Đặc điểm nghệ thuật truyện ngắn ngô tự lập

Bùi Thanh Truyền trong chuyên luận Yếu tố kỳ ảo trong văn xuôi đương đại Việt Nam nhận thấy “cách nhìn mới mẻ, đầy cá tính trong phản ánh hiện thực bộc lộ cụ thể trên trang viết cũng như

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS TS NGUY ỄN THÀNH THI

Thành ph ố Hồ Chí Minh – 2016

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Người thực hiện

Lê Thị Nhung

Luận văn này được hoàn thành nhờ có sự chỉ bảo và giúp đỡ tận tình, chu đáo của PGS.TS Nguyễn Thành Thi – Người Thầy tận tụy và đáng kính, đã luôn hết lòng dạy bảo, giúp đỡ và động viên tôi trong suốt quá trình học tập và hoàn thành công trình Nhân đây, tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến thầy

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn quý thầy, cô giáo đã nhiệt tình giảng dạy khóa

24 chuyên ngành Văn học Việt Nam, khoa Ngữ văn, trường ĐHSP TP Hồ Chí Minh trong suốt thời gian qua; chân thành cảm ơn các thầy cô và cán bộ của Phòng Tổ chức - Hành chính, Phòng Sau Đại học trường Đại học Sư phạm TPHCM đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học; cảm ơn các anh chị cán bộ của Thư viện trường Đại học Sư phạm TPHCM đã hỗ trợ tôi tận tình trong việc tìm kiếm

tư liệu nghiên cứu để hoàn thành tốt luận văn

Luận văn này giúp tôi có cơ hội bước đầu làm quen với công tác nghiên cứu khoa học, bởi thế chắc chắn sẽ không tránh khỏi thiếu sót Rất mong nhận được sự góp ý và chỉ bảo của các quý thầy cô giáo trong Hội đồng chấm luận văn Thạc sĩ

Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 03 năm 2016

Lời cam đoan

Lời cảm ơn

Mục lục

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 TRUYỆN NGẮN VÀ TRUYỆN NGẮN NGÔ TỰ LẬP: MỘT CÁI NHÌN KHÁI LƯỢC 7

1.1 Truyện ngắn và nghệ thuật viết truyện ngắn 7

1.1.1 Khái niệm truyện ngắn 7

1.1.2 Nghệ thuật viết truyện ngắn nhìn từ đặc trưng thể loại 8

1.2 Truyện ngắn Ngô Tự Lập 19

1.2.1 Đôi nét về cuộc đời và sự nghiệp sáng tác 19

1.2.2 Truyện ngắn Ngô Tự Lập 21

1.3 Truyện ngắn Ngô Tự Lập trong bức tranh truyện ngắn đương đại Việt Nam 24

1.3.1 Lối rẽ kỳ ảo 24

1.3.2 Lối rẽ viễn dương 26

Tiểu kết 28

Chương 2 ĐẶC ĐIỂM NGHỆ THUẬT TRUYỆN NGẮN NGÔ TỰ LẬP NHÌN T Ừ CỐT TRUYỆN, TÌNH HUỒNG, NHÂN VẬT 30

2.1 Phương thức xây dựng cốt truyện 30

2.1.1 Cốt truyện luận đề 31

2.1.2 Cốt truyện lắp ghép 36

2.1.3 Cốt truyện kỳ ảo 39

2.2 Phương thức xây dựng tình huống truyện 43

2.2.1 Tình huống tâm trạng 44

2.2.2 Tình huống nhận thức 47

2.2.3 Tình huống kỳ ảo 51

2.3 Nghệ thuật xây dựng nhân vật 54

2.3.3 Xây dựng nhân vật bằng yếu tố kỳ ảo 60

Ti ểu kết 65

Chương 3 ĐẶC ĐIỂM NGHỆ THUẬT TRUYỆN NGẮN NGÔ TỰ LẬP NHÌN TỪ ĐIỂM NHÌN, THỜI GIAN, DIỄN NGÔN TR ẦN THUẬT 67

3.1 Nghệ thuật xử lý điểm nhìn trần thuật 67

3.1.1 Điểm nhìn bên trong 69

3.1.2 Điểm nhìn bên ngoài 73

3.1.3 Sự dịch chuyển và kết hợp các điểm nhìn 76

3.2 Nghệ thuật xử lí thời gian trần thuật 81

3.2.1 Dồn nén thời gian 83

3.2.2 Xáo trộn thời gian 85

3.2.3 Đồng hiện thời gian 88

3.3 Nghệ thuật kiến tạo và hòa phối diễn ngôn 92

3.3.1 Diễn ngôn của người kể chuyện 93

3.3.2 Diễn ngôn của nhân vật 102

3.3.3 Sự hòa phối giữa diễn ngôn của người kể chuyện và diễn ngôn của nhân vật 110

Ti ểu kết 115

KẾT LUẬN 116

TÀI LI ỆU THAM KHẢO 121

PH Ụ LỤC

Những đóng góp quan trọng của hàng loạt nhà văn viết truyện ngắn như Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp, Lê Minh Khuê, Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái,… đã hoàn thiện dần bức tranh chung của nền văn học Việt Nam hiện đại Trong những tên tuổi đó, không thể không nhắc đến Ngô Tự Lập, một gương mặt đã để lại dấu ấn trên hành trình đổi mới văn học với nhiều thể nghiệm văn chương mới mẻ, táo bạo Có thể nói, hoạt động văn học của Ngô Tự Lập nổi bật hơn cả ở hoạt động lý luận phê bình văn học và dịch thuật Các bài viết nghiên cứu của ông là sự kết hợp nhuần nhuyễn của

vốn kiến thức sâu rộng, cách cảm thụ tinh tế và tư duy lí luận sắc sảo Bên cạnh đó, sáng tác thơ mang dấu ấn siêu thực, tượng trưng đậm chất trí tuệ của tác giả cũng gây được tiếng vang lớn Tuy nhiên, sẽ thật thiếu sót nếu không kể đến truyện ngắn, mảng sáng tác có vị trí đáng kể trong sự nghiệp của nhà văn Tác phẩm của Ngô Tự Lập cho thấy ông là cây bút có sức sáng tạo khá dồi dào Nhiều ý kiến thừa nhận Ngô Tự Lập

đã có những đóng góp mới mẻ trong việc đổi mới đề tài và những cách tân nghệ thuật truyện ngắn Các sáng tác của ông ẩn chứa ý nghĩa sâu xa, thể hiện cái nhìn nhiều chiều về hiện thực cuộc sống Những trang viết Ngô Tự Lập còn đi sâu khám phá đời sống tinh thần con người với những biến thái tinh vi và phức tạp nhất trong chiều sâu tâm hồn mỗi cá thể Ở đó, chúng ta hiểu con người khổ đau, trăn trở, nhận thức như thế nào về quá khứ, về những bề bộn lo toan thường nhật, về những gì được mất trong cuộc đời

Truyện ngắn của Ngô Tự Lập từng thu hút được sự quan tâm của nhiều người bởi những đặc trưng thể loại và nội dung phản ánh Sự đổi mới trong tư duy nghệ thuật đã

góp phần tạo nên những giá trị thẩm mĩ đặc sắc cho tác phẩm của ông.Việc nghiên cứu những đặc điểm nghệ thuật trong truyện ngắn của Ngô Tự Lập vẫn chưa có công trình nào chi tiết, quan tâm đúng mực Chính vì thế, với mong muốn thông qua việc tìm hiểu đặc điểm nghệ thuật của truyện ngắn Ngô Tự Lập để thấy được đặc điểm và thành tựu của văn xuôi thời kỳ đổi mới, đồng thời bổ sung cái nhìn toàn diện cho bức tranh văn học gần ba mươi năm trở lại đây Đó là lí do để chúng tôi chọn vấn đề Đặc điểm nghệ

thuật truyện ngắn Ngô Tự Lập làm đề tài luận văn cao học thuộc chuyên ngành Văn

học Việt Nam

2 L ịch sử vấn đề

Ngô Tự Lập xuất hiện trên văn đàn vào những năm đầu của thập niên 90, với những truyện ngắn phản ánh sự trái ngang của hiện thực, những bi kịch của số phận, những đau đớn của tâm hồn với một tấm lòng trân trọng và yêu thương con người Nhận định về nghệ thuật truyện ngắn Ngô Tự Lập, cho đến nay vẫn chưa có một công trình nghiên cứu nào hoàn chỉnh và đầy đủ Đa số tài liệu tham khảo mà chúng tôi có được chỉ là những bài phỏng vấn, giới thiệu tác giả, tác phẩm và bài viết, bài báo nhỏ lẻ (ở dạng cảm nhận, nhận xét) được đăng tải ở một số trang điện tử trên Internet

Có thể kể ra một số bài tiêu niểu như: Ngô Tự Lập – “trung tâm” ý tưởng [42], Nhà

thơ Ngô Tự Lập: “Triết lí chỉ bắt đầu khi người ta biết cách hoài nghi” [43], hay

Video phỏng vấn trực tiếp nhà văn Ngô Tự Lập trong chương trình Khách của VTV3 [45]

Phạm Xuân Nguyên khi nhận xét về tập truyện ngắn Giấc ngủ kỳ lạ của ông

Lương Tử Ban (2005) của Ngô Tự Lập, cho rằng: “Tên sách có chữ “kỳ lạ” và tập sách

cũng có tính chất lạ Lạ từ những truyện ngắn được viết kỹ lưỡng, có tính cách tìm tòi sáng tạo, đổi mới cách viết… Đây cũng lại là một hướng đi của Ngô Tự Lập trong sáng tác văn chương Anh là người ráo riết đi tìm cái mới, cả lý thuyết và thực hành,

và sự thử nghiệm của anh có cái tới, cái chưa tới, nhưng đọc truyện anh thì thấy rõ sự khác lạ…” [46]

Trần Nhã Thụy, khi đánh giá về tập truyện ngắn này cũng có nhận định: “Lâu lắm rồi mới đọc được một tập truyện ngắn hay, thật sự có khả năng gây xáo trộn, đánh thức ý thức như Giấc ngủ kỳ lạ của ông Lương Tử Ban của Ngô Tự Lập Lẽ dĩ nhiên

Ngô Tự Lập không phải là một 'tay mơ' nhưng không như nhiều nhà văn khác chỉ giỏi duy trì sự nổi tiếng mà tác phẩm mỗi lúc một… hụt hơi Ngô Tự Lập biết tạo ra những 'khoảng vắng' và chậm tiến đến những miền sống sinh thực, kỳ lạ, mở ý…” [50] Tác giả Nguyễn Thanh Sơn thì đánh giá: “Mộng du và những truyện khác của Ngô Tự Lập cũng là một thử nghiệm rất đạt Cả tập truyện ngắn là những câu chuyện lẫn lộn giữa hoang đường và sự thật, những câu chuyện nửa kỳ bí nửa hiện đại, là những ghi chép đứt đoạn của một con người sống trong một thế giới tưởng tượng,…”, anh cũng hào hứng khẳng định “Viết về văn trẻ hôm nay là một niềm hạnh phúc Hạnh phúc bởi cảm giác rùng mình sung sướng khi ghé vào với Tầng trệt thiên đường của Bùi Hoằng Vị, khi bắt gặp một Phan Nhiên Hạo hiện đại, một Phan Huyền Thư trăn trở âu lo, một Ngô Tự Lập bí ẩn mà trong sáng…” [49]

Vũ Đức Nguyên trong bài viết Gương mặt truyện ngắn Ngô Tự Lập đã có những

phát hiện: “Tháng có 15 ngày là một tập truyện ngắn gọn gàng, số truyện không nhiều, nhưng đã thể hiện rất nhiều một cách nhìn rất lạ, nói đúng hơn là mới mẻ, song cũng khá sắc sảo, sâu xa và thâm trầm, đồng thời nó cũng bộc lộ một bút pháp rất riêng.” [25]

Bùi Thanh Truyền trong chuyên luận Yếu tố kỳ ảo trong văn xuôi đương đại Việt

Nam nhận thấy “cách nhìn mới mẻ, đầy cá tính trong phản ánh hiện thực bộc lộ cụ thể trên trang viết cũng như những phát ngôn khi đàm đạo về văn chương (…) Với Ngô

Tự Lập, người say mê sáng tác và sưu tầm, nghiên cứu những truyện có tính chất thần

kỳ, linh dị thì sôi nổi đến mức thái quá khi cho rằng: “Ngày nay có lẽ chẳng có người cầm bút nào không cảm thấy trong mình ít nhiều phẩm chất có tên kỳ ảo.” [38, tr.56] Nhà báo Hiền Hòa trong bài viết đăng trên báo điện tử Vnexpress.net thì cho rằng: “Với Ngô Tự Lập, sáng tác một tác phẩm thực chất là quá trình cấu tạo văn bản, trong đó vô thức không đóng vai trò chủ đạo trong việc lái tác phẩm theo những phút giây đặc biệt Anh phủ nhận quan niệm văn chương đơn thuần chỉ là cách giải tỏa bức xúc và bày tỏ tình cảm.” [43]

Công trình đầu tiên có tính chất nghiên cứu chuyên sâu về nghệ thuật trong sáng tác của Ngô Tự Lập là luận văn thạc sĩ với đề tài Yếu tố kỳ ảo trong truyện ngắn Ngô

