Đặc điểm nghệ thuật truyện của nguyễn ngọc thuần

Bên cạnh đó, có những công trình luận văn nghiên cứu về các sáng tác của anh, chủ yếu ở mảng truyện thiếu nhi, phong cách cổ tích hóa trong truyện của anh chứ chưa có một bài nghiên cứu

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TPHCM

TP H ồ Chí Minh - 2015

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TPHCM

Trần Thị Tuyết Vân

ĐẶC ĐIỂM NGHỆ THUẬT TRUYỆN

Chuyên ngành : Lí luận Văn học

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS NGUY ỄN THỊ KIM TIẾN

TP H ồ Chí Minh - 2015

L ỜI CAM ĐOAN

Chúng tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của chính mình, chưa từng công bố và đăng tải trên bất cứ nguồn thông tin nào Kết quả nghiên cứu và số liệu thống kê là hoàn toàn trung thực Nội dung của công trình là những kiến thức được đúc kết trong quá trình nghiên cứu lâu dài Chúng tôi triển khai các luận điểm bằng văn phong khoa học và chưa từng sao chép ở bất kì công trình nào

Tác giả luận văn

Tr ần Thị Tuyết Vân

L ỜI CẢM ƠN

Xin gửi lời tri ân sâu sắc đến:

Ban Giám hiệu trường Đại học Sư phạm TPHCM cùng quý thầy cô Khoa

Ngữ Văn đã tạo mọi điều kiện tốt nhất để chúng tôi hoàn thành luận văn

TS Nguyễn Thị Kim Tiến - người đã trực tiếp hướng dẫn đề tài với tất cả lòng nhiệt thành

Cuối cùng, xin gửi lời cám ơn chân thành đến gia đình và thân hữu đã luôn ủng hộ tinh thần, cổ vũ nồng nhiệt trong suốt quá trình nghiên cứu

Tp.Hồ Chí Minh, tháng 9 năm 2015

Tác giả luận văn

Tr ần Thị Tuyết Vân

M ỤC LỤC

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Lời cảm ơn

Mục lục

M Ở ĐẦU .1

Chương 1 THỂ LOẠI TRUYỆN TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI VÀ TÁC GIẢ NGUYỄN NGỌC THUẦN 7

1.1 Khái niệm truyện và đặc điểm của truyện 7

1.1.1 Khái niệm truyện 7

1.1.2 Các thể loại truyện 10

1.1.3 Đặc điểm của truyện 14

1.2 Nhà văn Nguyễn Ngọc Thuần và quá trình sáng tác 19

1.2.1 Vài nét về nhà văn Nguyễn Ngọc Thuần 19

1.2.2 Đề tài và cảm hứng sáng tác 24

Ti ểu kết chương 1 32

Chương 2 PHƯƠNG THỨC TỰ SỰ TRONG TRUYỆN CỦA NGUY ỄN NGỌC THUẦN 33

2.1 Điểm nhìn trần thuật 35

2.1.1 Điểm nhìn bên ngoài 36

2.1.2 Điểm nhìn bên trong 39

2.1.3 Chuyển đổi điểm nhìn 42

2.2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật 44

2.2.1 Thế giới nhân vật 45

2.2.2 Cách đặt tên nhân vật 47

2.2.3 Xây dựng nhân vật qua ngoại hình, hành động 49

2.2.4 Xây dựng nhân vật qua phân tích tâm lí 53

2.3 Không gian nghệ thuật 56

2.3.1 Không gian bối cảnh 57

2.3.2 Không gian tâm tưởng 59

2.4 Thời gian nghệ thuật 63

2.4.1 Thời gian kể chuyện 63

2.4.2 Thời gian của truyện 68

Ti ểu kết chương 2 71

Chương 3 NGÔN NGỮ VÀ GIỌNG ĐIỆU TRONG TRUYỆN CỦA NGUY ỄN NGỌC THUẦN 72

3.1 Ngôn ngữ nghệ thuật 72

3.1.1 Ngôn ngữ đối thoại 72

3.1.2 Ngôn ngữ độc thoại 75

3.1.3 Ngôn ngữ địa phương 77

3.2 Giọng điệu nghệ thuật 80

3.2.1 Giọng điệu buồn thương, da diết 81

3.2.2 Giọng điệu trầm tư, triết lí 84

3.2.3 Giọng điệu nhại, hài hước 88

Ti ểu kết chương 3 92

K ẾT LUẬN 93

TÀI LIỆU THAM KHẢO 95

M Ở ĐẦU

1 Lí do ch ọn đề tài

Truyện là một thể loại đặc sắc, nhiều nhà văn đã thử nghiệm với thể loại này và gặt hái khá nhiều thành công Trước đó, Nam Cao, Nguyễn Tuân, Nguyễn Minh Châu… Sau đó là Nguyễn Nhật Ánh, Nguyễn Ngọc Tư, Sương Nguyệt Minh,… Nguyễn Ngọc Thuần cũng là một nhà văn gặt hái được nhiều thành công ở thể loại truyện

Nguyễn Ngọc Thuần là một nhà văn có sức sáng tạo dồi dào với những

mẩu truyện cuốn hút Những truyện anh viết ra không hối hả, kịch tính Tất cả

những chi tiết, sự kiện cứ chậm rãi trôi qua nhẹ nhàng, sâu lắng Với chất giọng

nhẹ nhàng, êm ả ấy Nguyễn Ngọc Thuần đã gặt hái không ít thành công như:

giải A cuộc vận động sáng tác văn học thiếu nhi năm 2002 với truyện Vừa nhắm

văn học tuổi 20 lần V 2012 – 2014 với truyện Cơ bản là buồn Tất cả những

trang văn của anh chứa đựng những hoài niệm sâu lắng về cuộc đời, con người, nhân sinh và cả triết lí Với tuổi đời chưa quá già dặn trong giới văn đàn nhưng

những ý vị trong những truyện anh đưa ra như mở ra một tầm nhìn tư tưởng trong mỗi chúng ta

Nét lạ của Nguyễn Ngọc Thuần thể hiện ở nghệ thuật của truyện từ lối kết

cấu, ngôn ngữ và giọng điệu cũng khác hẳn những nhà văn cùng thời Hình tượng nhân vật cũng mang những tính chất khác lạ, đặc biệt đó là những nhân

vật với những cái tên lạ bằng những kí hiệu chữ cái Rồi đến những quan niệm nhà văn gửi gắm trong truyện có thể nói là khá sâu sắc, nhưng người đọc phải lật

bỏ cái lớp ngôn từ mang giọng điệu nhẹ nhàng mới có thể thấy cả bề sâu ý niệm bên trong các sáng tác của anh Nguyễn Ngọc Thuần luôn có lối viết sắc lạnh nhưng nội tâm thì đầy tình cảm Trong mỗi trang văn, nhà văn luôn dành cả bầu nhiệt huyết, cùng sôi sục, cùng tan chảy để rồi Nguyễn Ngọc Thuần đã nung nấu

những vần truyện mang đậm chất bề sâu của thế sự

Nguyễn Ngọc Thuần được xem là cây bút sáng giá trong thời gian gần đây Văn của anh đã đưa người đọc đến một thế giới vừa hư vừa thực vừa thấm đẫm tính triết lí Những vấn đề anh chuyển tải vào truyện không quá mới mẻ, không quá cầu kì Những câu chuyện hằng ngày dưới ngòi bút của anh đã biến hóa thành một thế giới khác hẳn mang một chiều sâu trong tương quan Truyện

của anh lại có sức đánh thức trái tim con người, mở ra một cánh cửa mới để cảm

nhận cuộc sống Vì thế, truyện của Nguyễn Ngọc Thuần luôn tạo ra một thế giới

mới mẻ, khác lạ lôi cuốn người đọc Trong phần nghiên cứu, chúng tôi chỉ quan tâm đến những sáng tác từ lứa tuổi 20 Ở đó, chúng tôi thấy một Nguyễn Ngọc Thuần khác hẳn, không hồn nhiên, trong trẻo trong các truyện thiếu thi mà đó là

một Nguyễn Ngọc Thuần của sự sắc lạnh trong lối hành văn nhưng chất chứa

những nỗi niềm với suy tư, trăn trở, với huyễn hoặc và điên khùng

Cùng với xuất thân từ một sinh viên của trường Mĩ Thuật Thành phố Hồ Chí Minh nhưng cái anh theo đuổi ngoài hội họa còn là những trang văn đượm tình Cũng từ cái chất mĩ thuật với đường nét màu sắc mà truyện của Nguyễn

Ngọc Thuần cũng mang hơi hướng họa trong văn Không những thế, văn chương anh ngoài chất lạ không giống ai, ngoài vẻ đẹp thẩm mĩ, còn chứa đựng

những giá trị nhân văn sâu sắc

Thông qua các truyện, Nguyễn Ngọc Thuần đã thể hiện được cá tính riêng qua từng trang sách Với những nét hội họa, với những cái không giống ai và cả

những hồi tưởng những suy tư của một con người yêu họa yêu văn Truyện của Nguyễn Ngọc Thuần luôn mang những đặc sắc riêng với những ý vị cùng hình

thức khác nhau Chính vì những lí do trên, nên chúng tôi quyết định chọn đề tài

“Đặc điểm nghệ thuật truyện của Nguyễn Ngọc Thuần”

