁC LOÀI TRONG QUẦN XÃ SINH VẬT.

1 Các mối quan hệ sinh thái:

* Quan hệ hỗ trợ:

- Cộng sinh,hợp tác, hội sinh

* Quan hệ đối kháng:

- Cạnh tranh, kí sinh, ức chế cảm nhiễm, sinh vật này ăn sinh vật khác

2 Hiện tượng khống chế sinh học:

- Khống chế sinh học là hiện tượng số lượng cá thể của một loài bị khống chế ở mức độ nhất định, không tăng cao quá hoặc giảm quá thấp do tác động của các mối quan hệ hoặc hỗ trợ hoặc đối kháng giữa các loài trong quần xã

- Ý nghĩa: Ứng dụng trong nông nghiệp, sử dụng thiên địch phòng trừ sâu hại cây trồng

4 Củng cố:

1.

Trong các mối quan hệ giữa các loài sinh vật sau đây, mối quan hệ nào không phải là

quan hệ đối kháng?

A Lúa và cỏ dại B Chim sâu và sâu ăn lá

C Lợn và giun đũa sống trong ruột lợn D Chim sáo và trâu rừng

2. Loài rận sống trên da chó và hút máu chó để nuôi sống cơ thể là biểu hiện của mốiquan hệ

A. cộng sinh B. hội sinh C. kí sinh - vật chủ D. hợp tác

3. Đặc điểm của các mối quan hệ hỗ trợ giữa các loài trong quần xã là A ít nhất có một loài bị hại B không có loài nào có lợi

C các loài đều có lợi hoặc ít nhất không bị hại D tất cả các loài đều bị hại

C. vật kí sinh thường không giết chết vật chủ, còn vật ăn thịt thường giết chết con mồi

D. vật kí sinh thường có kích thước cơ thể lớn hơn vật chủ, còn vật ăn thịt thì luôn cókích thước cơ thể nhỏ hơn con mồi

I MỤC TIÊU.

- Kiến thức: Nêu được khái niệm diễn thế sinh thái Phân biệt 2 loại diễn thế nguyên sinh và

diễn thế thứ sinh Nguyên nhân gây ra diễn thế sinh thái.Tự phát hiện tầm quan trọng của việcnghiên cứu diễn thế

- Kĩ năng: Phân tích, nhận xét, khái quát và rút ra kết luận.

- Thái độ: Nâng cao ý thức về khai thác hợp lí tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường.

- Tư duy: Tư duy lôgic, liên kết kiến thức và liên hệ thực tế.

II THIẾT BỊ DẠY HỌC VÀ HỌC LIỆU.

III TRỌNG TÂM BÀI: - Khái niệm diễn thế sinh thái, sự khác nhau giữa các loại diễn thế

nguyên sinh và diễn thế thứ sinh Nguyên nhân gây ra diễn thế

IV TIẾN TRÌNH DẠY HỌC

- GV cho HS quan sát tranh mô tả quá trình

diễn thế ở đầm hồ bị bồi cạn

Các em có nhận xét gì về sự thay đổi của hệ

sinh vật có trong đầm và môi trường sống

của nó qua các giai đoạn? Thế nào là diễn

I KHÁI NIỆM VỀ DIỄN THẾ SINH THÁI.

- Khái niệm: Diến thế sinh thái là quá trình biến

đổi tuần tự của quần xã qua các giai đoạn, tương ứng với sự biến đổi của môi trường

- Ví dụ: SGK trang 181,182.

Nội dung 2: Tìm hiểu về các loại diễn thế sinh thái.

Mục tiêu:

− Phân biệt DTNS với DTTS

GV: Phân biệt diễn thế nguyên sinh và diễn

thế thứ sinh ở đặc điểm các giai đoạn và

nguyên nhân của diễn thế ? Điểm khác

nhau cơ bản giữa diễn thế nguyên sinh và

II CÁC LOẠI DIỄN THẾ SINH THÁI.

1 Diễn thế nguyên sinh:

- Diến thế nguyên sinh là diễn thế khởi đầu từ

môi trường chưa có sinh vật

Bài 41 DIỄN THẾ SINH THÁI.

44

Ngàydạy: / /