Tự Lập của tác giả Ngô Thị Hoài Thu (Đại học Vinh, 2014) Trong luận văn này, tác

giả chủ yếu tìm hiểu vai trò của yếu tố kỳ ảo đối với truyện ngắn Ngô Tự Lập và có những khám phá mới mẻ, sâu sắc về thế giới nghệ thuật của nhà văn Tuy nhiên, những khía cạnh nghệ thuật mà tác giả Ngô Thị Hoài Thu tiếp cận, phân tích còn hạn chế, rời rạc, nhận định thiếu tinh tế, xác đáng và có phần khiên cưỡng, thiếu thuyết phục

Nhìn chung, các bài viết và công trình nêu trên đã có những đóng góp nhất định vào việc phát hiện những sáng tạo trong bút pháp của tác giả Tuy nhiên, những ý kiến nhận xét về các phương diện khác nhau của nghệ thuật chỉ mới dừng lại mức đánh giá khái quát chứ chưa có sự lí giải một cách triệt để và hệ thống

Những ý kiến trên là những gợi ý quý giá giúp chúng tôi có thêm cơ sở lí luận để giải mã giá trị tác phẩm của nhà văn Với một khía cạnh khám phá riêng biệt, chúng tôi muốn kế thừa những ý kiến trên để có cái nhìn toàn diện, thấu đáo về một số vấn đề căn bản cần thiết khi tiếp cận thế giới nghệ thuật truyện ngắn Ngô Tự Lập

3 Đối tượng nghiên cứu

Trong luận văn này, chúng tôi chọn đối tượng nghiên cứu là truyện ngắn của Ngô

Tự Lập được in trên các báo, tạp chí và sách từ năm 1991 đến nay Những truyện ngắn này được tập hợp và tuyển chọn trong năm tuyển tập (được liệt kê ở phần phạm vi nghiên cứu) Chúng tôi đã sử dụng văn bản truyện ngắn từ năm tuyển tập này để tiện cho việc khảo sát, nghiên cứu, trích dẫn Những truyện ngắn của các tác giả khác, nếu được nhắc đến chỉ với mục đích so sánh, không phải là đối tượng nghiên cứu của luận văn

4 M ục đích nghiên cứu

Luận văn sẽ đi sâu tìm hiểu những đặc điểm của truyện ngắn Ngô Tự Lập (các phương thức và kĩ thuật tự sự, đặc trưng cốt truyện, tình huống, xử lí điểm nhìn, kiến tạo diễn ngôn…) Từ đó, chúng tôi đưa ra nhận định về phong cách viết truyện ngắn của tác giả cũng như những ưu – nhược điểm trong truyện ngắn của ông

Luận văn không nằm ngoài mục đích tìm hiểu truyện ngắn của một nhà văn dựa trên những hiểu biết về truyện ngắn nói chung Chúng tôi mong muốn luận văn sau khi hoàn thành và chỉnh sửa có thể trở thành một nguồn tham khảo về thể loại truyện ngắn nói chung và truyện ngắn Ngô Tự Lập nói riêng Ngoài ra qua luận văn này, ở góc độ

cá nhân người viết cũng mong muốn thể hiện sự quan tâm và say mê thực sự đối với những sáng tác của nhà văn Ngô Tự Lập

5 Phương pháp nghiên cứu

Thực hiện luận văn này, chúng tôi chủ yếu sử dụng hướng tiếp cận thi pháp học (tiếp cận các phương diện hình thức nghệ thuật của tác phẩm văn học như: điểm nhìn trần thuật, cốt truyện, nhân vật, không gian… để rút ra ý nghĩa thẩm mĩ của tác phẩm,…) Đồng thời kết hợp sử dụng một số phương pháp nghiên cứu được xem là sát với đối tượng nghiên cứu như:

− Phương pháp hệ thống: Đặt truyện ngắn Ngô Tự Lập trong tiến trình chung của truyện ngắn Việt Nam

− Phương pháp loại hình: tiếp cận đặc điểm nghệ thuật, kỹ thuật truyện ngắn Ngô Tự Lập từ phương diện loại hình (chẳng hạn tìm hiểu cấu trúc loại hình diễn ngôn của tác giả, diễn ngôn của nhân vật,…)

− Phương pháp liên ngành: nghiên cứu văn học trong sự soi chiếu của ngôn ngữ học, văn hóa học,…

Trong khi phối hợp các phương pháp nêu trên, khi cần, luận văn cũng đồng thời

sử dụng rộng rãi các thao tác so sánh, phân tích, tổng hợp, thao tác khảo sát thống kê,

− Gi ấc ngủ kỳ lạ của ông Lương Tử Ban (2005)

Đây là năm tuyển tập tập hợp gần như đầy đủ tất cả truyện ngắn của tác giả kể từ khi ông bắt đầu sáng tác truyện ngắn cho đến nay (37 truyện) Thiết nghĩ, đây là số lượng truyện ngắn khá đầy đủ và đáng tin cậy để chúng tôi hoàn thành luận văn

7 Đóng góp của luận văn

Luận văn là công trình đầu tiên nghiên cứu và đánh giá về mặt nghệ thuật của truyện ngắn Ngô Tự Lập một cách khá đầy đủ và có hệ thống; qua đó, người đọc có thể có được cái nhìn toàn diện hơn về nghệ thuật truyện ngắn Ngô Tự Lập nói riêng và bức tranh truyện ngắn đương đại Việt Nam nói chung

Với những đóng góp cụ thể như vậy, chúng tôi cũng hy vọng rằng kết quả nghiên cứu của công trình ít nhiều hữu ích đối với những ai cần tiếp tục tìm hiểu nghiên cứu sâu về truyện ngắn Việt Nam hiện đại

8 C ấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Phụ lục, luận văn được triển khai thành ba chương:

Chương 1: Truyện ngắn và truyện ngắn Ngô Tự Lập: một cái nhìn khái lược Chương này có nhiệm vụ xác định các đặc điểm về thể loại (truyện ngắn), đưa ra

bức tranh chung về truyện ngắn Ngô Tự Lập làm cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc nghiên cứu đối tượng

Chương 2: Đặc điểm nghệ thuật truyện ngắn Ngô Tự Lập nhìn từ cốt truy ện, tình huống, nhân vật Chương này tập trung nghiên cứu truyện nghệ thuật

truyện ngắn Ngô Tự Lập từ góc nhìn cốt truyện, tình huống, nhân vật

Chương 3: Đặc điểm nghệ thuật truyện ngắn Ngô Tự Lập nhìn từ điểm nhìn, th ời gian, diễn ngôn trần thuật Chương này tập trung nghiên cứu truyện nghệ

thuật truyện ngắn Ngô Tự Lập từ các yếu tố mang tính kỹ thuật như: điểm nhìn, thời

gian, diễn ngôn trần thuật

Chương 1 TRUY ỆN NGẮN VÀ TRUYỆN NGẮN NGÔ TỰ LẬP:

MỘT CÁI NHÌN KHÁI LƯỢC 1.1 Truyện ngắn và nghệ thuật viết truyện ngắn

1.1.1 Khái niệm truyện ngắn

“Truyện ngắn xuất hiện chính thức trên một tạp chí xuất bản cuối thế kỷ XIX, phát triển lên đến đỉnh cao qua những sáng tác xuất sắc của văn hào Nga A Chekhov

và trở thành một hình thức nghệ thuật lớn của văn học thế kỷ XX” [52] Trước đó truyện ngắn đã được khai sinh vào thời Phục hưng với sự tiên phong của Boccaccio qua tác phẩm Mười ngày Từ những truyện ngắn truyền thống thường nặng về kể, nhịp chậm, truyện phải có đầu có đuôi, kết thúc có hậu hoặc không có hậu đã phát triển lên thành truyện ngắn hiện đại với những thay đổi lớn về người kể chuyện, kết cấu, nhân vật, không gian, thời gian và cả cốt truyện Trong văn xuôi hiện nay, truyện ngắn là

một trong những thể loại năng động nhất, chứa đựng tính hàm súc và độ nén cao, khả năng cập nhật và thích ứng uyển chuyển với mọi yêu cầu của xã hội nên nó là đối tượng thường được các nhà văn lựa chọn để chuyển tải những góc nhìn về đời sống Quan tâm đến tính sự kiện trong truyện ngắn, nhà văn Pautopxki quan niệm:

“Thực chất truyện ngắn là gì? Tôi nghĩ rằng truyện ngắn là một truyện viết ngắn gọn, trong đó cái không bình thường hiện ra như một cái bình thường, và cái bình thường lại hiện ra như cái gì không bình thường” [23, tr.129]

Bằng cách đối lập với các thể sáng tác khác, Tonxtoi cho rằng: “Truyện ngắn là một hình thức nghệ thuật khó khăn bậc nhất Trong các tác phẩm thể tài lớn, chúng ta

có thể “dọn” cho độc giả “no nê” với những món sang đại loại hoặc như miêu tả cho thật sinh động, đối thoại cho thật sâu sắc… còn như trong truyện ngắn, tất cả như trong bàn tay anh Anh phải thông minh như anh đã hiểu biết Bởi lẽ hình thức nhỏ không có nghĩa là nội dung không lớn lao” [23, tr.124]

Theo T ừ điển thuật ngữ văn học, truyện ngắn được xác định như sau: “Tác phẩm

tự sự cỡ nhỏ Nội dung của thể loại truyện ngắn bao trùm hầu hết các phương diện của đời sống, đời tư, thế sự hay sử thi, nhưng cái độc đáo của nó là ngắn.” [10, tr 370]

Nhấn mạnh truyện ngắn ở yếu tố tình huống, Nguyễn Kiên định nghĩa: “Tôi cho rằng truyện ngắn là một trường hợp trong quan hệ giữa con người và đời sống” [35, tr.19] Trong khi đó, nhà văn Nguyên Ngọc chỉ rõ sức dồn nén và khả năng khái quát hiện thực của truyện ngắn: “Truyện ngắn vốn nhiều vẻ, có truyện viết cả về một đời người, lại có truyện chỉ ghi lại một vài giây phút thoáng qua” [47, tr.28], “là một bộ phận của tiểu thuyết nói chung.” [47, tr.28] Nhà văn Vũ Thị Thường thì cho rằng

“truyện ngắn sống bằng nhân vật”, “nó cũng là tiêu chuẩn cơ bản để nhà văn lựa chọn chi tiết.” [23, tr.36] Một trong những xác định súc tích và khá chính xác về truyện ngắn là định nghĩa của Lại Nguyên Ân: “Một thể loại tự sự cỡ nhỏ, thường được viết bằng văn xuôi, đề cập đên hầu hết các phương diện của đời sống con người và xã hội” [1, tr.1846 -1847]

Bàn về sự khác nhau giữa thơ và truyện, Ngô Tự Lập bày tỏ ý kiến: “Theo tôi, sự khác nhau cơ bản giữa truyện và thơ là ở chỗ: ấn tượng thẩm mĩ mà truyện gây nên ở người đọc là ấn tượng về một quá trình, còn ấn tượng thẩm mĩ mà thơ tạo ra ở người đọc là ấn tượng về một trạng thái, Nói cách khác, ấn tượng thẩm mĩ ở truyện mang tính thời gian, còn ở thơ thì phi thời gian.”[15, tr.91] Đó là một sự phân biệt vô cùng tinh tế của nhà văn về sự khác nhau giữa truyện và thơ

Khó có thể có một định nghĩa cuối cùng về truyện ngắn, bởi lẽ tự thân thể loại này vẫn chưa chịu chọn điểm dừng cuối cùng trong tiến trình tồn tại của bản thân Tuy vậy, đến nay truyện ngắn đã khẳng định vị trí của mình trong hệ thống thể loại tự sự của văn học nhân loại Xuất phát từ những quan niệm tương đối thống nhất về truyện ngắn là cơ sở giúp chúng ta tìm hiểu nghệ thuật viết truyện ngắn nhìn từ đặc trưng thể loại

1.1.2 Nghệ thuật viết truyện ngắn nhìn từ đặc trưng thể loại

Khi cầm bút, tùy thuộc vào nội dung, vấn đề, quy mô phản ánh đời sống mà nhà văn quyết định chọn thể loại để sáng tác phù hợp Tác phẩm sẽ không thể thực hiện nếu người viết không nắm vững đặc trưng thể loại và điều đó không chỉ là vấn đề nghề nghiệp đơn thuần mà còn là một yếu tố quan trọng để cùng với tư tưởng tình cảm hình thành nên cảm hứng sáng tạo Aimatov chú ý đến yếu tố lao động nghệ thuật: “Truyện ngắn giống như một thứ tranh khắc gỗ, lao động nghệ thuật ở đây đòi hỏi chặt chẽ, cô

đúc, các phương tiện phải được tính toán một cách kinh tế, nét vẽ phải chính xác ( ) trên một mảnh đất chật hẹp, đó chính là chỗ để cho truyện ngắn phân biệt với các thể tài khác.” [23, tr.146] Nếu tiểu thuyết mô tả cuộc đời trong sự trọn vẹn của nó, nhà văn có thể viết dài, kể nhiều đoạn phụ, trong khi đó với truyện ngắn thì nhà văn phải xây dựng kế hoạch nghiêm túc ngay từ đầu, tính toán kĩ lưỡng, sát sao từ việc lựa chọn cốt truyện, chi tiết, miêu tả nhân vật, tình huống, giọng điệu,… sao cho đạt hiệu quả cao nhất về nghệ thuật và tư tưởng