2 L ịch sử vấn đề

Truyện của Nguyễn Ngọc Thuần khi ra đời đã tạo được nhiều ấn tượng,

dư vang trong lòng bạn đọc nói chung và nhận được nhiều sự quan tâm của giới nghiên cứu, phê bình nói riêng Phần lớn các bài viết về Nguyễn Ngọc Thuần

đều thiên về cảm nhận, nhận xét và đánh giá Bên cạnh đó, có những công trình

luận văn nghiên cứu về các sáng tác của anh, chủ yếu ở mảng truyện thiếu nhi, phong cách cổ tích hóa trong truyện của anh chứ chưa có một bài nghiên cứu sâu về sáng tác của Nguyễn Ngọc Thuần Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi

thấy rằng các bài viết về Nguyễn Ngọc Thuần được phổ biến chủ yếu trên các báo và tạp chí cùng với một vài luận văn nghiên cứu về các sáng tác của anh

2.1 Nhóm bài vi ết nhận xét, đánh giá:

Trong bài Vài khơi gợi từ thế giới Nguyễn Ngọc Thuần: Một khu vườn

mình về văn của Nguyễn Ngọc Thuần Theo tác giả, thế giới trong văn của anh là thế giới của sự phiêu lưu, sự lạ…Còn có cả “cấu trúc trò chơi” xâu kết các trang sách, một thế giới trò chơi giữa các nhân vật Ngoài ra, tác giả còn

chỉ ra bút pháp nghệ thuật mà anh sử dụng để sáng tạo những trang văn đẹp, giàu sức biểu cảm, đó là bút pháp cổ tích, là những giản nở bất tận, không gian vườn hoa,…

Anh Vân với Trang viết buồn về chiến tranh của Nguyễn Ngọc Thuần [95] đăng trên giaitri.vnexpress.net Tác giả đã nhận xét về tác phẩm Cơ bản là buồn

của Nguyễn Ngọc Thuần Tác giả nói lên Nguyễn Ngọc Thuần đã dùng chất văn

sắc lạnh nói về chiến tranh và những con người sau chiến tranh Nhưng đằng sau

ấy là những suy tư sâu sắc về số phận và con người, cảm xúc trong truyện không

ồn ào mà cứ lặng lẽ chảy vào tận tâm can của nhân vật và cả người đọc

Bài phỏng vấn Nguyễn Ngọc Thuần văn chương cần phải đẹp và nhân

văn (Diễm Chi) [6] trên nxbtre.com.vn Ở bài phỏng vấn này Nguyễn Ngọc

Thuần đã nói lên quan niệm viết văn của mình cũng như những lối viết tự nhiên không gò bó khuôn khổ, cứ nghĩ là viết Nguyễn Ngọc Thuần nghĩ, văn chương thì phải đẹp và nhân văn Yếu tố con người là quan trọng Trong truyện của anh những con người cụ thể, địa danh cụ thể, sự việc cụ thể… Và anh còn cho

biết thêm, người đọc có cảm giác hư ảo trong truyện có lẽ là do những mối giao

cảm giữa các nhân vật có vẻ như vượt khỏi đời thực

Trong bài viết của Toàn Nguyễn, Nguyễn Ngọc Thuần – Hoàng tử bé biến

Thuần trong giới văn chương là một hiện tượng mới đã tạo nên một thế giới trong trẻo, lung linh, tươi sáng, mơ hồ nhưng đầy quyến rũ với các tác phẩm

Một thiên nằm mộng, Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ Với những sáng tác của

Nguyễn Ngọc Thuần đã chinh phục được giới phê bình lão thành, ngay cả

những người khó tính nhất cũng đánh giá những sáng tác của anh trên mức trung bình

Có thể khẳng định, từ khi xuất hiện trên văn đàn Nguyễn Ngọc Thuần đã

tạo nên được nhiều sự quan tâm chú ý đối với đọc giả cũng như các nhà phê bình văn học Tuy nhiên, những công trình nghiên cứu về anh chưa nhiều, chủ

yếu dừng lại ở những bài báo, bài phỏng vấn Bên cạnh đó, vẫn có một vài bài

luận văn nghiên cứu về các sáng tác của Nguyễn Ngọc Thuần

2.2 Nhóm các bài lu ận văn

Đặc sắc nghệ thuật trong truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Ngọc

cho thấy con đường đi đến văn học thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần; đặc săc nghệ thuật, con người; ngôn ngữ, giọng điệu và cách tổ chức văn bản trong truyện của anh Để từ đó có một cái nhìn khái quát về các sáng tác thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần

Đặc điểm truyện thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần [46], Tạ Thị Liên –

Trường Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, 05/2014

Luận văn chủ yếu khảo sát một số tác phẩm thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần

và nêu ra những nội dung cơ bản cũng như nghệ thuật trong truyện thiếu nhi của anh, từ đó khẳng định vị trí truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần trong nền văn học đương đại

Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi thấy rằng các bài viết về Nguyễn

Ngọc cũng như những sáng tác của anh còn khá hạn chế Và đa số các bài viết,

nhận định, đánh giá về Nguyễn Ngọc Thuần được đăng tải rời rạc trên các báo,

tạp chí, hay bài phỏng vấn Đồng thời, chưa có một công trình nghiên cứu hoàn

chỉnh về Nguyễn Ngọc Thuần cũng như những sáng tác của anh

3 M ục đích nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu các vấn đề sau:

- Tìm hiểu những nét chính về thể loại truyện trong văn học Việt Nam đương đại và các sáng tác, đề tài và cảm hứng trong truyện Nguyễn Ngọc Thuần

- Tìm hiểu về phương thức tự sự trong truyện của Nguyễn Ngọc Thuần như nhân vật, điểm nhìn nghệ thuật, không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật

- Tìm hiểu về đặc điểm nghệ thuật ngôn ngữ và giọng điệu trong truyện

của Nguyễn Ngọc Thuần

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng: Đặc điểm nghệ thuật truyện của Nguyễn Ngọc Thuần

- Phạm vi: để nghiên cứu về đặc điểm truyện của Nguyễn Ngọc Thuần, người nghiên cứu tìm hiểu và khảo sát các sáng tác dành cho từ lứa tuổi 20 cụ

thể là: Chuyện tào lao [về kẻ quấy rối và chồng cô ta] (Nxb trẻ), Sinh ra là thế

(Nxb trẻ), Cơ bản là buồn (Nxb trẻ), và một số truyện lẻ được đăng trên vnthuquan.net như: Chuyện vặt, Mặt hồ u ám, Mùa thu trên ngón tay, Bước qua

5 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài sử dụng một số phương pháp:

- Phương pháp hệ thống giúp xác định vị trí truyện của Nguyễn Ngọc Thuần trong sự nghiệp sáng tác của nhà văn

- Phương pháp loại hình được sử dụng nhằm khảo sát, phân loại thể loại

và xác định nhân vật trong các truyện của Nguyễn Ngọc Thuần

- Phương pháp lịch sử - xã hội được vận dụng để miêu tả, phân tích những đặc điểm truyện của nhà văn đặt trong sự vận động chung của giai đoạn văn học sau đổi mới

- Kết hợp thi pháp học nhằm phân tích, chỉ ra các đặc điểm nghệ thuật có trong truyện của Nguyễn Ngọc Thuần

Ngoài ra luận văn còn sử dụng các thao tác nghiên cứu hỗ trợ như so sánh, phân tích, tổng hợp, thống kê… để lý giải một số vấn đề, hiện tượng được đặt ra trong tác phẩm

6 Nh ững đóng góp của luận văn

Nếu đề tài nghiên cứu thành công sẽ góp một cái nhìn sâu sắc hơn về các sáng tác của Nguyễn Ngọc Thuần Đồng thời, đề tài khẳng định được phong cách nghệ thuật cũng như tài năng xây dựng truyện của Nguyễn Ngọc Thuần Qua đó, đề tài cung cấp thêm tư liệu văn học cụ thể về nhà văn Nguyễn Ngọc Thuần cũng như các sáng tác truyện của anh trong giai đoạn sau đổi mới, là tài

liệu học, nghiên cứu về một tác giả văn học Việt Nam đương đại

7 K ết cấu luận văn

Ngoài phần dẫn nhập, kết luận, và phần tài liệu tham khảo, chúng tôi trình bày phần nội dung chính của đề tài trong 3 chương:

Chương 1 Thể loại truyện trong văn học Việt Nam đương đại và tác giả Nguyễn Ngọc Thuần (26 trang)

Chương 2 Phương thức tự sự trong truyện Nguyễn Ngọc Thuần (41

trang)

Chương 3 Ngôn ngữ và giọng điệu trong truyện Nguyễn Ngọc Thuần

(21 trang)

Chương 1 THỂ LOẠI TRUYỆN TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM

ĐƯƠNG ĐẠI VÀ TÁC GIẢ NGUYỄN NGỌC THUẦN

1.1 Khái ni ệm truyện và đặc điểm của truyện

1.1.1 Khái niệm truyện

Truyện là một thể loại văn tự sự nhằm phản ánh hiện thực cuộc sống qua những sự kiện, nhân vật, biến cố Trong tác phẩm truyện nhà văn có thể thể hiện

tư tưởng và tình cảm của mình Và chính tư tưởng, tình cảm này xâm nhập vào các hoạt động sự kiện bên trong tác phẩm khiến cho người đọc cảm nhận hiện thực trong tác phẩm là một thế giới tạo hình xác định đang tự phát triển nằm ngoài nhà văn, không phụ thuộc vào nhà văn

Truyện là gì? Nó là một câu hỏi đòi hỏi người nghiên cứu phải có sự dung nạp từ nhiều thể loại để khái quát thành một khái niệm toàn vẹn và chung nhất Thuật ngữ “truyện” có nhiều nghĩa Theo Từ điển văn học: “truyện một mặt được dùng để chỉ mọi loại tác phẩm tự sự có cốt truyện nói chung (bao gồm cả truyện kí, tiểu thuyết), mặt khác lại được dùng như một thuật ngữ chỉ dung lượng tác phẩm tự sự (truyện dài, truyện vừa, truyện ngắn)” Với nguồn gốc chữ Hán “truyện có nghĩa là giải thích kinh nghĩa” [75, tr.290] Còn ở phương Tây người ta dùng từ “story” để chỉ các truyện ngắn [75, tr.291] Nhưng đây chỉ là những giải thích căn bản về truyện chứ chưa có tính chất khái quát căn bản Truyện là dãy sự kiện, tình huống và xung đột (các hành vi, vị thế, bao gồm

cả vị thế mâu thuẫn, và trạng thái của các nhân vật) được định hướng một cách nghệ thuật trong thế giới các nhân vật; dựa vào trình tự của chúng, người ta phân

biệt các bình diện cốt truyện (sự phân bố của các yếu tố thuộc dãy nói trên trong

đời sống một nhân vật và ý nghĩa của chúng đối với nó) Truyện kể theo đúng

nghĩa riêng của nó (sự phân bố của chính các sự kiện và tình huống nói trên trong tầm nhìn của tác giả và độc giả), nhưng thông thường, dựa vào đó, người

ta phân biệt các yếu tố lặp lại (yếu tố truyền thống), tức là các môtip, và và tổ

hợp vững chắc của các môtip

Hegel là người đặt nền móng cho lí thuyết truyện kể, khi ông phân tích động

lực của hành động như vốn dĩ: nó là sự thống nhất năng động của các giai đoạn tĩnh tại tương đối (tình huống), sự phá vỡ trạng thái ấy cùng sự tách đôi được

nảy sinh (xung đột) Và, cuối cùng, sự giải quyết mâu thuẫn căng thẳng đã xuất

hiện (sự kiện) mà kết cục là một tình huống mới được xác lập và cả chuỗi lại được lặp lại Việc nghiên cứu thi pháp truyện kể một cách hệ thống thường được tính từ thời đại hình thức luận Nga (V Sklopvski, B Tomashevski, Iu Tynhanov, L.S Vygotski) Đặc điểm nổi bật của hệ thống lí thuyết này là, một

mặt, quy dãy sự kiện về cốt truyện; mặt khác, đồng nhất truyện kể với trần thuật

Mối quan hệ giữa các khái niệm nói trên không chỉ là kết quả của sự đối lập

vốn là nguyên tắc riêng thuộc về trường phái khoa học này: đối lập chất liệu

hiện thực với thủ pháp biến chất liệu hiện thực ấy thành sản phẩm của sáng tác nghệ thuật Nó còn phản ánh xu hướng chủ quan hoá của các thể loại tự sự vào

cuối thế kỉ XIX, đầu thế kỉ XX, phản ánh sự khác biệt sâu sắc giữa sự kiện theo

ý nghĩa truyền thống của từ ấy (được quan sát một cách khách quan) và những

yếu tố vận động của thế giới được phản ánh, những yếu tố không được biểu đạt

bằng lời, mà chỉ được trình bày với tư cách là những động tác ngôn từ (như trong kịch), hoặc biểu hiện trực tiếp các vận động tâm trạng (như trong trữ tình) Không phải ngẫu nhiên, những công trình nghiên cứu truyện kể dựa vào chất

liệu cổ đại (V.Ja Propp, O.M Freidenberg) đều không thể phân biệt truyện

kể và cốt truyện, cũng như không thể xáo trộn truyện kể với trần thuật

Đồng thời, trong các công trình nghiên cứu truyện kể theo hướng “thần thoại

học”, trung tâm chú ý không phải là sự phân bố sự kiện (“sắp xếp” chuỗi sự

kiện), mà là ngữ nghĩa của các yếu tố truyền thống (các môtip hoặc chức năng)

và – về mặt này – tính nội dung của trình tự được chúng tạo thành (cấu trúc của

chỉnh thể) Tuyến nghiên cứu truyện kể theo hướng này về sau không được tiếp

tục phát triển Hướng nghiên cứu gần gũi với trường phái hình thức Nga là lí thuyết truyện kể của chủ nghĩa cấu trúc Pháp (C Bremond, A.J Greimas, G

Genette) và tự sự học hậu cấu trúc hiện đại (W Smid) Các môn đệ cấu trúc luận

Pháp tìm điểm tựa ở tư tưởng và phương pháp ở công trình Hình thái học truyện

xướng nhiều mô hình bổ sung Với tư cách là sự triển khai “sự kiện thống nhất được kể lại” (chứ không phải bản thân sự kể) thành một chuỗi, một trình tự rời

rạc, một mặt, truyện kể được xác định là một không – thời gian như thế này, hay

thế kia Mặt khác, nó còn được xác định bởi hoạt động của nhân vật, tức là loại hình nhân vật Dựa vào đó người ta phân chia truyện kể thành các biến

thể truyện Bên cạnh đó, loại hình truyện kể sẽ gắn với sơ đồ cấu trúc phổ quát

giữ vai trò chủ đạo trong đó được tổ chức theo kiểu xâu chuỗi, hay tăng cấp

Cuối cùng, cấu trúc truyện kể sẽ biến đổi từ thể qua thể: chẳng hạn, ai cũng biết

rõ tổ hợp các môtip gắn kết vô số sự kiện của sử thi và định hướng sự vận động

của chúng tới chương kết là như thế nào; hay, cũng có thể phân chia các tổ hợp tương tự trong mọi dạng tiểu thuyết trên trường kì lịch sử của nó

Đặc biệt, trong khuôn khổ luận văn này, chúng tôi chú ý đến lí luận về truyện ngắn, để sát với đối tượng nghiên cứu Nhà văn, nhà phê bình văn học Steven Millhauser định nghĩa truyện ngắn như sau: “Truyện ngắn không phải

là một truyện dài được rút ngắn lại Có nhiều người tìm cách định nghĩa truyện ngắn, nhưng công việc đó cũng khó như là khi ta tìm cách định nghĩa thơ Mặc

dù vậy, nếu cần một định nghĩa theo màu sắc riêng thì theo chúng tôi, truyện

ngắn trước hết chứa đựng trong nó một câu chuyện kể Câu chuyện được kể lại

như thế nào? Nó được kể lại thông qua một cốt truyện, tức là thứ tự hoặc diễn trình của các hành động Nhiều độc giả bình dân chỉ thích đọc hoặc xem phim với ý nghĩa này, tò mò biết cho được câu chuyện được kết thúc như thế nào Cốt truyện bao giờ cũng dẫn từ khởi đầu đến các tình huống tạo ra xung đột, gọi là giai đoạn tăng tiến của hành động, đạt đến trạng thái khủng hoảng cao nhất, tình huống gay cấn nhất, và sau đó đi xuống, giai đoạn thoái bộ,

trong diễn trình giải quyết vấn đề” [24, tr.87] Xung đột có thể xảy ra giữa con

người và con người, giữa con người và thiên nhiên hay trong nội tâm của nhân

vật Dù trường hợp nào đi nữa thì số phận của một nhân vật chính là linh hồn

của câu chuyện Nhà nghiên cứu muốn nói đến số phận trong một khoảnh

khắc, vì truyện ngắn chỉ chạm đến các khoảnh khắc Nhà văn dùng tác phẩm

của mình để chiếu sáng khoảnh khắc ấy hay để giải quyết số phận của nhân vật

trong chính khoảnh khắc ấy

Như thế, truyện ngắn là câu chuyện; một câu chuyện được kể dựa theo cốt

truyện; cốt truyện thông qua các hành động của nhân vật mà diễn ra Nhân vật

thông qua các hành động của mình mà bộc lộ các tính cách Xung đột giữa các

tính cách hoặc giữa tính cách và hoàn cảnh tạo ra vấn đề của truyện ngắn

Truyện ngắn được coi là khó viết vì đặc điểm của nó là sự dồn nén, sự tinh chế,

sự loại trừ Mặc dù có những ngoại lệ, nó đạt được hiệu quả thẩm mỹ là nhờ biết

tập trung vào các điểm sau đây: tập trung vào một nhân vật, xảy ra trong một

hoàn cảnh hay một tình huống cụ thể, diễn ra trong một thời gian ngắn Tất cả

nhằm tiến tới một xung đột và vượt qua xung đột ấy

Từ những quan niệm trên, và qua quá trình nghiên cứu, chúng tôi có thể

khái quát khái niệm truyện theo cách sau “Truyện có thể dung chứa các thể loại

như truyện ngắn, truyện vừa, truyện dài Truyện được viết dưới dạng hình thức

kể có khả năng bao quát dung chứa những sự kiện trong cuộc sống với sự hư cấu

của tác giả Truyện vừa mang yếu tố chủ quan vừa mang yếu tố khách quan,

truyện chứa đựng trong nó hai ý nghĩa cơ bản vừa phản ánh hiện thực khách

quan vừa nêu lên tư tưởng và tình cảm của nhà văn thông qua các chi tiết, sự

kiện, biến cố và nhân vật.”