1.1.2.1 Truyện ngắn phải cô đọng đến mức cao nhất Vấn đề số một với nó là vấn đề dung lượng – “tất cả trong một” Tính chất ngắn gọn, cô đúc là đặc trưng đầu tiên, dễ thấy nhất của truyện ngắn Nói như nhà văn Antonop: “Chính truyện ngắn phải ngắn khiến cho nó tự phân biệt một cách dứt khoát và rành rọt bên cạnh truyện vừa và tiểu thuyết.” [23, tr.179] “Ngắn ở đây đồng nghĩa với hàm súc, tinh lọc và hay” (Bùi Việt Thắng), “toàn truyện là một cái vòng khép kín không dài quá, không ngắn quá, không xô đầy xộc xệch, thậm chí không thừa một chi tiết nào” [36, tr.122] Ngắn gọn trong truyện ngắn phải là cái ngắn gọn tinh lọc và chặt chẽ Nguyên tắc chưng cất của truyện ngắn không cho phép dồn ép, nhồi nhét rút gọn nội dung, tuy vậy nội dung phản ánh của nó chỉ nên là một vấn đề của đời sống, của con người, không nên tham vọng ôm nhiều chủ đề như tiểu thuyết Do đó, người viết cần tạo cho mỗi truyện ngắn một độ căng nhất định, còn độc giả thì đọc liền một mạch không nghỉ cho đến khi kết thúc Sau khi tiếp cận một truyện ngắn, người đọc phải khám phá được ít nhất một vấn

đề về cuộc sống, về nhân sinh, được bồi đắp thêm tình cảm, thẩm mỹ

Có thể nói, dung lượng thông thường của một truyện ngắn co giãn khoảng từ 3 đến 50 trang Nhìn nhận qua thực tế sáng tác, Lê Huy Bắc lại cho rằng: “Dung lượng của truyện ngắn kéo dài từ vài chục đến 20.000 chữ.” [4, tr.28] Như vậy, thể tài này không quy định nghiêm ngặt khối lượng chữ viết Truyện ngắn vẫn có độ co giãn hợp

lí, tùy theo nội dung tác giả chuyển tải sẽ có hình thức phù hợp Trong sự quy định của dung lượng, nhà văn có thể xoay trở nhiều cách viết, có thể đề cập đến mọi vấn đề của cuộc sống con người

Về phương diện tồn tại của thể loại, truyện ngắn hình thành gắn liền với sự ra đời của báo chí Báo chí quy định cho truyện ngắn một hình thức – khuôn khổ ngắn gọn

Tính chất văn chương đòi hỏi truyện ngắn phải đạt đến một tác phẩm nghệ thuật có cấu trúc hoàn chỉnh – một chỉnh thể thẩm mỹ Là thể tài “đích thực xuất hiện muộn trong lịch sử văn học” [14, tr.397] nên truyện ngắn là loài cây đặc biệt được gieo mầm trên mảnh đất báo chí Ở Mỹ, hầu hết các nhà văn khởi nghiệp bằng truyện ngắn in báo

và phần lớn các tờ báo Mỹ đều ưu tiên mục riêng cho truyện ngắn Những nhà văn Mỹ nổi tiếng như Ernest Hemingway, O Henry, Scott Fitzgerald, Raymond Carver, Jonh Updike,… đều thường xuyên gửi đăng báo truyện ngắn Nhuận bút tòa soạn trả cho các sáng tác của họ khá cao, điều đó giúp họ duy trì nghề viết chuyên nghiệp và nuôi những tác phẩm dài hơi Tại Việt Nam, báo chí cũng là một địa hạt hấp dẫn để các cây bút trẻ khẳng định tài năng Đa số các nhà văn viết truyện ngắn như Nam Cao, Nguyễn Công Hoan, Tô Hoài, Hồ Anh Thái, Phan Thị Vàng Anh, Ngô Tự Lập, … đều có các truyện ngắn được in báo trước, về sau mới tập hợp thành tuyển tập để xuất bản Người đọc báo rất chú ý đến yếu tố thời gian, độc giả có thể đọc nó trong một hơi không nghỉ

“Truyện ngắn là một tác phẩm tùy dài tùy ngắn, người ta có thể đọc trong mười phút hoặc một giờ” [23, tr.157] Hay bàn về kinh nghiệm viết truyện ngắn, nhà văn Mỹ Raymond Carver đã hào hứng chia sẻ: “Tôi yêu cú nhảy nhanh chóng của một truyện ngắn hay, yêu cái cảm giác phấn khích thường nổi lên ngay trong câu văn đầu tiên của truyện, yêu cảm thức về cái đẹp và sự bí mật trong những truyện hay nhất; và yêu cái

sự kiện – cực kỳ quan trọng với tôi vào thời bắt đầu viết và thậm chí đến bây giờ vẫn

là điều tôi lưu tâm – rằng truyện có thể được viết và đọc một mạch trong một khoảnh khắc” [48] Ngoài ra, với đặc thù súc tích, ngắn gọn, bắt kịp nhanh với cuộc sống hiện đại, truyện ngắn gắn liền với hoạt động báo chí có những tác động mạnh mẽ, kịp thời đến xã hội Các sáng tác truyện ngắn luôn bắt kịp những vận động liên tục của xã hội

và tái hiện được mọi biến thái tinh vi, muôn màu muôn vẻ của đời sống Vì thế, truyện ngắn luôn đáp ứng được xu hướng tâm lí và thị hiếu độc giả Xuất phát từ thực tế đời sống với yêu cầu công việc dồn dập, nhu cầu của phần đông độc giả hiện đại đã thúc đẩy truyện ngắn trở thành một thể loại nhanh nhạy, năng động và ngày càng được bạn đọc ưa chuộng

1.1.2.2 Truyện ngắn là một thể loại văn xuôi tự sự Xét trên bình diện này, truyện ngắn gần gũi với tiểu thuyết và truyện kể dân gian ở các phương thức biểu hiện:

tình huống truyện, nhân vật, kết cấu, giọng điệu, ngôn ngữ… Từ đặc trưng mang tính khái quát này, truyện ngắn yêu cầu nhà văn phải nắm chắc kỹ thuật của thể loại những nét riêng sau:

Cốt truyện là toàn bộ những sự kiện được nhà văn kể lại trong văn bản tự sự Cốt truyện là yếu tố quan trọng bậc nhất, có mặt trong tất cả các hình thức tự sự So với tiểu thuyết, “cốt truyện của truyện ngắn thường diễn ra trong một thời gian, không gian hạn chế, chức năng của nó nói chung là nhận ra một điều gì đó sâu sắc về cuộc đời, về con người.” [6, tr.371] Nguyễn Minh Châu là nhà văn có nhiều cách tân và biến hóa

kỹ thuật viết truyện ngắn, tuy nhiên ông vẫn hết sức quan tâm đến vai trò của cốt truyện “Người viết truyện ngắn có kinh nghiệm bao giờ cũng biết dung bố cục của cốt truyện để tạo nên chiều sâu và kịch tính trong tâm lí nhân vật” [39, tr.118] Điều này chứng tỏ cốt truyện là nơi thử thách sức sáng tạo của nhà văn Nói về tính chất, điều đặc biệt ở truyện ngắn là cốt truyện của nó nhiều khi rất rõ nét, rất li kỳ, hấp dẫn nhưng cũng có khi mờ nhạt hoặc hoàn toàn không có Một số nhà văn như Thạch Lam Thanh Tịnh, Hồ Dzếnh có nhiều tác phẩm có cốt truyện mơ hồ, “truyện mà không có chuyện” Truyện của những tác giả này được đánh giá là những trang văn tinh tế, có khả năng truyền tới cho người đọc những cái “rùng mình mới mẻ” bởi cách suy tư về tình đời, tình người ý nhị mà sâu lắng

Nếu như tiểu thuyết cho phép nhà văn tái hiện nhiều sự kiện, nhiều xung đột trong cuộc sống, không giới hạn việc diễn tả thời gian và mở rộng không gian thì truyện ngắn lại tập trung khắc họa một khoảnh khắc, trong đó xây dựng một tình huống truyện Đối với truyện ngắn, tình huống truyện giữ vai trò là hạt nhân của cấu trúc thể loại, nó chính là hoàn cảnh riêng được tạo nên bởi một sự kiện đặc biệt khiến cho tại đó, cuộc sống hiện lên đậm đặc nhất và ý đồ tư tưởng của tác giả cũng được bộc lộ rõ nét nhất Nói cách khác, tình huống là một trong những yếu tố cốt lõi, là chìa khóa khi khám phá tác phẩm Khi bàn về kỹ thuật viết truyện, nhà văn Nguyên Ngọc cũng đặc biệt chú ý đến vấn đề tình huống: “Truyện ngắn dẫu sao cũng phải ngắn, do

đó thủ thuật chủ yếu của truyện ngắn là thủ thuật điểm huyệt […] nắm bắt trúng những tình huống cho phép phơi bày cái chủ yếu nhung lại bị che giấu trong muôn mặt cuộc sống hằng ngày” [23, tr.114] Nguyễn Minh Châu coi tình huống là “cái tình thế xảy ra

chuyện”, là “khoảnh khắc chứa đựng cả một đời người, một đời nhân loại” [36, tr.258] Vì vậy, tình huống là những thời khắc tiêu biểu có ý nghĩa quan trọng trong đời sống con người, tại đó con người có cơ hội bộc lộ tính cách của mình Hầu hết các nhà văn đều nỗ lực tìm ra một khoảnh khắc ấn tượng đích đáng cho truyện ngắn của mình Và cái khoảnh khắc ấy phải: “tự nó bộc lộ nét chủ yếu của tính cách và số phận,

tự nó đặc trưng cho một một hiện tượng xã hội” [36, tr.43] Truyện ngắn Lặng lẽ Sapa của Nguyễn Thành Long, Sang sông của Nguyễn Huy Thiệp, Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu đều chứa đựng những khoảnh khắc như vậy

Trong thực tiễn sáng tác truyện ngắn, các nhà văn còn đặc biệt chú ý đến hai yếu

tố quan trọng nữa là chi tiết và kết cấu tác phẩm Chi tiết chiếm một vị trí lớn trong truyện ngắn Nó góp phần cụ thể hóa cảnh trí, không khí, tính cách, hành động và tâm

tư nhân vật Khẳng định sức mạnh của chi tiết trong truyện ngắn, nhà văn Nguyên Ngọc cho rằng: “Truyện ngắn cũng có thể chẳng có cốt truyện gì cả, không kể được nhưng truyện ngắn không thể nghèo chi tiết.” [37, tr.33]

Nếu tiểu thuyết là tác phẩm “dài hơi”, chứa đựng được nhiều vấn đề, phủ sóng được một diện rộng lớn của đời sống thì truyện ngắn yêu cầu ngắn gọn, tránh lối kể chuyện vòng vo, tập trung vào một chủ đề nhất định Chủ đề không dễ dàng được diễn đạt một cách trừu tượng mà nó phải được soi sáng bởi các chi tiết cụ thể Nói như Bùi Việt Thắng: “Trong một tác phẩm văn xuôi nói chung và truyện ngắn nói riêng, ở một chừng mực nào đó, ý nghĩa của tác phẩm được soi sáng từ bên trong các chi tiết” Sự chọn lọc chi tiết trong truyện ngắn rất cần thiết, nếu nhà văn sử dụng quá nhiều chi tiết thì truyện ngắn sẽ rườm rà, lan man, ngược lại nếu ít chi tiết thì truyện ngắn sẽ nhạt, khó thành công Đọc truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, ta thấy nhà văn có biệt tài tìm kiếm và thể hiện nhiều chi tiết độc đáo như trong Tướng về hưu, Không có vua, Những

người thợ xẻ, Sang sông… Đó là những thiên truyện táo bạo về tư tưởng và điêu luyện

về nghệ thuật Đồng thời nhà văn cũng thể hiện “bản sắc” rất đặc biệt trong việc sử dụng các chi tiết Chi tiết ấn tượng, đắt giá còn có tác dụng khơi gợi sự tò mò và hứng thú khám phá của người đọc

Ngoài các chi tiết, kết cấu vẫn được thường xuyên nhắc đến như một yếu tố quan trọng trong quá trình sáng tác truyện ngắn “Kết cấu là toàn bộ tổ chức nghệ thuật sinh

động của tác phẩm, là một phương tiện cơ bản của sáng tác nghệ thuật ( ) là sự tổ chức, sắp xếp các yếu tố, các chất liệu tạo thành nội dung của tác phẩm trên cơ sở đời sống khách quan và theo một chiều hướng nhất định” [26, tr.43] Kết cấu giữ vai trò then chốt của lý luận thể loại nói chung và của thể truyện ngắn nói riêng Xây dựng được một kết cấu rõ ràng, mạch lạc, có thể chuyển tải hết được những thông điệp nghệ thuật, chủ đề tư tưởng của tác phẩm là một nhiệm vụ khó khăn mà các nhà văn cần phải đạt tới “Kết cấu khiến tôi tin hơn vào thành công của mình Có thể nói tôi đã làm được bảy tám mươi phần trăm công việc khi đã có được kết cấu hợp lý” [26, tr.96]