1.1.2 Các thể loại truyện

Nhà văn khi sáng tác bao giờ cũng sáng tác theo một mô hình thể loại nhất

định Khi phân chia thể loại của một tác phẩm văn học người ta căn cứ vào

những yếu tố chính: tố chất thẩm mĩ chủ đạo; giọng điệu; dung lượng và cấu

trúc chung của tác phẩm Từ khi khái niệm tiểu thuyết được du nhập từ Trung

Quốc vào Việt Nam, truyện bắt đầu có sự lẫn lộn phức tạp với tiểu thuyết, nhất

là khi nhà văn dùng thuật ngữ này hay thuật ngữ khác để gọi tên tác phẩm của mình Lúc này, việc chia các thể loại truyện trở nên phức tạp Nhưng trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi nghiêng về cách phân chia truyền thống của truyện gồm: truyện dài, truyện vừa và truyện ngắn

Truyện dài là một khái niệm thường được cho là nằm giữa giữa tiểu thuyết

và truyện ngắn Về độ dài, truyện dài có dung lượng chữ lớn hơn truyện ngắn khoảng 4-6 lần nhưng cũng kém vài lần so với độ đồ sộ của tiểu thuyết.Truyện dài xét về mặt dung lượng là một thể loại có dung lượng lớn so với truyện vừa

và truyện ngắn, nó có một vị trí quan trọng trong sự phát triển của văn học Viết truyện dài tác giả phải huy động số động chữ, chi tiết, các tình huống… khá

rộng để tác phẩm “có chuyện”, hợp lý, hấp dẫn và gửi gắm được điều muốn nói đến độc giả Nó có khả năng bao quát cuộc sống một cách tỉ mỉ, sâu sắc và nhiều mặt Truyện dài còn có khả năng xâm nhập vào đời sống một cách sâu sắc Truyện dài có những nét tương quan với tiểu thuyết, nhưng truyện dài không phải tiểu thuyết Tiểu thuyết có dung lượng lớn hơn, hệ thống các chi tiết các sự kiện của tiểu thuyết được mở rộng tối đa và không bị hạn chế Bên cạnh

đó, tiểu thuyết còn có khả năng đi sâu vào đời tư và số phận con người một cách

tỉ mỉ, nhiều mặt Tiểu thuyết có khả năng hấp thụ vào mình cũng như khả năng tổng hợp các phương tiện nghệ thuật của các thể loại khác Tiểu thuyết được khẳng định là một thể loại mang tính tổng hợp cao Ranh giới để khẳng định đâu

là truyện dài, đâu là tiểu thuyết cũng khá mờ nhạt trừ khi tác giả gọi tên một cách chính thức Nhưng đôi khi sự gọi tên ấy chỉ dừng lại ở mức độ tương đối, không có sự phân chia rạch ròi Với Cơ bản là buồn của Nguyễn Ngọc Thuần

được tác giả định hình cho nó là truyện dài, nhưng khi hệ thống toàn bộ tác phẩm ta lại thấy nó mang dáng dấp của tiểu thuyết Các sự kiện chi tiết được kết nối một cách xâu chuỗi, sự mô tả cuộc sống hậu chiến tranh với nhiều chiều,

nhiều mặt, tái hiện những nỗi đau như giằng xé con người cả về thể xác lẫn tinh thần.

Truyện vừa thuộc thể loại văn xuôi tự sự với dung lượng trung bình đứng giữa truyện dài và truyện ngắn Nhưng nếu nói rằng truyện vừa thu hẹp phạm vi tái hiện đời sống là một cách nói thiển cận chưa đi sâu vào nội hàm của truyện vừa Có một số tác phẩm tự sự cỡ trung bình nhưng sức bao quát cuộc sống thì

không hề hẹp như Con đầm pích của Puskin, Taras Bulba của Gogol, AQ chính

truyện của Lỗ Tấn,… Chính vì dung lượng trung bình của truyện vừa, nên hệ thống cấu tứ trong một tác phẩm cũng gãy gọn hơn “Câu văn trong truyện vừa thường giản dị, gọn gàng, sáng rõ, ít trang sức và độ đục mờ thấp làm cho nhịp

độ trần thuật nói chung nhanh hơn tiểu thuyết” [75, tr.313] Sự gãy gọn trong truyện vừa là cơ sở để tái hiện đối tượng, các sự kiện trong đời sống hằng ngày một cách tập trung và nổi bật hơn Chính vì thế, quá trình vận động tính cách nhân vật cũng ít được miêu tả hơn Ngoài ra, các sự kiện, nhân vật cũng ít hơn truyện dài và tiểu thuyết

Truyện vừa có sự gần gũi với tiểu thuyết Ranh giới giữa truyện ngắn và tiểu

thuyết cũng chỉ ở mức tương đối Có người gọi Đất nước đứng lên của Nguyên Ngọc, Vùng mỏ của Võ Huy Tâm, Bên kia biên giới của Lê Khâm là tiểu thuyết,

nhưng có người cho là truyện vừa Bielinski đã cho rằng “truyện vừa là biến thể của tiểu thuyết” và “truyện vừa là tiểu thuyết, duy có dung lượng nhỏ hơn” Từ nhận định của Bielinski, giữa các thể loại nếu có sự phân chia cũng chỉ ở mức độ tương đối Trong quyển lí luận văn học của Trần Đình sử cũng có một đoạn gần giống với nhận định của Bielinsky “Các tác phẩm Việt Nam được ghi là truyện thường có đặc điểm gần với truyện vừa hơn là tiểu thuyết Không phải ngẫu nhiên

mà các tác phẩm viết về chiến tranh trong văn học Xô Viết và ở Việt Nam thường dùng hình thức truyện vừa Tuy nhiên, truyện vừa hiện đại lại gần với tiểu thuyết, chỉ khác với dung lượng” [75, tr.314]

Thể loại thứ ba của truyện là truyện ngắn Đây là thể loại có dung lượng ngắn nhất so với truyện dài và truyện vừa Truyện ngắn thuộc loại văn xuôi tự

sự cỡ nhỏ, và so với truyện dài và truyện vừa, truyện ngắn có dung lượng nhỏ hơn và tập trung hơn Phạm vi của đời sống được tái hiện trong truyện ngắn có thể chỉ là “một khoảnh khắc của đời sống” [10, tr.106] Và Georg gọi truyện ngắn là “nghệ thuật thuần túy nhất” [75, tr.315] Không ngẫu nhiên mà Georg gọi truyện ngắn là nghệ thuật thuần túy nhất Tuy dung lượng nhỏ nhưng truyện ngắn lại mang đến những ý nghĩa sâu sắc về cuộc đời và tình người với sự gói gọn và cô đọng nhất Truyện ngắn không dàn trải các chi tiết, không miêu tả quá nhiều những tình tiết đưa đến sự kiện mà tập trung truyền tải một sự kiện mang yếu tố cốt lõi gắn liền với quá trình phát triển của nhân vật Ví dụ lối viết truyện ngắn của Nguyễn Ngọc Tư trong thời gian gần đây hết sức cô đọng Trong tập

tạp văn của chị, truyện ngắn Một ngày của cha, nhân vật người cha hiện lên ở

đầu truyện hết sức lao khổ, thông qua vài chi tiết được chọn lọc hết sức kỹ lưỡng về ngoại hình, ngôn ngữ, hành động, sao cho nổi bật công việc và khó khăn thường trực của một người nông dân miền Tây Nam Bộ Hình ảnh lội bùn ngập cả thân mình, chỉ chừa cái đầu, nghe tiếng con gái gọi, ông nhô người lên, thở khó nhọc, nở nụ cười ánh lên trong mắt bao nỗi ưu tư sau đợt thất mùa Bấy nhiêu hình ảnh, tương hợp với cái tên truyện, ngay lúc đầu tiếp xúc độc giả đã phần nào cảm nhận được vấn đề chủ đạo của truyện