Ta có thể thấy kết cấu góp phần triển khai trình bày cốt truyện hấp dẫn hơn theo dụng ý nhà văn Cốt truyện tuy gắn bó với kết cấu nhưng thuần túy chỉ là một phương tiện biểu hiện, một nhân tố thuộc về nội dung của tác phẩm Còn kết cấu chủ yếu là một phương tiện biểu hiện, một yếu tố thuộc về hình thức của tác phẩm Tiêu biểu cho hình thức kết cấu của tác phẩm có cốt truyện là kết cấu của tác phẩm kịch và tác phẩm

tự sự Tiêu biểu cho hình thức kết cấu của tác phẩm không có cốt truyện là kết cấu của tác phẩm trữ tình Trường hợp những truyện ngắn mà người ta thường gọi là “truyện không có cốt truyện” thì đòi hỏi nhà văn xử lí kết cấu khéo léo và tinh tế hơn mới tạo nên được sự hấp cho truyện

Như vậy, kết cấu có thể hiểu là cách tổ chức, sắp xếp, liên kết các nhân vật, sự kiện, cảm xúc, các yếu tố trong tác phẩm thành một chỉnh thể nghệ thuật thống nhất theo ý đồ nghệ thuật của nhà văn nhằm làm cho tác phẩm đạt giá trị nghệ thuật cao nhất Tuy kết cấu là một khái niệm thuộc phạm trù hình thức của tác phẩm nhưng không bao giờ nó tách rời nội dung tư tưởng, nó luôn là phương tiện biểu hiện của nội dung Kết cấu thể hiện quá trình tư duy nghệ thuật của nhà văn và cũng là yếu tố để người cầm bút truyền tải tư tưởng của mình

Bên cạnh đó, sự lôi cuốn của truyện ngắn còn do nhân vật và ngôn ngữ mang lại

So với các yếu tố nghệ thuật khác trong tác phẩm, nhân vật là một trong những yếu tố

cơ bản nhất, là tiêu điểm bộc lộ chủ đề, tư tưởng và đến lượt mình lại được các yếu tố khác có tính chất hình thức của tác phẩm khắc họa Chính vì vậy, một tác phẩm văn học không thể thiếu đi nhân vật Thông qua nhân vật tác giả có thể gửi gắm quan niệm

của mình về đời sống và là cơ sở để độc giả nắm bắt, lí giải được những vấn đề hiện thực, những thông điệp nghệ thuật đặt ra trong tác phẩm

Nhân vật có vai trò quan trọng trong tác phẩm nên các nhà văn luôn dụng công xây dựng, các nhà nghiên cứu lí luận đã rất chú trọng đến việc tìm hiểu yếu tố nghệ thuật này “Nhà văn sáng tạo ra nhân vật để thể hiện nhận thức của mình về một cá nhân nào đó, về một con người nào đó, về một vấn đề của hiện thực Nhân vật chính là người dẫn dắt độc giả vào một thế giới riêng của đời sống trong một thời kỳ lịch sử nhất định.” (Hà Minh Đức) “Thông qua nhân vật người ta còn nhận ra được đặt trưng thể loại Khi thuyết minh tư tưởng của các tác phẩm tự sự, kịch, điều quan trọng trước hết là phải hiểu được chức năng của hệ thống nhận vật, nội dung, ý nghĩa của nó Chính bắt đầu từ đó mà người ta xem xét truyện ngắn hay tiểu thuyết, hài kịch hay bi kịch.” [34, tr.215] “Cốt truyện có thể vay mượn, có thể không nhất thiết phải kinh qua kinh nghiệm của bản thân tác giả Nhưng nhân vật trong tác phẩm phải là đứa con tinh thần, là một sản phẩm của vốn sống trực tiếp của nhà văn.” [27, tr.646]

Bàn về nghệ thuật xây dựng nhân vật truyện ngắn, có lần M Gorki khuyên các nhà văn trẻ: Miêu tả con người là điều chủ yếu và quan trọng, nếu anh không có khả năng, tốt nhất là anh nên bỏ nghề viết đi Xây dựng nhân vật là một trong những kĩ thuật then chốt trong quá trình làm nên bộ khung của một truyện ngắn

Tác phẩm văn học lấy nhân vật làm đơn vị nghệ thuật cơ bản để phản ánh hiện thực và thể hiện quan niệm của nhà văn về con người Cho nên gắn với thực tiễn sáng tác của thời đại khác nhau, nhân vật đóng vai trò là hạt nhân thể hiện những xu hướng phát triển của tư duy nghệ thuật Thời trung đại nhân vật được xây dựng theo nguyên tắc con người vũ trụ phi cá thể, trong văn học hiện đại, nhân vật được khắc họa theo quan niệm con người cá nhân Nhân vật văn học chính là nhân tố quan trọng dẫn dắt người đọc khám phá thế giới nghệ thuật tác phẩm

“Ngôn ngữ là “chất liệu”, là phương tiện biểu hiện tính đặc trưng của văn học Không có ngôn ngữ thì không thể có tác phẩm văn học, bởi vì chính ngôn ngữ chứ không phải cái gì khác đã cụ thể hóa và vật chất hóa sự biểu hiện của chủ đề và tư tưởng, tính cách cốt truyện.” [26, tr.148] Đúng vậy, ngôn ngữ là yếu tố đầu tiên mà nhà văn sử dụng trong quá trình chuẩn bị và sáng tạo tác phẩm, cũng là yếu tố tiếp cận

đầu tiên khi người đọc tiếp xúc với tác phẩm Sự phát triển của ngôn ngữ trong văn học là cả một quá trình phát triển dài hơi Ngôn ngữ văn học thời trung đại mang tính quy phạm, phải nương theo một số quy định, giới hạn, và chịu ảnh hưởng của nội

dung, tư tưởng thời đại Khi tiểu thuyết Tố Tâm của Hoàng Ngọc Phách xuất hiện, tác

phẩm như một phát súng giòn giã khai tử một kiểu tư duy nghệ thuật, báo hiệu chặng đường văn học mới, mở ra hướng tư duy mới trong quá trình sáng tạo ngôn ngữ, văn học được kéo về gần đời sống hơn Tiếp nối là các tiểu thuyết của Tự lực văn đoàn cũng góp thêm một tiếng nói hoàn thiện hơn quá trình đổi mới ngôn ngữ văn học dân tộc Đến thế hệ các nhà văn như Nguyễn Công Hoan, Nguyễn Tuân, Vũ Trọng Phụng, Nam Cao… là những cây bút có sự “chuyển mình” mạnh mẽ, trở thành bậc thầy trong việc sử dụng ngôn ngữ Đưa ngôn ngữ “bác học” thành ngôn ngữ “bình dân”, biến ngôn ngữ văn chương thành ngôn ngữ đời thường Theo đó, văn học giai đoạn sau

1975, một giai đoạn thật sự mang lại nhiều dấu ấn với sự xuất hiện của hàng loạt nhà văn đầy tâm huyết như Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Hồ Anh Thái, Nguyễn Bình Phương, Tạ Duy Anh, Nguyễn Việt Hà, Ngô Tự Lập, Nguyễn Ngọc Tư,… Ngôn ngữ đã thực sự trở thành đối tượng miêu tả của văn chương, vừa là yếu tố hình thức với ý nghĩa là phương tiện, chất liệu của hình tượng, vừa là nội dung với ý nghĩa là cá tính, cảm quan tư tưởng của nhà văn

Trong tác phẩm tự sự nói chung và truyện ngắn nói riêng, để góp phần xây dựng hình tượng nhân vật thể hiện nội dung tác phẩm, nhà văn phải vận dụng phối hợp cả ngôn ngữ trực tiếp và ngôn ngữ gián tiếp của người kể chuyện Ngôn ngữ trực tiếp của nhân vật gồm ngôn ngữ đối thoại và ngôn ngữ độc thoại Ngôn ngữ gián tiếp của người kể chuyện bao gồm diễn ngôn kể, diễn ngôn tả, diễn ngôn trữ tình ngoại đề…

Sự phân biệt ngôn ngữ nhân vật và ngôn ngữ người kể chuyện không phải là tuyệt đối Bởi vì trong nhiều trường hợp chúng hòa trộn với nhau: trong ngôn ngữ nhân vật có ngôn ngữ người kể chuyện và ngược lại Ví như ngôn ngữ độc thoại nội tâm của nhân vật ở dạng lời nửa trực tiếp có sự hòa trộn với ngôn ngữ người kể chuyện và được sự

dẫn dắt bởi người kể chuyện Đó là lời “trữ tình ngoại đề”, lời bình luận đạo đức, triết

lí của tác giả

So với tiểu thuyết thì dung lượng của truyện ngắn ít hơn nhiều Truyện ngắn ít nhân vật, chi tiết chọn lọc, tâm lí nhân vật không miêu tả dài dòng nên có sự dồn nén

về ngôn ngữ Vì thế, với truyện ngắn thì nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ của nhà văn đòi hỏi rất điêu luyện, nó góp phần to lớn trong việc xây dựng hình tượng nhân vật và thể hiện được cái hay, cái đẹp của tác phẩm

Như vậy, ngôn ngữ nghệ thuật là một phương tiện biểu hiện không thể thiếu trong tác phẩm văn học Đồng thời, nó được xem là yếu tố quan trọng thể hiện cá tính sáng tạo, tài năng và phong cách nhà văn Vì thế, mỗi nhà văn phải luôn trau dồi vốn ngôn ngữ trong quá trình sáng tác để tạo nên những tác phẩm có giá trị thẩm mỹ và giá trị nhân văn sâu sắc

1.1.2.3 Tính hiệu quả cao cũng là một đặc trưng nổi bật của truyện ngắn Với nhận định: “Truyện ngắn thường được coi là thể tài trong đó thể hiện rõ ràng nhất tinh thần dân tộc Mỹ tức ý hướng sùng bái hiệu quả, cố hết sức loại bỏ những gì dư thừa và một nỗi khao khát thường xuyên là đi tìm một thứ kỹ thuật sao cho đáng gọi là hoàn thiện” [7, tr.190], nhà nghiên cứu V Parrington đã nhấn mạnh hiệu quả tác động của truyện ngắn ảnh hưởng đến cả hai phía người sáng tác và người tiếp nhận Đối với người tiếp nhận, khả năng tác động của truyện ngắn là tạo ra một “sức nổ rất lớn” [23, tr.73] Đối với nhà văn, truyện ngắn còn là cả một thách thức nghề nghiệp Mỗi người cầm bút đến với thể tài này đều hiểu phải dành phần công phu lao động rất lớn trong quá trình sáng tác Hầu hết các nhà văn đề có ý thức tích lũy vốn sống, vốn chữ nghĩa

và cả vốn văn hóa Họ xem việc viết truyện ngắn giống như công việc tỉ mẩn của một nghệ nhân điêu khắc tâm huyết với tác phẩm của mình Trên số lượng hạn định chữ viết, bất cứ nhà văn nào cũng phải biết tỉa tót, gom nhặt truyện ngắn của mình Người viết truyện ngắn hơn ai hết phải hiểu “Tinh thần của thời đại đòi hỏi nghệ thuật những hình thức thể hiện càng cô đặc” [23, tr.21], điêu đó đồng nghĩa với việc nhà văn phải dụng công sáng tạo tình huống, chi tiết, ngôn ngữ, giọng điệu… trong sự hạn hẹp của câu chữ cho phép Truyện ngắn mang lại cho bản thân người viết niềm say mê vô tận trong hành trình tư duy nghệ thuật và khám phá thế giới hiện thực Biết bao nhiêu nhà văn đã chọn truyện ngắn để thử sức, để luyện nghề hay thậm chí là một niềm say mê sáng tạo lâu dài như A Chekhov đều chú ý đến tính hiệu quả của truyện ngắn Tựu

trung, tính hiệu quả của truyện ngắn là bản thân mỗi tác phẩm phải làm nên giá trị văn học Đọc truyện ngắn không đơn thuần là biết sự việc gì xảy ra mà là sự khám phá vô tận về đời sống con người, sự học hỏi làm giàu thêm cho tâm hồn con người

1.1.2.4 Tính năng động kịp thời trước các vấn đề thời sự là một đặc trưng đáng ngạc nhiên của truyện ngắn Với hình thức gọn nhẹ, truyện ngắn luôn bắt kịp được với những vận động xã hội và tái hiện được mọi biến đổi dù rất tinh vi của đời sống con người Ngày nay, khi xã hội với sự phát triển như vũ bão của các ngành khoa học và công nghệ cùng với xu thế hóa toàn cầu đã tạo ra một thế giới hiện đại đầy biến động

Sự thay đổi ấy đã tác động mạnh mẽ đến đời sống con người, đòi hỏi mỗi người phải

nỗ lực hết mình thì không phải ai cũng kiên nhẫn dành thời gian hàng giờ để đọc những cuốn tiểu thuyết mà thay vào đó, một mặt họ vẫn muốn hưởng thụ những món

ăn tinh thần có giá trị văn hóa cao nhưng mặt khác nó vẫn phải đảm bảo tính thời sự, ngắn gọn và súc tích Và truyện ngắn là thể loại có thể đáp ứng được yêu cầu đó của thời đại

Tính kịp thời còn là đặc trưng biểu thị sự tự do, nó cho phép truyện ngắn không

bị ràng buộc bởi những hình thức nghệ thuật đã thành quy phạm Vì vậy, truyện ngắn

là lựa chọn phù hợp nhất để các cây bút bày tỏ những trăn trở, suy tư của mình

“Truyện ngắn rất thích hợp để giúp nhà văn tìm hiểu những vấn đề mới đặt ra trong đời sống…Truyện ngắn phải đả động đến điều mọi người suy nghĩ trong ngày hôm nay” [35, tr.30]