Truyện ngắn không dung nạp trong mình quá nhiều vấn đề của đời sống, nó chỉ tái hiện một khoảnh khắc, một cuộc đời hay một đoạn đời, một sự kiện hay một chốc lát trong cuộc sống nhân vật, nhưng ý nghĩa đem lại thì vô cùng sâu

xa “Cái chính của truyện ngắn không nằm ở hệ thống các sự kiện mà ở cái nhìn

tự sự đối với cuộc đời”[75, tr.315] Tuy nhiên, nếu xem cái khoảnh khắc là một đặc trưng riêng biệt của truyện ngắn là chưa đầy đủ E Poe gọi truyện ngắn là

“một giọt nước” Chekhov gọi “truyện ngắn là một tấm lưới, phải cắt bỏ rất nhiều” Nhà văn Nam Phi Nating Gordim gọi truyện ngắn là “con đom đóm

trong đêm tối” [75, tr.316] Như vậy có rất nhiều quan niệm về truyện ngắn, nhưng chúng tôi tạm xác định truyện ngắn trên hai phương diện:

Phương diện thứ nhất, xét về mặt dung lượng truyện ngắn hầu hết đều ngắn, nếu như số trang được kéo dài quá mức thì nó không còn là truyện ngắn mà có thể trở thành cả tiểu thuyết Chính dung lượng ngắn nên hệ thống nhân vật, các chi tiết, sự kiện đều được cô đọng lại để đáp ứng yêu cầu ngắn của truyện ngắn Phương diện thứ hai, là ở sự cô đọng súc tích trong miêu tả, các chi tiết, sự kiện, hành động nhân vật phải được dồn nén đến mức tối đa Nhà văn phải chọn một, hai nhân vật, đôi ba sự kiện chính để triển khai câu chuyện Truyện ngắn

“không thể nhẩn nha, trầm tĩnh như trong tiểu thuyết” [10, tr.107] Các tình tiết phải được chọn lọc kĩ lưỡng để có thể từ một vài tiêu điểm có thể nhìn ra cả thế giới, một vài chi tiết miêu tả có thể bao trùm cả không gian, từ một vài sự kiện

có thể miêu tả được cả cuộc đời

Các thể loại của truyện được chia ra làm truyện dài, truyện vừa và truyện ngắn, nhưng sự phân chia này chỉ ở mức tương đối Chưa có bất kì sự phân định rạch ròi trong các thể loại văn học, đôi lúc giữa chúng luôn có sự nhập nhằng

1.1.3 Đặc điểm của truyện

Tự sự dùng để chỉ phương thức miêu tả của văn học, mà ở đó chủ yếu miêu tả

sự kiện theo phương thức kể Phương thức này xuất hiện ở đa số tác phẩm thuộc

thể loại tiểu thuyết, truyện, kí sự, phóng sự,…Ngoài ra, tự sự còn được dùng để

chỉ các tác phẩm văn học chủ yếu dùng phương thức tự sự để miêu tả như: Truyền

nhất, truyện là một thể loại nằm trong phương thức tự sự Cho nên, đặc điểm của truyện cũng không nằm ngoài đặc điểm của các tác phẩm tự sự

Đặc điểm đầu tiên của truyện là kể về một câu chuyện, một sự kiện từ phía người khác Aristotle đã cho rằng “trong tác phẩm tự sự nhà văn kể về một

sự kiện xem một cái gì tách biệt với mình” [10, tr.100] Chính đặc điểm này đã tách bạch truyện với thơ hay những tác phẩm trữ tình, khi nhà văn bộc lộ một

cách trực tiếp thế giới chủ quan của mình với những cảm xúc cô đọng trong

từng câu chữ Còn truyện sẽ có cái nhìn khách quan hơn “những suy nghĩ, hạnh phúc, đau khổ của nhân vật, diễn biến của sự kiện, cốt truyện,… được nhà văn

kể lại, tái hiện lại như những đối tượng khách quan được đưa ra mổ xẻ phân tích” [10, tr.100] Do được kể lại từ phía tác giả hoặc người trần thuật nên truyện sẽ có cái nhìn khách quan hơn G.N Pospelov có nhận xét: “Đối với sự

trần thuật thì cái được miêu tả là một cái quá khứ” [10, tr.101]

Nhà văn muốn khắc họa truyện một cách khách quan trước hết cần phải có

một hệ thống sự kiện Hành động, tính cách nhân vật hay số phận cuộc đời và các biến cố của các nhân vật trong truyện phải được thực thi qua các sự kiện trong tác phẩm Khi các sự kiện được hình thành, đòi hỏi chúng phải xâu chuỗi, đan kết vào vào nhau tạo thành một khối thống nhất Chính các sự kiện này sẽ

tạo nên mạch chính cho tác phẩm, giúp tái hiện cuộc sống một cách rõ nét và khách quan hơn Một số truyện ngắn hiện đại cũng đã thực hiện được chức năng

đó Tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa (Nguyễn Minh Châu), khi tác giả giao cho

nghệ sĩ Phùng kể lại câu chuyện Câu chuyện bắt đầu từ cách nhìn của nghệ sĩ Phùng về nghệ thuật và cuộc đời, hình ảnh chiếc thuyền đẹp như “một cảnh đắt

trời cho” nhưng cuối cùng phía sau vẻ đẹp ấy chính là sự đau khổ của cuộc đời,

của một gia đình Chính những sự kiện trong truyện đã xâu chuỗi, đan dính để

phản ánh một hiện thực cuộc sống “nạn bạo lực gia đình”

Đặc điểm thứ hai, truyện miêu tả sự kiện mở ra khả năng phản ánh vô cùng to lớn Thế giới được khắc họa trong truyện là một thế giới nghệ thuật vô cùng rộng lớn Ở đó, nó có thể bao quát nhiều khía cạnh nhiều mặt của cuộc

sống Bên cạnh đó, nhân vật cũng được bao quát từ ngoại hình, tính cách, số

phận Ta có thể thấy trong truyện đó là con người cá nhân, con người của tiềm

thức suy tưởng Truyện có khi miêu tả một nhân vật, một con người trong một

biến cố nhất định, có khi lại miêu tả cả một thế hệ, một chuỗi nhân vật, lại có khi nhiều thế hệ qua lời kể của người kể chuyện theo từng miền kí ức Truyện có

khả năng “miêu tả một cách kĩ càng chi tiết nhiều biến cố nhiều sự kiện” [10, tr.101] Chính vì thế, cốt truyện trong truyện thường đa dạng và phong phú hơn

những thể loại khác Nhà văn có thể đan xen nhiều mẩu chuyện trong cùng một truyện, đang nói ở hiện tại nhà văn lại cho trở về quá khứ hay nhanh chóng chuyển hướng đến tương lai Có thể đang nói đến sự kiện này, nhưng lại xen vào

những đoạn bình luận, những trang miêu tả ngoại vi

Như đã nói ở trên, truyện có khả năng bao quát cuộc sống rộng lớn nên các

vấn đề trong truyện được miêu tả, tái hiện một cách tỉ mỉ hơn so với các thể loại khác Nhân vật trong truyện luôn được chú trọng bởi sự đầy đặn, góp phần thành công cho một tác phẩm truyện Ở nhiều truyện truyền thống, nhân vật thường được miêu tả từ ngoại hình, cách hành xử, tâm lí, tính cách, hành động, số phận Càng về sau nhân vật càng bị nhòe Với một tác phẩm truyện ngắn Chí Phèo của Nam Cao, ta thấy được một nhân vật đầy đặn bị xã hội làm cho tha hóa Anh Chí được miêu tả tỉ mĩ từ ngoại hình, lời nói, hành động, tính cách cho đến sự chuyển biến tâm lí Ngoại hình của một thằng du côn “cái đầu trọc lốc, cái răng thì cạo trắng hớn, cái mặt đen mà cứ câng câng, hai mắt gờm gờm trong gớm

chết” Lời nói của anh Chí xuất phát đầu tiên là tiếng chửi “Hắn vừa đi vừa chửi Bao giờ cũng thế, cứ rượu xong là hắn chửi” Hành động là của một kẻ rạch mặt

ăn vạ, suốt ngày say xỉn Nhưng cuối cùng khi gặp Thị Nở thì anh bắt đầu có sự chuyển biến tâm lí Thị đánh thức con người lương thiện trong hắn, hắn thèm được lương thiện, khao khát được lương thiện, nhưng cái xã hội không cho hắn lương thiện Cuối cùng ý thức đã thôi thúc anh hành động, tìm đến nhà Bá Kiến

và giết chết hắn rồi tự sát Chính sự miêu tả một cách tỉ mĩ của nhà văn Nam Cao, hình ảnh anh Chí được hiện lên rõ nét, nó ấn sâu vào tâm can của chúng ta,

nó gây nên sự nhức nhối, rồi còn biết bao người như anh Chí bị nhà tù thực dân,

xã hội thực dân nửa phong kiến làm cho tha hóa Ở Mười ba bến nước (Sương

Nguyệt Minh), chúng tôi thấy xót xa thương cảm cho thân phận con người, đặc

biệt là người phụ nữ Chiến tranh đâu chỉ khốc liệt ngoài chiến tuyến, nó còn xô

đẩy những người phụ nữ nơi hậu phương vào những hoàn cảnh éo le, thậm chí

bi thảm “Từ hôm ở nhà anh Hà Văn Nênh về, nói chuyện với mẹ, chồng tôi thường khen bạn mình tốt số gặp may Sau nhiều ngày đắn đo, anh quyết định nói với tôi rằng anh muốn “giải phóng” cho tôi Anh mong tôi tìm hạnh phúc

mới và đẻ những đứa con lành lặn Tôi ra đi như con thuyền rời bến cũ, có phúc

sẽ có phần, biết đâu gặp bến mới thì cắm sào đậu Cho là rổ dá cạp lại, tôi cũng

có chốn ấm mà nương thân Quả thật, có lúc tôi nghĩ đến điều này Nhưng khi

đó, tôi choáng váng, cảm thấy bị bỏ rơi” [57]

Do tập trung miêu tả sự kiện nên hệ thống chi tiết cũng trở nên dày đặc hơn, đa dạng hơn Chi tiết trong truyện được miêu tả với tính hiện thực hơn vì truyện là sự phản ánh một cách chân thực cuộc sống khách quan thông qua lăng kính chủ quan của nhà văn Ở đó, những sự việc cuộc đời sống được tái

hiện một cách rõ nét “Có chi tiết về nhân vật, với chân dung, nội tâm, hành động, ngôn ngữ, lại có chi tiết về cảnh sắc thiên nhiên, về phong tục tập quán

Có chi tiết về đời sống xã hội, văn hóa, lại có chi tiết về sinh hoạt cụ thể của con người” [10, tr.102] Chính các chi tiết này tạo nên sự bộn bề cho một tác

phẩm truyện

Thứ ba, Lời văn chủ yếu của truyện là lời kể của người kể chuyện

Trong các sáng tác thơ, hay các tác phẩm trữ tình chủ yếu là lời bộc bạch trực

tiếp của nhân vật trữ tình, trong các sáng tác truyện chiếm vài trò chủ đạo là lời

kể của người kể chuyện Lời kể tái hiện các sự kiện chi tiết, biến cố, các nhân

vật, tức là kể lại, tái hiện lại tất cả thế giới nghệ thuật của một tác phẩm truyện

Chẳng hạn trong truyện Trăng nơi đáy giếng của Trần Thùy Mai chủ yếu là lời

kể của người kể chuyện thuật lại những biến cố trong cuộc sống của Hạnh Một người phụ nữ hết lòng vì chồng, yêu chồng như một sự tôn thờ nhưng cuối cùng vẫn để hạnh phúc vuột khỏi tầm tay “dù rằng ông Phương đã có một người đàn bà khác, có một đứa con không do cô sinh ra, ông vẫn là vị Thánh

sống đối với cô Cô không cho phép ai nặng lời khi nói về ông ấy Bởi tất cả

những chuyện này là do cô: cô đã tự tay sắp đặt, chỉ vì không chịu nổi vẻ buồn

thầm lặng trên khuôn mặt ông”[52]

Thứ tư, cùng với lời kể là hình tượng người kể chuyện xuất hiện Người

kể chuyện trong truyện nói riêng hay trong tác phẩm tự sự nói chung xuất hiện dưới nhiều dạng khác nhau Có thể người kể chuyện xuất hiện ở ngôi thứ nhất khi xưng “tôi”, trực tiếp kể lại câu chuyện dưới cách nhìn của mình Chẳng hạn

như trong truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu, người kể

chuyện là nghệ sĩ Phùng, anh ấy xưng “tôi” với tư cách là nhân vật trong tác

phẩm thuật lại toàn bộ thế giới nghệ thuật của truyện Trường hợp này còn bắt

gặp trong truyện Mười ba bến nước (Sương Nguyệt Minh) là lời kể của người

vợ, chị xưng tôi và kể lại câu chuyện của chính mình Bên cạnh đó, người kể chuyện còn xuất hiện ở ngôi thứ ba, người kể chuyện lúc này không trực tiếp lộ

diện mà thường ẩn sau tác phẩm Lúc này, nhà văn để cho người kể chuyện đứng ở vị trí khách quan để kể lại những diễn biến của sự kiện được diễn ra trong tác phẩm Tuy người kể chuyện không lộ diện nhưng qua lời văn người đọc vẫn cảm nhận được sự hiện diện của người kể chuyện, người đọc vẫn nhận

ra thái độ, tình cảm tư tưởng như trong Những người khốn khổ, Tắt đèn,…

Người kể chuyện nói như M.Gorki “giữ vai trò ‘mách nước” cho độc giả hiểu và đánh giá các sự kiện, các nhân vật, cảm xúc trong tác phẩm” [10, tr.103] Người

kể chuyện xuất hiện trong trang văn có khi “kể với giọng kể có vẻ rất lạnh lùng,

rất khách quan Nhưng dù khách quan, lạnh lùng đến đâu người đọc vẫn có thể

nhận ra người kể chuyện với thái độ, quan điểm, tư tưởng và khát vọng của họ qua thế giới nghệ thuật của tác phẩm” [10, tr.103]

Trên đây là những đặc điểm chung nhất của thể loại tự sự nói chung và

thể loại truyện nói riêng Trong tất cả thể loại tự sự ít nhất là truyện và tiểu thuyết đều mang trong mình các đặc điểm nghệ thuật như: kết cấu, nhân vật, cốt truyện, ngôn ngữ, giọng điệu, và người kể chuyện (người trần thuật) Dựa vào

đặc điểm này chúng tôi có thể có cái nhìn khái quát về truyện, thuận tiện cho

việc nghiên cứu các sáng tác truyện của Nguyễn Ngọc Thuần

1.2 Nhà văn Nguyễn Ngọc Thuần và quá trình sáng tác

1.2 1 Vài nét về nhà văn Nguyễn Ngọc Thuần

Nguyễn Ngọc Thuần tuy là một nhà văn trẻ trong giới văn đàn hiện nay, nhưng anh đã gặt hái được khá nhiều thành công trong các sáng tác của mình Một chàng trai trẻ quê gốc ở Bình Thuận, lại là một sinh viên trường Đại học Mĩ thuật thành phố Hồ Chí Minh, nhưng anh lại bén duyên với nghề viết văn Năm

28 tuổi anh bắt đầu cho ra đời đứa con tinh thần đầu tiên Giăng giăng tơ nhện

Tập truyện đã đạt giải ba trong cuộc vận động sáng tác “Văn học tuổi 20” Tài năng của anh bắt đầu được hình thành từ lúc này Bằng sự tìm tòi cũng như khả năng làm việc tận tụy với nghề văn, những tác phẩm của anh tiếp tục đến với bạn đọc và dần dần khẳng định vị trí trong giới văn đàn với một số tác phẩm tiêu

biểu như: Một thiên nằm mộng, Trên đồi cao chăn bầy thiên sứ, Vừa nhắm mắt

vừa mở cửa sổ, Chuyện tào lao [về kẻ quấy rối và chồng cô ta], Sinh ra là thế,

Cơ bản là buồn,…

Nhìn chung về sáng tác của Nguyễn Ngọc Thuần, chủ yếu là truyện ngắn

và truyện dài Về mặt nội dung, có thể chia làm hai mảng truyện lớn: truyện viết dành riêng cho thiếu nhi và truyện dành cho người lớn Và ở bất cứ mảng truyện nào anh cũng gặt hái không ít thành công

1.2.1.1 Truy ện viết dành cho thiếu nhi

Trong các sáng tác của anh, truyện viết dành cho thiếu nhi là một mảng truyện đem đến cho anh những thành công đáng kể Các truyện dành cho thiếu nhi đều mang tính chất giáo dục, thúc đẩy khả năng thiên hướng của thiếu nhi Trong phạm vi của đề tài, chúng tôi chỉ điểm qua một vài sáng tác tiêu biểu góp phần định hình nên nhà văn Nguyễn Ngọc Thuần

Tác phẩm đầu tay của anh Giăng giăng tơ nhện, đã góp phần tạo dựng tên

tuổi của Nguyễn Ngọc Thuần với giải Ba cuộc vận động sáng tác “Văn học tuổi

20” Trong tập truyện, anh đã đưa một làn gió mới cho văn học thiếu nhi với giọng điệu trong trẻo, tươi mới Tiếp tục sự thành công, anh cho ra đời tập

truyện dài dành cho thiếu nhi Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ Tập truyện được

đánh giá có giọng điệu nhẹ nhàng, trong trẻo, Nguyễn Ngọc Thuần đã vẽ ra một thế giới trẻ thơ đầy màu sắc Tất cả những hình ảnh trong câu chuyện hiện lên bình dị quen thuộc và đầy ngô nghê dưới cách nhìn của trẻ thơ đầy hồn nhiên và trong sáng “mặt trăng tròn vạnh nhô ra ở giữa như cái nôi bập bềnh… người ta nói trong mặt trăng có chị Hằng…” [87] Cả khu vườn, bông hoa, mùi hương trong khu vườn được tái hiện cũng vô cùng gần gũi, thân quen Khi đọc tác phẩm người ta như sống lại với tuổi thơ Chính điều này đã khẳng định thêm tài năng của anh với giải 3 cuộc vận động sáng tác cho thiếu nhi “Vì tương lai đất nước” của báo Tuổi trẻ