Xuất phát từ những đặc trưng cơ bản của thể loại, ta có thể xác định được đặc điểm của nghệ thuật viết truyện ngắn Đồng thời qua đó cho ta thấy vấn đề sáng tạo tác phẩm và vai trò của nhà văn Truyện ngắn thường hướng tới khắc họa một hiện tượng, một nét bản chất trong quan hệ nhân sinh hay đời sống tâm hồn con người trong một thời điểm, một không gian mang tính khái quát cao Vì thế, truyện ngắn đòi hỏi ở người viết phải tìm kiếm, khám phá, phát hiện những tính cách điển hình Mỗi hình tượng nghệ thuật trong truyện ngắn do đó thường mang tính bao quát cho một phạm

vi, một mảng hiện thực trọn vẹn cuộc sống con người Hơn nữa, truyện ngắn là hình thức tự sự cỡ nhỏ nên trong quá trình sáng tạo, nhà văn chỉ có thể miêu tả, tái hiện, tái

tạo kết quả của vấn đề Nó cũng chi phối quá trình hư cấu, sáng tạo nghệ thuật của nhà văn

Nghệ thuật viết truyện ngắn còn mang tính lựa chọn Nhà văn thể hiện nhận thức, bộc lộ thái độ, tình cảm thông qua một tình huống cụ thể Nhà văn phải chắt lọc, lựa chọn tình huống mà cá nhân bộc lộ tính cách, phẩm chất một cách đầy đủ Đồng thời, nhà văn phải không ngừng nỗ lực tìm kiếm, phát hiện những chi tiết cô đặc, chứa đựng dung lượng lớn Mỗi tình huống truyện, mỗi chi tiết đặc sắc sẽ định hình cốt truyện

“Nghệ thuật viết truyện ngắn nằm ở chỗ biết nhìn ra một sự kiện, cả quyết đi thẳng tới

nó, không dừng lại ở những chi tiết người viết bắt gặp giữa đường Tất cả những chi tiết phù hợp đó phải phục tùng cho sự kiện trung tâm” [23, tr.116]

Mặt khác, truyện ngắn yêu cầu ở người viết cách tổ chức tác phẩm hết sức nghiêm ngặt, tuân thủ theo dung lượng tác phẩm quy định Tiểu thuyết khắc họa con người xuyên suốt quá trình số phận nên nhà văn không bị hạn chế về số lượng câu chữ,

có thể kể thêm nhiều đoạn phụ Đối với truyện ngắn thì nhà văn phải hoạt động cật lực ngay từ câu mở đầu và có một kế hoạch tính toán kỹ lưỡng, sát sao từ việc lựa chọn cốt truyện, nhân vật, sự kiện, giọng điệu kể truyện sao cho đạt được hiệu quả cao nhất

về nghệ thuật và tư tưởng

Truyện ngắn là một thể loại linh hoạt, luôn luôn biến đổi Trong cách nhìn hiện thực cuộc sống, các nhà văn hiện đại luôn có cái nhìn nhiều chiều, đa diện Từ những thay đổi về cách tiếp cận, chiếm lĩnh của bạn đọc, truyện ngắn cũng có những biến đổi

về phương thức biểu hiện Nhà văn viết truyện ngắn phải biết lựa chọn những hình thức phù hợp cho truyện ngắn của mình Đó là những đặc điểm cơ bản của nghệ thuật truyện ngắn nhìn từ đặc trưng thể loại

Truyện ngắn ra đời và phát triển trong tư duy hiện đại Truyện ngắn sở hữu những đặc trưng riêng về dung lượng, cốt truyện, tình huống, kết cấu, nhân vật, ngôn ngữ…Truyện ngắn cũng giống với tiểu thuyết, đều là những hình thức tự sự tái hiện cuộc sống Có thể nói sự khác nhau ở hai thể loại này là ấn tượng nghệ thuật của tiểu thuyết gây nên ở người đọc là ấn tượng về một quá trình, còn ấn tượng thẩm mỹ truyện ngắn mang lại là ấn tượng ở một khoảnh khắc, trạng thái Tính năng động kịp thời, linh hoạt với những biến đổi của đời sống xã hội là những ưu thế nổi bật của truyện ngắn

Cùng với các thể tài khác, truyện ngắn xuất hiện như một thiết yếu của đời sống nghệ thuật, phản ánh kịp thời tư duy văn học và thị hiếu thẩm mỹ của thời đại Truyện ngắn luôn là sân chơi sôi động để các nhà văn thể nghiệm và triển khai những khía cạnh mới

mẻ, linh hoạt trong tư duy nghệ thuật của mình Truyện ngắn còn là mảnh đất màu mỡ tạo điều kiện cho các nhà văn rèn luyện kỹ thuật viết, mài dũa văn phong và từng bước định hình phong cách Đồng thời, truyện ngắn ngoài chức năng là phương tiện hữu hiệu để nhà văn bộc lộ quan niệm về thế giới nghệ thuật còn tạo điều kiện khai thác khả năng đồng sáng tạo của độc giả Thông qua đó thể hiện tài năng kể chuyện, phẩm chất nghề nghiệp và phong cách cá nhân đặc sắc của mỗi cây bút

1.2 T ruyện ngắn Ngô Tự Lập

1.2.1 Đôi nét về cuộc đời và sự nghiệp sáng tác

Ngô Tự Lập sinh ngày 4 tháng 6 năm 1962 tại Hà Nội Ông được biết đến như

một người đa năng: nhà văn, dịch giả, người viết ca khúc, biên tập viên, nhà nghiên cứu văn hóa Ông nhận được nhiều giải thưởng, đồng thời là hội viên Hội nhà văn Hà Nội và Hội nhà văn Việt Nam

Ngô Tự Lập tốt nghiệp Đại học hàng hải Baku, Liên Xô (1986), trở thành thuyền trưởng tàu đổ bộ thuộc Lữ 125-HQ khi tuổi đời còn rất trẻ Năm 1990, ông chuyển về Toà án Quân sự Trung ương và đi học chuyên tu Đại học Luật Sau đó, Ngô Tự Lập làm Biên tập viên văn học Nhà xuất bản Quân đội Nhân dân (1993 – 1998), Nhà xuất bản Hà Nội (1998-2000) Năm 1996, ông tiếp tục học thạc sĩ tại St Cloud University (Pháp) và hoàn thành chương trình tiến sĩ văn chương tại tại Illinois State University (Hoa Kỳ) năm 2006

Hiện nay, ông đang công tác tại Khoa Quốc tế - Đại học Quốc Gia Hà Nội, phụ trách giảng dạy chuyên đề Lý luận và Phê bình Điện ảnh, Lý luận Văn học, chương trình “Social and Business Communication” Từ tháng 10/2012, ông đảm nhiệm vị trí Phó tổng biên tập Tạp chí Khoa học của Đại học Quốc gia Hà Nội

Ngô Tự Lập bắt đầu sáng tác năm 1989, ông làm thơ, viết ca khúc, truyện ngắn

và tiểu luận Cùng với vốn ngoại ngữ phong phú, ông đã dịch một số truyện ngắn, thơ

và chuyên luận từ tiếng Nga, tiếng Pháp và tiếng Anh sang tiếng Việt

Thơ là mảng sáng tác khá nổi bật của Ngô Tự Lập Ông có nhiều tập thơ thành

công như: Black Stars – Những vì sao đen, song ngữ Anh-Việt, (2013); Thế giới và tôi, song ngữ Việt- Pháp, (2000); Chuyến bay đêm tháng sáu (2000); Tặng người nhóm lửa, in chung với Ngô Minh Thủy, (1991)

Các tiểu luận, nghiên cứu của Ngô Tự Lập được nhiều bạn đọc quan tâm và đón

nhận: Văn chương như là quá trình dụng điển, (2008); Ma trong văn học kỳ ảo phương Đông và phương Tây, (1996); Những đường bay của mê lộ, (2003); Minh triết của giới hạn, (2005); Hàn thử biểu tâm hồn, (2008); Gương mặt kẻ khác, (2008)

Một số ca khúc Ngô Tự Lập sáng tác và tham gia viết lời được khán giả yêu thích như: Giọt nước trong ngần, Hà Nội hip hop, Chim ngói bay về, Nhà xưa, Đường

Dương Cầm…

Về dịch thuật, Ngô Tự Lập có các tác phẩm: Xứ sở của nước và thạch sùng

(1999), Chi ếc bát mang hình thế giới (2001), tiểu thuyết Con Bù Nhìn (1997) …

Truyện, thơ và tiểu luận của ông còn được giới thiệu, dịch và xuất bản tại Hoa Kỳ, Bỉ, Pháp, Ấn Độ, Thụy Điển, Canada, Thái Lan…

Ngô Tự Lập nhận nhiều giải thưởng: giải "Tác phẩm tuổi xanh" của báo Tiền Phong (1991), giải "Hoa Phượng Đỏ" của Hội Văn học Nghệ thuật Hải Phòng (1992), giải sáng tác về "Biển và Hải Quân" của Bộ tư lệnh Hải quân (1990), giải thưởng sáng tác văn học của Nxb Hà Nội (1993), giải thưởng truyện ngắn hay 2003 của báo "Người Lao động TP Hồ Chí Minh" (2003), giải thưởng cuộc thi tiểu luận "Về trí thức và phát triển" của tạp chí Khoa Học và Tổ Quốc (2003), Giải "Bông Hồng Vàng" về truyện ngắn của Hội Tấm Lòng Vàng (1994), Tặng thưởng về dịch thuật văn học của tạp chí

"Văn Nghệ Quân Đội"(1990), Đề cử giải Pen Award với tập thơ Những vì sao đen – Black Stars (2014)

Nhìn chung, hoạt động văn chương, nghệ thuật của Ngô Tự Lập khá đa dạng Ông là một nhà nghiên cứu có tiếng ở hoạt động lý luận phê bình và dịch thuật văn học Các bài viết nghiên cứu của ông là sự kết hợp nhuần nhuyễn của vốn kiến thức sâu rộng, cách cảm thụ tinh tế và tư duy lí luận sắc sảo Đặc biệt một số tập chuyên luận như Những đường bay của mê lộ, Minh triết của giới hạn, Văn chương như là

quá trình dụng điển là những thể hiện thành công Đấy là những cuốn sách có giá trị,

đem lại cho người đọc những nhận thức và thông tin thiết yếu, khơi gợi những vấn đề

để cùng tác giả trăn trở, suy ngẫm và sáng tạo Bên cạnh đó, sáng tác thơ mang dấu ấn siêu thực, tượng trưng đậm chất trí tuệ và âm hưởng hậu hiện đại của Ngô Tự Lập cũng gây được tiếng vang lớn Ông nhận được nhiều giải thưởng thơ trong nước và quốc tế Tuy nhiên, sẽ thật thiếu sót nếu không kể đến các truyện ngắn, mảng sáng tác

có vị trí đáng kể trong sự nghiệp của Ngô Tự Lập

1.2.2 Truyện ngắn Ngô Tự Lập

Bạn đọc biết đến nhà văn Ngô Tự Lập qua truyện ngắn đầu tay Lửa trong lòng

bi ển, đoạt giải thưởng sáng tác về “Biển và Hải quân” của Bộ tư lệnh Hải quân (1990)

Trong khoảng thời gian gần ba mươi năm cầm bút, Ngô Tự Lập đã đều đặn giới thiệu với độc giả những tập truyện ngắn đặc sắc như:

+ Vĩnh biệt đảo hoang (1991), tập truyện ngắn, Văn hóa, Hà Nội

+ Tháng có 15 ngày (1994), truyện ngắn, Nxb Hà Nội, Hà Nội

+ Mùa đại bàng, truyện ngắn (1995), Công an Nhân dân, Hà Nội

+ Mộng du và những truyện khác (2000), tuyển tập, Văn học, Hà Nội

+ G iấc ngủ kỳ lạ của ông Lương Tử Ban (2005), Hội Nhà văn, Hà Nội

Nhìn vào những tác phẩm đã xuất bản của Ngô Tự Lập, truyện ngắn chiếm đa số Đây là thể loại mà ông dành nhiều thời gian và thể nghiệm cho nó Với quan điểm sáng tác “truyền bá, gieo rắc và thức tỉnh”, các tập truyện ngắn của ông đem đến cho người đọc cái nhìn đa chiều về cuộc sống và nhân sinh quan mới lạ, độc đáo

Khảo sát các truyện ngắn của ông, chúng tôi nhận thấy một bút pháp rất riêng, ý thức đổi mới rõ rệt, lối viết khái quát hóa và huyền thoại hóa hiện thực (Mộng du và

nh ững truyện khác) đồng thời thấm đẫm tính triết lí bởi sự giản lược, kiệm lời nhưng đầy dư ba, suy tưởng (Giấc ngủ kỳ lạ của ông Lương Tử Ban) Có thể thấy rằng qua

truyện ngắn, đó là một “Ngô Tự Lập bí ẩn mà trong sáng” [21]

Trong tập Mộng du và những truyện khác, ta thấy một không gian văn chương

được bao trùm bởi cảm quan huyền bí Xuyên suốt cả tập truyện là những câu chuyện

về nghề đi biển, về con người và về biển cả mênh mông cùng với những bí ẩn của nó