Tiếp theo ngay sau đó, Một thiên nằm mộng đã mang đến cho Nguyễn

Ngọc Thuần giải A cuộc thi sáng tác văn học cho thiếu nhi của Nhà xuất bản Kim Đồng Tác phẩm này, có hơi hướng lạ lẫm qua giấc mơ của nhân vật em về một nấm mộ, một linh hồn, một người mẹ mang dáng dấp của một cô tiên, một

bà mẹ bỏ con vào túi phải và khốc thương túi trái,… Qua cách cảm nhận của

em, tác giả đã khác họa rõ nét nỗi buồn Nỗi buồn ấy cũng thật ngây ngô, em cảm nhận mọi thứ một cách thanh mỏng, đơn sơ và nhẹ nhàng

Qua một số tác phẩm tiêu biểu viết cho thiếu nhi, Nguyễn Ngọc Thuần đã khẳng định nét viết văn nhẹ nhàng, điềm tĩnh Có thể khẳng định rằng, Nguyễn Ngọc Thuần là một kĩ sư tâm hồn của trẻ thơ Anh đã khắc họa nổi bật tâm lý

của trẻ thơ với những ước mơ, khát vọng trong sáng và thơ ngây Qua đó, Nguyễn Ngọc Thuần còn truyền đạt những bài học giáo dục nhẹ nhàng và sâu

lắng góp phần hình thành nhân cách cho trẻ

1.2.1.2 Truy ện viết dành cho người lớn

Ngoài những thành công đáng kể ở mảng truyện thiếu nhi, Nguyễn Ngọc Thuần còn gặt hái nhiều thành tựu qua mảng truyện viết dành cho người lớn

Với những truyện viết cho người lớn chất giọng của anh thêm sự trầm lắng và chiêm nghiệm Trong các sáng tác của anh có vô số những mặt khác nhau của đời sống Từ những chuyện vụt vặt cho đến những chuyện lớn lao Nhưng chung quy lại, Nguyễn Ngọc Thuần đã thổi một làn gió mới cho nền văn học đương đại

Mở đầu cho một giọng điệu hài hước phải kể đến tác phẩm Chuyện tào

này chưa tạo được tiếng vang lớn trong các sáng tác viết cho người lớn của anh Với lối viết mách qué, đưa người đọc vào câu chuyện xoay quanh ba nhân vật cốt yếu: kẻ quấy rối, cô ta và chồng cô ta Câu chuyện cũng xảy ra với những tình tiết và diễn biến xoay quanh ba nhân vật không thoát li, không tách rời nhau Nhưng cuối cùng câu chuyện lại đưa người đọc đến một miền khác trong tiềm thức mang một ý nghĩa sâu sắc hơn “Gần mà lại xa, như con người là không thể chạm đến – ngay – cả - lúc – chết” [85, 193]

Sự xuất hiện của truyện dài Cơ bản là buồn đưa đến cho người đọc cảm

xúc đầy tính nhân văn qua một góc nhìn khác về hậu chiến tranh Nguyễn Ngọc Thuần rất thành công khi tạo dựng nhân vật X trong truyện làm người kể chuyện

và cũng là nhân vật chính của truyện Những suy tưởng trong cô luôn xoay quanh hình ảnh về người cha Mỹ mà cô chưa từng biết mặt “Nói về chiến tranh, X có phần can dự vào đó, tuy rằng hình thức của cô có vẻ phai nhạt và gián tiếp hơn” [88, tr.27] Không dừng lại câu chuyện ở một nhân vật đặc biệt, Nguyễn Ngọc Thuần tăng cấp cốt truyện thêm khi nói về John – một người lính Mỹ bước ra từ chiến tranh Việt Nam với những ám ảnh về quá khứ, hay ở đó còn là hình ảnh của đứa bé Hữu Nghị - một đứa bé bị nhiễm độc Dioxin Có thể nói vấn đề mà Nguyễn Ngọc Thuần đề cập trong truyện không mới và được rất nhiều nhà văn khai thác, đôi lúc khai thác còn sâu sắc hơn anh Tuy nhiên, khi nhìn lại tác phẩm của Nguyễn Ngọc Thuần, ta thấy anh có một cách dẫn dắt riêng biệt không hòa trộn, nhịp truyện như một điệu slow nhẹ nhàng, ngọt ngào nhưng bên trong lại sâu

lắng Sự sâu lắng trong cái nhẹ nhàng khiến người đọc càng khắc sâu hơn về hậu

quả của chiến tranh Dù chiến tranh có đi qua nhưng những đau thương và mất mát vẫn tồn tại trong mỗi con người Việt Nam và đất nước Việt Nam

Bên cạnh những mẩu chuyện sâu sắc về chiến tranh, Nguyễn Ngọc Thuần còn tập trung khai thác những nét đơn thuần của cuộc sống hằng ngày và được

tái hiện trong Sinh ra là thế Truyện hướng người đọc đến một cảm xúc khác về gia đình Câu chuyên gia đình Trong máy giặt là chuyện thứ nhất Đây là một

câu chuyện có cách kể lạ và lối dẫn dắt hấp dẫn khi anh cho một con ma kì quái sống trong câu chuyện của mình cùng với cặp vợ chồng và hai đứa con nhỏ Thoạt nghĩ, đôi lúc ta lại nói nhà văn này chắc hẳn có một chút điên khùng trong cách viết Nhưng trái lại, anh hoàn toàn tỉnh táo khi tạo dựng một con ma trong cái máy giặt Z “một bà già tóc bạc trắng đang ngồi chồm hổm trên máy giặt” [86, tr.13], con ma ấy đại diện cho sự phiền toái, sự lừa gạt, sự khôn lường,… cái mà tất thảy gia đình nào cũng muốn tống nó đi thật nhanh Nguyễn Ngọc Thuần thật thông minh khi có một lối kể dí dỏm nhưng đậm chất triết lí Chuyện thứ hai được tái hiện ở một khía cạnh khác, không có sự rắc rối của con ma, thay vào đó là những câu chuyện kì lạ Câu chuyện của anh chồng trong quán rượu, câu chuyện người vợ bị mất tích và những đồn đoán xung quanh nó Các chi tiết của truyện luôn đan xen và hướng người đọc vào sự nghịch lí của cuộc sống Từ

đó người đọc có thể rút ra những suy nghĩ trong cuộc sống của chính mình

Trong khi đó, những truyện như: Bước qua một quãng đồi dài, Mặt hồ u

và xã hội Tuy dung lượng truyện không lớn nhưng sức bao quát vấn đề không

nhỏ Những vấn đề trong cuộc sống khi được Nguyễn Ngọc Thuần chọn lựa đều

là những điều đơn giản của hằng ngày nhưng lại đáng để người đọc suy ngẫm

Lối viết văn của Nguyễn Ngọc Thuần như ru mê hồn người Tình yêu trong cách nhìn của anh là ánh mắt, sóng mũi, sự dịu nhẹ của từng cơn gió trong

Bước qua một quãng đồi dài Ở đó, trong chuyến hành trình ngắn một cô gái

khó chịu bỗng chốc hóa ra thân quen và dễ gần khi bắt gặp một ánh mắt lung linh đến mê hồn Tình yêu bắt đầu bén rễ mà dân gian thường hay nói đó là tình yêu sét đánh Nguyễn Ngọc Thuần không để cho nhân vật của mình chùn bước trong cuộc hành trình tìm đến tình yêu đích thực “Trong những câu chuyện tình ngẫu nhiên thì đây là một khởi đầu tốt đẹp và có thể đi tiếp Dám lắm chứ Cô lắp bắp: - Gần gần lắm chỉ cần bước qua một quãng đồi dài ” [89]

Đó còn là câu chuyện của quê hương trong Chuyện vặt, câu chuyện của tình yêu qua Mùa thu trên ngón tay, hay là câu chuyện của anh thầy giáo cặm

cụi với đám học trò nơi huyện nghèo ở Ánh sáng trong đêm cồn cát Mỗi câu

chuyện nhà văn luôn hướng đến một ý nghĩa nhân văn tích cực Câu chuyện về quê hương là một câu chuyện sâu sắc Bao năm dần dũ nơi quê nhà vẫn mong một ngày tươi sáng, người con xa quê tìm đến một miền đất mới đầy hứa hẹn với hy vọng có một cuộc sống tốt đẹp hơn Cuộc sống xô bồ hỗn độn đưa người con về với quê hương, mới thấm thía quê hương trong từng thớ thịt Hay đây đó

là hình ảnh một thầy giáo với cái tâm tận tụy, một con người có tấm lòng trắc

ẩn, Ở nơi phố huyện nghèo với biết bao khó khăn, khổ cực nhưng lòng anh vẫn kiên định vẫn quyết ở nơi đây để dạy cho những đứa bé nhếch nhác biết mặt con chữ Một ý nghĩa về tình người được Nguyễn Ngọc Thuần xây dựng một cách đặc sắc thấm đượm ý nghĩa cuộc sống, vẽ nên một bức tranh tươi đẹp về giá trị cuộc sống đích thực