Ở một nơi xa xôi tận cùng nào đó của biển vẫn có những con người sống tách biệt với

thế giới, chịu kiếp sống đầy ải suốt đời (Vĩnh biệt đảo hoang) Những người con của

biển luôn tuân thủ theo những luật định, “những lời nguyền” mà từ khi sinh ra họ đã được nghe cha ông kể lại; đã mắc tội với biển, với anh em bạn chài thì họ sẽ phải trả

giá cho tội lỗi đó (Bão lạc mùa, Lửa trong lòng biển, Xác chết trả thù) Đằng sau

những huyễn hoặc và thú vị của biển cả còn có những câu chuyện buồn về những con người lao động hiền lành, cuộc sống đối với họ là những chuỗi ngày dài vô vọng, chỉ khi chết đi họ mới đến được với những người yêu thương và hạnh phúc mà suốt cuộc

đời họ luôn mong đợi (Ngôi sao trên đỉnh dốc Mù Chang, Ông lão chăn bò)

Ta còn bắt gặp một thế giới cổ tích, ở đó quy luật nhân quả về cuộc sống được thể hiện

rõ nhất Nhân vật Mõ Biền (Được ngọc) hay nhân vật anh thợ rèn tên Cảo (Hóa thân)

đã sống một cuộc sống không phải của mình, không phải tự tay mình tạo dựng lên, cuối cùng phải trả giá bằng chính mạng sống của mình Đây là tập truyện ngắn được đánh giá là một thể nghiệm rất đạt của Ngô Tự Lập “Tôi thấy được một nhận thức, một trí tưởng tượng, một bút pháp không thể không vị nể, có thể nói là “khá phi phàm” [44]

Ngô Tự Lập từng chia sẻ “Viết văn thực chất là giải một bài toán tối ưu Chúng

ta không còn nghi ngờ gì nữa Nhưng việc giải bài toán này vô cùng biến hoá, ngẫu hứng và cũng vô cùng may rủi” [16, tr.45] Trong tập truyện ngắn Giấc ngủ kỳ lạ của

ông Lương Tử Ban, chúng ta có cảm giác nhà văn đang lập ra những bài toán và tìm

cách diễn giải, chứng minh chúng bằng những cách độc đáo của riêng mình Không có

sự trùng lặp nhau, không cùng một motip, mà chỉ có một style riêng Những bài toán

đó không hoàn toàn khô khan Điểm cốt yếu, truyện của nhà văn luôn làm cho độc giả

tư duy, chạy theo ý nghĩa câu chuyện, giải mã câu chuyện đó xem đúng với “kênh” của tác giả hay không? Truyện ngắn đầu tiên, Cuộc thảm sát, tuyến nhân vật dường như mờ đi, thể hiện tính cách qua cuộc hội thoại nhạt nhòa Câu chuyện nói lên nỗ lực vùng vẫy của tinh trùng hay hay cuộc tình chớp nhoáng thời hiện đại? Người đàn ông

sau cánh c ửa xanh chờ sự chấp nhận giữa một đám đông luôn phủ nhận tất cả Nó

không đơn thuần là sự phản bội, nó còn lên án sự đớn hèn nhu nhược của kẻ yếu không dám đương đầu với số đông Tội lỗi đầu tiên của Thánh Mah Gahn, Giấc ngủ

k ỳ lạ của ông Lương Tử Ban, Bức tường cuối cùng, Gã trốn lính là những truyện thể

hiện sự tìm tòi nghệ thuật khá rõ của Ngô Tự Lập Chúng ta cảm nhận ở đó là mùi vị

của sự cô đơn đến tuyệt vọng Con người không thoát khỏi sợi dây vô hình Những vấn đề như mắt xích của số phận, của sự hèn nhát và của niềm hy vọng là những ẩn dụ nghệ thuật kích thích người đọc khám phá Hiện đại, cá tính và gây sự tò mò cho độc giả là những điểm nhấn thú vị ở tập truyện ngắn Giấc ngủ kỳ lạ của ông Lương Tử

Ban

Trên cơ sở khảo sát các truyện ngắn, chúng tôi nhận thấy Ngô Tự Lập sử dụng thủ pháp câu giải đáp đưa vào tác phẩm của mình như là một yếu tố ngoài cốt truyện, nằm trong phần chú giải Đây là một thủ pháp của truyện hiện đại, như T.S.Eliot từng nói “Người ta không chỉ đọc những gì được viết bằng chữ, mà còn phải đọc cả cái cấu trúc của nó” Trong Gã trốn lính, một người đàn ông bán thịt loay hoay đắn đo không biết nên chặt ngón tay trỏ bằng phương tiện gì? Bằng cách cắn, bằng dao, bằng rìu? Chỉ khi đọc đến hình thức trốn lính phổ biến nhất là tự gây thương tích, người ta phát hiện ra 800 thi thể đàn ông trần truồng bị trói giật khuỷu tay và bị bắn vào sau gáy Vậy người đàn ông kia chặt ngón tay trỏ, ngón tay bắn súng để trốn lính? Điều này chỉ được khẳng định khi độc giả nghiền ngẫm phần chú giải, liên kết với văn bản

và tự mình lắp ráp, kết nối để tìm câu trả lời

Một điểm nổi bật nữa cần phải kể đến, đó là truyện ngắn của Ngô Tự Lập dường như ám ảnh người ta hơn bởi tính triết học Là một người đam mê triết học

và dành nhiều thời gian nghiêm túc để nghiên cứu bộ môn này, Ngô Tự Lập cũng không ngừng mê mải đuổi bắt các ý tưởng triết học của Pythagore, Socrates, Platon… trong các tác phẩm của mình Trong truyện Bảng chữ cái xảy ra một cuộc giằng co của sự phản kháng và sự cố thủ trong tư duy con người: Dân chủ các con chữ? Người

ta có thể chết oan vì chữ A, chết oan vì mặc nhiên đứng đầu danh sách? Sự linh hoạt trong cuộc sống cần thiết để tồn tại cũng là một ẩn dụ triết lý được lồng ghép khéo léo trong tác phẩm Phát hiện ra phi lý trong logic mặc nhiên nó là như thế, tại sao cứ phải chấp nhận những điều lẽ ra có thể làm khác và sẽ được một kết quả công bằng? Điển

tích mới, Phi đàn bà, Socrates cũng là những truyện ngắn chuyên trở những ẩn dụ triết

học Độc giả được quyền suy ngẫm, được quyền hiểu theo nghĩa của mình, bởi tác giả không đơn thuần vạch ra những đáp số Nó chứng tỏ một điều: ta không thể dùng cách đọc cũ để tìm hiểu một văn bản có tính hiện đại Nó đòi hỏi người đọc phải tư duy, mà

mỗi lần tư duy, khác gì một lần sáng tạo?

Điểm qua các tập truyện ngắn của Ngô Tự Lập, không khó nhận thấy ở đó một bút pháp rất riêng, ý thức đổi mới rõ rệt, lối viết khái quát hóa và huyền thoại hóa hiện thực, đồng thời thấm đẫm tính triết lí bởi sự giản lược, kiệm lời nhưng đầy dư ba, suy tưởng,… Ở đó, có một “Ngô Tự Lập bí ẩn mà trong sáng” [49]

1.3 Truyện ngắn Ngô Tự Lập trong bức tranh truyện ngắn đương đại Việt Nam

Trong văn chương hiện đại, mỗi nhà văn phải tự khẳng định tư cách tồn tại của mình bằng sáng tạo riêng Mỗi tác phẩm là tiếng nói, là phát ngôn riêng “đều đã bao hàm trong đó yếu tố cách mạng về thủ pháp hoặc quan niệm về hiện thực” Hay nói một cách đơn giản mỗi nhà văn phải lựa chọn cho mình một lối viết riêng Vẫn là là cảm hứng thế sự, vẫn là sự sáng tạo trong phương thức biểu hiện, nhưng trong tác phẩm của mình, Ngô Tự Lập đã xác lập nét riêng độc đáo của mình bằng sự khu biệt

đề tài ở hai lối rẽ: kỳ ảo và viễn dương Đặt truyện ngắn Ngô Tự Lập vào dòng chảy của truyện ngắn Việt Nam đương đại để thấy được sở trường, phong cách riêng của nhà văn đã tạo nên một nhánh rẽ, một khúc biến tấu sôi nổi làm phong phú hơn bộ mặt văn chương giai đoạn này

1.3.1 Lối rẽ kỳ ảo

Từ giai đoạn sau 1986, yếu tố kỳ ảo trong văn học có chiều hướng gia tăng và trở thành “một hiện tượng văn học độc đáo” trong sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp, Hồ Anh Thái, Phạm Thị Hoài, Đỗ Hoàng Diệu, Võ Thị Hảo, Sương Nguyệt Minh, Ngô Tự Lập Họ chính là những cây bút tích cực góp phần làm mới cho văn học kỳ ảo Việt Nam đương đại Trẻ trung, giàu nhiệt huyết, muốn được tự thể nghiệm và khám phá

đó là những nguyên nhân dẫn đến “một loạt các tác giả mới hoặc tái xuất hiện sử dụng cái kỳ ảo, huyền thoại như là một phương tiện tích cực để xây dựng tác phẩm” [22, tr.40] Đặc biệt với việc bảo vệ một luận văn thạc sĩ ở Pháp và một luận án tiến sĩ ở Hoa Kỳ liên quan đến văn học kỳ ảo phương Đông và phương Tây, có thể coi Ngô Tự Lập là người đầu tiên ở Việt Nam đi sâu nghiên cứu cả về lý thuyết lẫn thực tiễn sáng tác văn học kỳ ảo Tiếc là cả hai công trình này đều được bảo vệ ở nước ngoài, đến nay vẫn chưa được tác giả chuyển ngữ và công bố bằng tiếng Việt Tuy vậy, một số bài

nghiên cứu đơn lẻ đã được Ngô Tự Lập giới thiệu in trong nước Trong một chuyên luận, ông cũng sôi nổi khẳng định “Ngày nay có lẽ chẳng có người cầm bút nào không cảm thấy trong mình ít nhiều phẩm chất có tên kỳ ảo” [17]

Ngô Tự Lập là một nốt nhạc sôi nổi trong dàn hợp xướng kỳ ảo, lựa chọn yếu tố

kỳ ảo như một phương tiện nghệ thuật để phản ánh hiện thực và gửi gắm thông điệp nhân văn đến bạn đọc Tiến hành khảo sát trên các tập truyện ngắn của ông, chúng tôi thấy tỉ lệ các truyện sử dụng yếu tố kỳ ảo khá cao Tập truyện Giấc ngủ kỳ lạ của ông

Lương Tử Ban có 8/13 truyện; Chùm tác phẩm được tập hợp trong tập Mộng du và

nh ững truyện khác gồm 24 truyện thì cả 24 truyện đều chứa đựng yếu tố kỳ ảo

Hầu hết các sáng tác của Ngô Tự Lập được soi chiếu qua lăng kính kỳ ảo, cuộc sống hiện lên với muôn nghìn dáng vẻ: có hiện thực vừa quen thuộc, vừa mới lạ, có hiện thực của tâm trạng, có hiện thực bị chi phối bởi vô vàn những điều ngẫu nhiên may rủi đầy bí ẩn, bất ngờ Truyện ngắn của Ngô Tự Lập khai phá thế giới đằng sau thế giới hiện thực – đó là thế giới tâm linh, tiềm thức, giấc mơ, vô thức Nhà văn cho rằng “Ngay cả hiện thực cũng chỉ là một giấc mơ, một giấc mơ hỗn loạn, vô tận, giấc mơ với những đường bay của mê lộ ”, “tất cả những gì khó hiểu, lạ lùng, mới

mẻ được quy về kết quả của những giấc mơ, những ảo giác…” [18, tr.164] Quả thật,

kỳ ảo là yếu tố nghệ thuật xuyên suốt phần lớn các sáng tác truyện ngắn của nhà văn

Đó là những trang viết bàng bạc màu sắc ma quái, kỳ dị với những hồn ma bóng quỷ Đôi khi đó là những hồn ma ở dạng “phản vật chất” nên không thể hiện diện giữa thanh thiên bạch nhật, vì họ “không chụi nổi cả gió lẫn mặt trời” (Đợi bạn) Đôi khi là bóng dáng con người hiện lên với những ảo ảnh khủng khiếp như khi nhân vật Động chứng kiến cái chết khốc liệt của người bạn thân thiết (Mùa đại bàng), hay đó là hình

ảnh ghê rợn của ma chim đội lốt người cướp vàng (Chuyện chim vàng) Cũng có khi

quỷ cám dỗ những con người dục vọng, nô lệ của đồng tiền, danh lợi và xuất hiện motip bán linh hồn cho quỷ dữ Chính lòng tham, sùng bái quyền lực và sự thỏa mãn trước sự tung hô của mọi người đã khiến những kẻ xấu xí, tầm thường như Mõ Biền chấp nhận ký giao kèo để được ngọc quý (Được ngọc) Một số truyện ngắn xây dựng những nhân vật mang chức năng thần kỳ Nhân vật có thể biến hóa thành nhiều dạng

như sự đổi vai giữa hai anh em sinh đôi (Hóa thân), biến hình với nhân vật ảo có

quyền năng thu hút cảm tình người khác (Được ngọc), hóa thân người - mèo (Chuyến

bộ hành) Nhiều truyện ngắn của Ngô Tự Lập còn đậm đặc màu sắc tâm linh với các

chi tiết điềm báo (Lửa trong lòng biển, Xác chết trả thù), mộng mị (Ngôi sao trên đỉnh

dốc Mù Chang, Đứa con của đất), quả báo khi thiên nhiên sẵn sàng giáng họa cho

những ai gây sự với mình (Mùa đại bàng)

Là một hạt nhân trong “dòng chảy” của văn học kỳ ảo Việt Nam, Ngô Tự Lập đã tự làm mới và hoàn thiện mình bằng nhiều sáng tác có giá trị về nội dung và nghệ thuật Truyện ngắn của ông không đi “chệch” khỏi mục tiêu coi yếu tố kỳ ảo là một thủ pháp đắc lực trong xây dựng giá trị tác phẩm Đồng thời, qua sự thành công của mảng sáng tác này, Ngô Tự Lập khẳng định bản sắc riêng độc đáo, tự tin và hào hứng trong công việc sáng tạo nghệ thuật

1.3.2 Lối rẽ viễn dương

Biển là một biến thể của nước, chỉ không gian chứa nước Nước tương ứng với phương Bắc, với cái lạnh, với ngày đông chí, với màu đen, là vực thẳm của biển Cho nên trong văn hoá nhân loại, biển là hình tượng vừa của sự sống vừa của sự chết, vừa bao dung vừa là hiểm họa Trong sáng tác văn học, biển luôn là nguồn cảm hứng bất tận cho người nghệ sĩ Biển trong thơ Xuân Quỳnh vừa là không gian nghệ thuật, vừa

là đối tượng trữ tình để tác giả giãi bày nỗi lòng, thể hiện những cung bậc cảm xúc trong tâm hồn người con gái đang yêu (Sóng, Thuyền và biển) Trong thơ Hữu Thỉnh, biển tượng trưng cho sự lớn lao của nỗi nhớ (Biển nỗi nhớ và em) Với Xuân Diệu, biển trở thành không gian hò hẹn, gắn kết để nói lên một tình yêu say đắm, cuồng nhiệt (Biển), Không chỉ có thơ mà trong văn xuôi, đặc biệt là truyện ngắn đương đại, biển trở thành đối tượng của tư duy nghệ thuật, có khi đóng vai trò như một nhân vật sống động để nhà văn thể hiện cuộc sống hiện sinh đầy biến động Đọc Con gái Thủy

th ần (Nguyễn Huy Thiệp), ta khấy được khát khao của con người suốt đời đi tìm giấc

mộng con trâu đen Với Quế Hương, biển là nguồn tài nguyên bất tận mang lại những

vụ mùa bội thu nhưng đồng thời biển còn gây ra cho con người những hiểm họa

thường hằng (Màu biển lặng, Biển và người) Trong cái nhìn tinh tế của Phan Cung

Việt, Võ Thị Hảo, biển mang vẻ đẹp tinh khôi, mềm mại (Biển trinh nguyên) và trở nên nhân hậu, bao dung để xoa dịu nỗi đau cho con người (Biển cứu rỗi) Biển còn là

“những khúc vọng của sóng” để nói lên ao ước, trăn trở về những thăng trầm phận người của tâm hồn người lính biển trong sáng tác của nhà văn thủy thủ Trương Anh Quốc (Tập truyện Lũ đầu mùa)

Ngô Tự Lập từng có thời gian tu nghiệp ở nước ngoài về ngành hàng hải, từng nhiều năm nắm giữ cương vị thuyền trưởng tàu đổ bộ Lữ 125-HQ, thuộc Hải quân nên ông có những trải nghiệm biển khơi rất thực tế và phong phú Vì thế, nhà văn luôn dành cho biển sự ưu ái hơn cả trong các sáng tác của mình Là một người nhiều năm gắn bó với biển, những tác phẩm của ông mang nhiều hơi hướng của đại dương: một chút bí ẩn của thế giới mênh mông, một chút hoài nghi và sùng kính, một chút tình giữa những con người nhỏ bé trước biển cả bao la

Bao đời nay, biển là nguồn tài nguyên vô tận mang lại sự sống, ấm no, hạnh phúc cho con người nhưng biển cũng nắm giữ sinh mệnh nhân thế Cho nên khi đối diện với biển, con người vẫn giữ một niềm tôn kính, niềm khát khao kiếm tìm và luôn sợ hãi trước sự hủy diệt của nó Cũng như những nhà văn khác, Ngô Tự Lập đã dành rất nhiều trang viết để nói về biển Biển trong truyện ngắn của ông là không gian đại dương xanh thẳm mà ở đó con người gắn liền với những chuyến ra đi Ngô Tự Lập có một loạt truyện nói về những con người hằng ngày lênh đênh cũng sóng biển (Vĩnh

biệt đảo hoang, Bão mùa lạc, Món quà, Xác chết báo thù, Hoa vông vang,…) Với nhân thế, biển là nguồn sống, nơi chứa đựng cái thẳm sâu của lẽ sống (Lửa trong lòng biển), là chứng nhân cho sự chân thành và đồng thời cũng là nhân chứng lật tẩy cái ác

(Xác chết báo thù, Bão lạc mùa) Khi đứng trước biển, con người có cơ hội đối diện

với bản thể của chính mình Dưới ngòi bút của ông, biển có khi khoác lên mình vẻ đẹp

tuyệt diệu của thiên nhiên, có lúc nó trở thành ranh giới ngăn cách loài người (Vĩnh biệt đảo hoang) Như một quy luật tự nhiên, biển gọi về những khát khao trong tâm

hồn cô gái đang độ xuân thì, khơi dậy khát vọng hạnh phúc, để rồi biển cũng lạnh lùng giành lại tất cả Sự hiện diện của người thủy thủ sau trận bão mang đến cho nàng một niềm hạnh phúc lớn lao nhưng cũng nhanh chóng đưa nàng chìm khuất vào nỗi cô đơn tuyệt vọng Cuộc đời nàng trở nên vô nghĩa khi chàng trai quay trở lại với thế giới mà anh ta thuộc về, “nàng chẳng còn nghe thấy giai điệu vui tươi, chẳng còn cảm thấy hương thơm ngây ngất Mùa xuân đã tắt trong lòng nàn (…) Nàng vùng chạy, lao ra

biển Mặt trăng vừa nhô lên Biển lóng lánh căng ngực ra chào đón Nàng lao mình xuống nước, bơi đi, bơi mãi đến không cùng” [25, tr.26] Biển trở thành “chứng nhân” cho sự cô đơn đến cùng cực của con người

Đọc truyện ngắn Ngô Tự Lập, độc giả còn nhận ra sự sáng tạo của tác giả khi bắt gặp một số thuật ngữ về nghề biển khá thú vị như mạch lô (thủy thủ), ngán (đặc sản biển, thuộc họ sò lông), cá nhồng hoa, vậy nà (rong biển),… hay xuất hiện những địa danh mang tính huyễn hoặc Mộng du và những truyện khác là tập truyện gồm những câu chuyện có sự kết hợp, đan xen giữa yếu tố hiện thực và thế giới kỳ ảo Đó là đảo Hòn Nhĩ, một thị trấn biển Sơn Hạ, một cửa vịnh Vụng Giải, một vùng Tùng Quảng nào đó không hề có trên bản đồ hàng hải, với những nhân vật thuộc bộ tộc Ducơmi Những con người ấy không hề xa lạ, họ sinh sống và làm việc như thể họ là những người dân của bất kỳ làng chài nào trên lãnh thổ Việt Nam Tác giả được thoả sức sáng tạo, trộn lẫn các chiều của thời gian, các truyền thuyết, huyền thoại trên nền của sự huyền bí, khác thường về xuất xứ của các địa danh và con người Bằng tư duy nghệ thuật độc đáo, Ngô Tự Lập đã đưa người đọc đến những địa danh thú vị trên hành trình

“vươn khơi” của văn học Việt Nam

Có thể nói, qua truyện ngắn của Ngô Tự Lập, biển đã thật sự tái sinh và có một khuôn mặt mới, sinh động với nhiều dáng vẻ: biển trở nên rực rỡ trong một buổi sớm bình minh trong đôi mắt tinh khôi của cô gái trẻ, lại có lúc cuộn sóng vỗ về, cưu mang những số phận gắn bó với sóng nước, và có khi trở nên sâu thẳm với những bí ẩn khôn cùng Vượt qua mọi trở ngại, tình yêu đối với biển dường như không bao giờ vơi cạn,

để biển mãi trở thành nguồn cảm xúc bất tận trên hành trình sáng tạo nghệ thuật của nhà văn

Ti ểu kết

Truyện ngắn là thể loại ngắn gọn, hàm súc, năng động nhất, thích hợp để phản ánh những vấn đề sôi động, những đổi thay nhanh nhạy của xã hội, có sức dồn nén và khả năng khái quát hiện thực cao Nếu tiểu thuyết là thể loại dài hơi, mô tả cuộc sống một cách trọn vẹn có tầm bao quát hơn thì truyện ngắn được xem như một lát cắt về đời sống “thường tự giới hạn về thời gian, không gian” Do vậy, đòi hỏi nhà văn phải

lựa chọn, xây dựng cốt truyện, chi tiết, miêu tả nhân vật, sắp xếp các tình huống,… sao cho đạt hiệu quả cao nhất

Ngô Tự Lập là một cây bút đa năng nhưng thành công nhất là thể loại truyện ngắn Trong dòng chảy của truyện ngắn đương đại Việt Nam, Ngô Tự Lập đã tạo được cho mình phong cách riêng, độc đáo, tạo nên một âm thanh trong trẻo trong bản hợp xướng đa thanh của nền văn học hiện đại Văn học sau 1986 chứng kiến sự hồi sinh mạnh mẽ của yếu tố kỳ ảo Trong văn học truyền thống, yếu tố kỳ ảo tham gia vào cốt truyện để xây dựng nên những câu chuyện ma quái mang tính siêu thực Trong văn học hiện đại, yếu tố kỳ ảo gắn liền với tư duy và kỹ thuật sáng tác, không những giúp nhà văn phản ánh, soi chiếu bản thể hai mặt của con người mà còn đi sâu vào đời sống tâm linh, tinh thần, cái bên trong đầy bí ẩn của tiềm thức Đây cũng là nhân tố giúp nhà văn linh hoạt trong cách thức phản ánh cuộc sống Ngô Tự Lập thành công khi xây dựng được những mạch rẽ kỳ ảo, lối rẽ viễn dương mang phong cách độc đáo với nỗ lực sáng tạo bền bỉ, đáng trân trọng

Chương 2 ĐẶC ĐIỂM NGHỆ THUẬT TRUYỆN NGẮN NGÔ TỰ LẬP NHÌN TỪ CỐT TRUYỆN, TÌNH HUỐNG, NHÂN VẬT 2.1 Phương thức xây dựng cốt truyện

Cốt truyện là một yếu tố rất quan trọng đối với tác phẩm văn học thuộc thể loại

tự sự và kịch, đặc biệt là truyện ngắn Theo Từ điển thuật ngữ văn học: “Cốt truyện là

hệ thống sự kiện cụ thể, tổ chức theo yêu cầu tư tưởng và nghệ thuật nhất định, tạo thành bộ phận cơ bản quan trọng nhất trong hình thức động của tác phẩm văn học thuộc các loại tự sự và kịch” [10, tr.99] Qua nghiên cứu của mình, Ngô Tự Lập nhận định: “Mọi quá trình đều phải gồm những sự kiện khác nhau được liên kết theo một cách nào đó Chuỗi sự kiện và mối quan hệ giữa chúng trong một bối cảnh nhất định gọi là câu chuyện Khi câu chuyện được kể lại bằng ngôn từ, chúng ta có cốt truyện Nói cách khác, cốt truyện là sự thể hiện bằng ngôn ngữ của câu chuyện” [15, tr.150] Trần Đình Sử cũng cho rằng, cốt truyện thực hiện được các chức năng rất quan trọng trong tác phẩm, “gắn kết các sự kiện, bộc lộ các xung đột, mâu thuẫn của con người, tạo ra một ý nghĩa về nhân sinh” [29, tr.57]

Như vậy, cốt truyện là hệ thống các sự kiện được tổ chức, sắp xếp theo dụng ý nghệ thuật của nhà văn, có chức năng các bộc lộ mâu thuẫn của đời sống, thể hiện xung đột, tạo ra những biến cố góp phần thể hiện và lí giải tính cách nhân vật Trong truyện ngắn, tiểu thuyết truyền thống, cốt truyện thường được xây dựng hoàn chỉnh, thống nhất bao gồm những thành phần cơ bản: Trình bày, khai đoạn (thắt nút), phát triển, đỉnh điểm (cao trào) và kết thúc (mở nút) Truyện ngắn hiện đại thường ít chú trọng ở việc xây dựng một cốt truyện hoàn chỉnh, mà chú ý nhiều hơn tới các khâu trong việc xây dựng cốt truyện Cốt truyện ngoài chức năng phản ánh thế giới hiện thực mang tính chủ quan của tác giả, nó còn là thước đo tài năng, ý đồ tư tưởng, phong cách nghệ thuật, cá tính sáng tạo của nhà văn

Tìm hiểu cốt truyện trong truyện ngắn Ngô Tự Lập là một công việc cần thiết, qua đó giúp người đọc thấy được thái độ sống và phản ánh tư tưởng của tác giả trước cuộc đời Tiến hành khảo sát truyện ngắn của nhà văn này, chúng tôi nhận diện được một số kiểu cốt truyện như cốt truyện luận đề, cốt truyện phân mảnh, lắp ghép và cốt

truyện kỳ ảo

2.1.1 Cốt truyện luận đề

Theo T ừ điển tiếng Việt thì luận đề được hiểu là “mệnh đề hay thuyết coi là đúng

và đưa ra để bảo vệ bằng luận cứ Những luận đề của một học thuyết Tiểu thuyết luận

đề (minh họa một luận đề)” [28, tr.586] Trong một truyện ngắn mang tính chất luận

đề, thường thì ngay từ nhan đề, nhà văn đã tuyên bố rõ ràng vấn đề, chủ đề cần triển khai Bao giờ tác giả cũng xoáy sâu làm rõ một vấn đề, chủ đề, không mấy khi sa đà, sai chệch Theo tên truyện ấy, các chi tiết, sự kiện và nhân vật được nhà văn chủ động sắp xếp vào một tương quan đầy tính dụng ý, có khi khá khiên cưỡng Những sáng tác đạt tới độ nhuần nhị, in sâu vào trí nhớ người đọc với những triết lí sâu lắng như trong các truyện ngắn mang đậm tính luận đề của Nam Cao, Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Nguyễn Huy Thiêp, Hồ Anh Thái, Ngô Tự Lập…

Truyện ngắn có cốt truyện luận đề thường tạo ra những biến cố bất ngờ, những tình huống có vấn đề hay những xung đột đầy nghịch lí để dẫn dắt người đọc tới sự phản tỉnh về một quan niệm, tư tưởng nào đó Kiểu cốt truyện này không có những đột biến và xung đột khép kín Sự việc mà tác giả kể, miêu tả trong truyện chỉ là sự

hình tượng hóa các mâu thuẫn đã được nhận thức (Bảng chữ cái) Trong kiểu cốt

truyện này, tác giả không dấu diếm ý định muốn “luận” đến mức triệt để, dứt điểm về một vấn đề nào đó thuộc văn chương tư tưởng hay đời sống Thực ra, đã là một sáng tác văn học có giá trị, không tác phẩm nào lại không chứa đựng một cái nhìn, một tư tưởng của nhà văn về hiện thực Nhưng trong truyện ngắn luận đề, tầm nhìn, tư tưởng

đó lộ ra ở mạch truyện, đồng thời mọi chi tiết, tình tiết, sự kiện, nhận vật đều được nhà văn đưa vào một quan hệ mang tính “sắp đặt” rõ rệt

Ngô Tự Lập là nhà văn viết nhiều truyện ngắn chuyên chở những ẩn dụ triết học Khi được hỏi về mối quan tâm lớn nhất trong sáng tác văn chương của nhà văn là gì, Ngô Tự Lập đã hào hứng cho rằng: “Nếu buộc phải nói về văn chương theo nghĩa hẹp, tôi muốn nói rằng, đã đến lúc trở lại với quan niệm cũ: văn – sử - triết bất phân.” [51] Với Ngô Tự Lập, sáng tác một tác phẩm thực chất là quá trình cấu tạo văn bản, trong

đó vô thức không đóng vai trò chủ đạo trong việc lái tác phẩm theo những phút giây đặc biệt Nhà văn phủ nhận quan niệm văn chương chỉ đơn thuần chỉ là cách giải tỏa

cảm xúc và bày tỏ tình cảm Ông khẳng định “viết văn thực chất là giải bài toán tối ưu cùng những tính chất nghề nghiệp trong thao tác biểu đạt.” [51] Thật vậy, tính triết học trở thành kim chỉ nam định hướng trong nhiều truyện ngắn của ông như Điển tích

m ới, Bảng chữ cái, Socrates, Phi đàn bà, Tội lỗi đầu tiên của Thánh Mah Gahn, Người đàn ông sau cánh cửa xanh, Chiếc cầu mối hai thế giới, Phía sau bức tường, …

Phải thấu hiểu bản chất thật của con người để khắc phục cái bóng tối phi nhân cách trong mỗi chúng ta, đó là vấn đề có ý nghĩa triết học trong truyện ngắn Tội lỗi

đầu tiên của Thánh Mah Gahn Cốt truyện được xây dựng trên những luận thuyết về

con người, xoay quanh những biến cố trong số phận và sự mặc cảm tội lỗi của con người Nhân vật “Tôi” trong truyện kể lại những sự kiện trong cuộc đời mình như một

sự sám hối và cầu mong tha thứ Tính luận đề hầu như không cần dấu diếm, ngay từ những dòng đầu tiên nhà văn thông qua lời nhân vật đã điềm tĩnh đề nghị nghiêm túc với bạn đọc “không phải vì khiêm tốn hay muốn giáo huấn điều gì, mà chỉ như một lời tâm sự” [20, tr.41] Những sự kiện được kể lại gấp khúc là sự chiệm nghiệm của “một con người có lúc hay lúc dở, có lúc đúng đắn có lúc sai lầm, nay điểm lại thấy mình đã làm tất cả những gì có thể làm được” [20, tr.43] Rời nhà ra đi vì một lí do đau xót, nhân vật “Tôi” hồi tưởng lại tuổi ấu thơ cực nhọc nhưng được gia đình cưng chiều Hơn nữa, “Tôi” được ưu ái cho ăn học tử tế và là niềm tự hào của người cha “Tôi” sẽ

là người hiện thực hóa giấc mơ công danh thành đạt của cả nhà Thế nhưng, những gì xảy ra với nhân vật sau đó khó ai có thể lường trước được Được cha mẹ lấy vợ từ năm 14 tuổi, tôi yêu cuồng si và bị ám ảnh bởi người vợ mới cưới Bị dày vò bởi những ẩn ức tình dục và không nguôi suy nghĩ về hình ảnh của người vợ xinh đẹp đã khiến cuộc sống của nhân vật bị xáo trộn “Tôi” bỏ bê việc học, vô lễ với cha mẹ và cực điểm của lỗi lầm là thoái thác trách nhiệm chăm sóc người cha trọng bệnh và không ở bên cạnh khi ông tắt thở để thỏa mãn những ham muốn tình dục của mình Những dòng tự vấn của nhân vật là một cuộc đối chứng thực sự giữa lí trí và bản năng, giữa trí tuệ sáng suốt và sự mù quáng ngu muội, giữa hai mặt nhân cách và phi nhân cách, giữa ánh sáng và bóng tối còn rơi rớt trong tâm hồn con người Sự cật vấn lương tâm trở thành cuộc đấu tranh khốc liệt và đau đớn trong tâm hồn nhân vật giữa tình yêu, sự đam mê, lỗi lầm, thù hận và tha thứ luôn là hạt nhân chuyển hóa phẩm

chất tạo nên phiên bản sinh động của bản chất con người Đồng thời, sự tranh biện quan điểm về cuộc sống qua lỗi lầm và những biến cố đau lòng đã “khiến tôi thức tỉnh

về mục đích của cuộc đời mình” [20, tr.44] Qua truyện ngắn này, Ngô Tự lập đã xây dựng cốt truyện trên cơ sở một luận thuyết con người để từ đó đi khám phá bản chất bên trong con người

Đến với Socrates, người đọc bắt gặp hình ảnh con người trong bi kịch về khát

vọng triết học Cốt truyện được triển khai với những lát cắt sự kiện trong cuộc đời vị triết gia nổi tiếng Socrates Ông sống vào thế kỷ thứ V Trước Công nguyên, Socrates

là nhà triết học vĩ đại của Hy Lạp, người đã đưa triết học từ trời cao xuống trần gian với câu châm ngôn nổi tiếng “Tự anh hãy biết bản thân anh” Ngay dòng đầu tiên đã khiến người đọc xúc động mạnh mẽ bởi không khí ngột ngạt, giận dữ trên quảng trường Athenes với những lời buộc tội của nhà lãnh đạo Anytus dành cho Socrates Ông bị kết án với tội danh “phản loạn”, “thóa mạ thần linh”, “lung lạc tinh thần dân chúng”, khuyến khích bạo loạn Chủ tọa quyết liệt vạch trần Socrates là “kẻ du thủ du thực chuyên lừa đảo núp trong cái áo thụng”, những lời lẽ ba hoa về đạo đức, tư tưởng của Socrates là nguyên nhân dẫn đến “nền dân chủ bị phá vỡ, tôn giáo bị xói mòn, xã hội lâm vào cảnh hỗn độn” [25, tr.255] Vị lãnh đạo Athenes cũng kiên quyết ban phát cho triết gia cái chết Socrate tỏ ra bình thản trước sự “bế mạc” của số phận vì “ông vẫn khinh thường phán quyết của đám đông” [25, tr.256] Những môn đệ của Socrate hết sức đau lòng và cố gắng tìm cách cứu ông, thế nhưng Socrates đã từ chối, cũng như ông đã từ chối cầu xin đám đông tha tội Ông giãi bày với họ “Triết lí bắt đầu khi người ta biết hoài nghi, nhất là hoài nghi niềm tin của chính mình Biết đâu những tư tưởng có vẻ khách quan lại là những ước vọng trá hình? Người ta hay nhắc đến hai chữ công bằng Nhưng công bằng là gì? Và liệu có thể đem hai chữ ấy để giải quyết vấn đề sống chết của nhân loại hay không?” [25, tr.256] Bây giờ người ta dùng hai chữ ấy để bắt ông phải chết Và Socrates thản nhiên chấp nhận cái chết Mạch truyện tiếp tục được tạt ngang qua một mảnh ghép quá khứ cuộc đời của nhà triết gia Trong chuỗi ngày lang thang cùng đồ đệ với những cuộc đàm đạo không bao giờ dứt, có lần triết lí

đã giữ chân Socrate và đám học trò tại quán rượu của lão gù, một ông lão lúc nào cũng giữ khư khư cây gậy gỗ và nổi tiếng có tài chữa bệnh Sau cuộc tranh luận kéo dài hai

đêm liền, lão chủ quán trịnh trọng đến trước mặt Socrates và thông báo ông còn nợ lão một con gà quay Socrate nghĩ mình đang bị đặt vào tình huống kỳ quặc vì ông nhớ rằng mình chưa bao giờ gọi gà quay vào tối hôm trước Tửu lượng đáng kinh ngạc xưa nay được người đời khâm phục của ông càng củng cố cho suy nghĩ đó Sau một hồi đôi co, Socrates vẫn kiên quyết không trả tiền cho con gà nhưng ông và học trò ra về như những kẻ thất trận Đây có vẻ như một chi tiết vô thưởng vô phạt nhưng khi liên kết đến đoạn kết của truyện ta mới thấy đây là một chi tiết quan trọng, có tác dụng giải

mã ý nghĩa câu chuyện Sau khi uống thuốc độc để chịu án tử hình, Socrates nói với môn đệ của mình rằng “Criton, ta nợ Asclepius một con gà, con nhớ trả” [25, tr.263] Đến đây, người đọc tìm kiếm những dấu hiệu liên quan để giải đáp lời dặn dò cuối cùng của nhà hiền triết Kết hợp nội dung ở phần chú giải như một yếu tố ngoài cốt truyện mà nhà văn cung cấp “Asclepius: Con trai Apollo với một cô gái người trần, được thần nhân mã dạy chữa bệnh và săn bắn Asclepius bị thần Zues giết chết vì dám chữa bệnh cho cả người chết sống lại và người ta thường cúng gà trống cho ông Biểu tượng của ông là cây gậy và con rắn” [25, tr.263], độc giả có thể xâu chuỗi các sự việc

và khám phá ra ẩn số của câu chuyện Đây là một kết truyện mở gây bất ngờ và thích thú cho người đọc, khơi gợi ham muốn giải mã và khả năng đồng sáng tạo cùng nhà văn Đây cũng là kiểu cốt truyện sáng tạo huyền thoại mới của Ngô Tự Lập dựa trên việc xây dựng hình tượng nhân vật mang đậm cảm thức huyền thoại là nhà triết học vĩ đại của Hy Lạp – Socrates Tác phẩm là câu chuyện ngợi ca cảm hứng kiếm tìm chân

lí, cảm hứng khám phá sự thật và tìm cho ra sự thật

Ngô Tự Lập có cách phát biểu quan niệm nghệ thuật theo lối của riêng mình Những ý tưởng và lý giải văn chương của nhà văn nhiều và độc đáo, được tập hợp trong một số chuyên luận Đơn cử như sự phân biệt vô cùng tinh tế của ông giữa truyện và thơ Ngô Tự Lập cho rằng “sự khác nhau cơ bản giữa truyện và thơ là ở chỗ:

ấn tượng thẩm mỹ mà truyện gây nên ở người đọc là ấn tượng về một quá trình, còn

ấn tượng thẩm mỹ mà thơ tạo ra ở người đọc là ấn tượng về một trạng thái Nói cách khác, ấn tượng thẩm mỹ ở truyện mang tính thời gian, còn ở thơ thì phi thời gian” [15, tr.91] Ngoài ra, để khảo sát quá trình sáng tạo và tiếp nhận văn chương, Ngô Tự Lập

đã chuyển tải ý tưởng này khá rõ rệt trong truyện ngắn Điển tích mới Cốt truyện được