Không chỉ dừng lại ở việc tái hiện cuộc sống và những tầng ý nghĩa của

nó Nhà văn còn tái hiện cuộc sống bấp bênh cũng như những nỗi khổ của người

phụ nữ Trong Mặt hồ u ám, hình ảnh nàng Thơm tuyệt đẹp được cho là huyền

thoại và trở thành nỗi ám ảnh cho những con người nơi đây Người viết tạo số phận của người phụ nữ qua những bi kịch, những biến cố khôn lường, những nỗi đau giày xéo tâm can Đó là người phụ nữ phải trải qua một cuộc hành trình tìm

chồng và tìm cha cho đứa con (Trước ngày sinh nở) Chị vượt hàng trăm

kilomet đường rừng để mong gặp lại anh Nhưng cuộc hành trình không đạt kết quả, thay vào đó là bi kịch của chính chị, đứa con ra đi mãi mãi khi chưa kịp mở mắt đón lấy ánh nắng mặt trời Lối đi khác của Nguyễn Ngọc Thuần, anh không chọn một kết thúc viên mãn, trái lại đó thường là kết thúc đau thương, u uất Nhưng chung quy lại, cái anh muốn gửi gắm là suy nghĩ về kiếp người về thân phận và về cuộc đời

Qua những tác phẩm viết cho người lớn của Nguyễn Ngọc Thuần, có thể

thấy anh đã dùng giọng văn sắc lạnh, lối hành văn đều đều để miêu tả các sự kiện, chi tiết nhưng phía sau ấy là cả một hiện tượng nhức nhối của cuộc đời Ngoài là

kĩ sư tâm hồn của trẻ thơ, có thể gọi anh là kĩ sư trong tâm hồn của người trưởng thành Tất cả những bài học, những chiêm nghiệm, cách nhìn trong cuộc sống được anh tái hiện trong văn chương, chúng không mang tính chủ quan, chỉ như

một sự ngẫu nhiên “lưu cữu” các hiện tượng ấy để người đọc đôi lúc phải tự suy xét và chiêm nghiệm lại cuộc sống vốn dĩ thường nhật hằng ngày

1.2.2 Đề tài và cảm hứng sáng tác

1.2.2.1 Đề tài trong sáng tác của Nguyễn Ngọc Thuần

Đề tài là “phạm vi được đề cập đến trong các văn bản ngôn từ” Có thể hiểu hiểu phạm vi được đề cập đến nằm trong ý thức sáng tạo của nhà văn Đó có thể là phạm vi của cuộc sống, có thể là những nẻo đường nằm ngoài cuộc đời này như thiên đường, địa ngục hay một cõi bồng lai nào đó Nhưng chúng ta không thể đồng nhất phạm vi hiện thực và đề tài Vì đề tài là cái mà nhà văn nhận thức và cảm nhận Còn phạm vi hiện thực là cái mà nhà văn phản ánh nó tồn tại một cách độc lập so với đề tài, tuy vậy phải có phạm vi hiện thực thì mới có đề tài

Trong các sáng tác của Nguyễn Ngọc Thuần, đặc biệt là các truyện viết cho người lớn, các đề tài trong truyện được thể hiện ở một số đề tài như: gia đình, về hậu chiến tranh, nông thôn, tình yêu, người phụ nữ Ở mỗi đề tài, nhà văn có hướng khai thác khác nhau, vừa triệt để vừa mang một tầm suy tưởng

Đồng thời, Nguyễn Ngọc Thuần còn khai thác các khía cạnh một cách tự nhiên vừa bình dị vừa sâu lắng

Khi khảo sát các truyện của Nguyễn Ngọc Thuần, nhìn chung các truyện đều có khởi nguyên từ cuộc sống sinh hoạt hằng ngày nhưng chúng được tái hiện khác nhau để tạo nên tính chất đa diện, đa chiều cho tác phẩm của mình

Nói về các tác phẩm đặc chất sinh hoạt phải nói đến hai tác phẩm Sinh ra là thế

cận giống nhau, từ câu chuyện gia đình, vấn đề sinh hoạt của hai vợ chồng Tuy nhiên, cách khai thác ở mỗi truyện hoàn toàn khác nhau Sinh ra là thế với câu

chuyện của một gia đình và chiếc máy giặt Z, chuyện người chồng và vợ với những điều kì lạ và thường nhật, nhưng cuộc sống vẫn trở về vốn dĩ như sinh ra

là thế Trong khi đó, Chuyện tào lao [về kẻ quấy rối và chồng cô ta] là hình ảnh

sinh hoạt của chị và chồng, những công việc hằng ngày, và chị bị quấy rối bởi một kẻ quấy rối mà chị không mong muốn Tất cả những sinh hoạt hằng ngày được diễn ra giữa chị và chồng, giữa chị và kẻ quấy rối từ những việc sinh hoạt giản đơn đến những điều kì quặc của ba con người này Trong một ngôi nhà, với cặp vợ chồng và biết bao chuyện xung quanh, Nguyễn Ngọc Thuần lại có cách khai thác hài hước và dí dỏm về đề tài này khiến cho mọi thứ hiện lên một cách sinh động và có chiều sâu

Cơ bản là buồn thành công của Nguyễn Ngọc Thuần ở mảng đề tài hậu

chiến tranh Chiến tranh là một đề tài được nhiều nhà văn khai thác Bảo Ninh là

người trước đó Nếu Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh nói đến sự chấn thương

tinh thần của người lính trở về sau chiến tranh thì Nguyễn Ngọc Thuần – một người đi sau lại tận dụng những mặt khác của chiến tranh để khai thác cùng với giọng văn điềm đạm, nhẹ nhàng đã mang đến một luồng gió mới Chiến tranh được anh đưa vào tác phẩm với những hậu quả mà con người phải chịu đựng X mãi sống trong sự ám ảnh của người cha Mỹ mà cô không bao giờ biết “Ông đã quên đứa con của mình rồi Cô nhắc đi nhắc lại Khi nói nước mắt cô như muốn

chảy ra Có lúc cô còn đánh đồng đứa trẻ ấy là mình” [88, tr.60] Hay là hình ảnh của ông John – người lính Mỹ trở về Việt Nam sau chiến tranh “từ cái danh sách dài đó, bằng phương pháp loại trừ, họ lọc ra những vấn đề cốt lõi hơn, kết quả của John: chiến tranh Việt Nam và quá khứ của nó là điều ám ảnh John nhất” [88, tr.73-74] Hay đó còn là hình ảnh của bé Hữu Nghị, một đứa bé phải mang trên mình căn bệnh từ chất độc Dioxin Tất cả nhứng điều này, được Nguyễn Ngọc Thuần tái hiện một cách chân thực, cặn kẽ với những đau đớn, giày vò tinh thần và thể xác của con người Qua đề tài hậu chiến tranh, tác phẩm còn gợi lên sự đồng cảm sâu sắc cho số phận của những con người phải gánh chịu hậu quả của chiến tranh

Đề tài về nông thôn là một đề tài quen thuộc trong nền văn học Việt Nam

Có rất nhiều tác giả rất thành công khi khai thác đề tài này, chẳng hạn như: Nam Cao, Ngô Tất Tố,… sau nữa là Nguyễn Khắc Trường, Dương Hướng Nhưng trong cách khai thác và triển khai đề tài mỗi người sẽ có cách thể hiện riêng, cũng như điểm nhìn về vấn đề khác nhau Trong văn học đương đại, cũng có một số tác giả khai thác mảng đề tài này như: Nguyễn Ngọc Tư, Tạ Duy Anh,

và trong đó có Nguyễn Ngọc Thuần Tuy cách khai thác đề tài nông thôn của Nguyễn Ngọc Thuần chưa thực sự sâu sắc, nhưng nhìn chung nông thôn trong tác phẩm của anh mang nhiều dáng vóc của niềm mong nhớ khắc khoải, nông thôn là sự lưu giữ trong tiềm thức của mỗi nhân vật Truyện ngắn Chuyện vặt và

Ánh sáng trong đêm cồn cát thể hiện rõ đề tài này Chuyện vặt qua hai nhân vật

chính “Tôi” và “Bỉnh” luôn khát kháo thoát khỏi vùng nông thôn lên thành thị với nghề may học từ sư phụ Hoàng Nhưng với nhân vật “tôi”, sau những thất bại, nơi anh sinh ra và nuôi anh lớn khôn- một vùng nông thôn lạc hậu, đã thôi thúc anh trở về Nông thôn trong tác phẩm của Nguyễn Ngọc Thuần bình dị và gần gũi, anh đã phản ánh đúng thực chất của xã hội hiện nay Nhiều con người chạy theo những miền đất mới mà quên mất quê hương Và có cả một nông thôn hiện lên tươi mới và đẹp đẽ khi con người nơi đây yêu quý và cải tạo chúng

Ánh sáng trong đêm cồn cát được nhà văn khai thác theo một khía cạnh khác

Nông thôn ở đây là một vùng quê nghèo, con người nheo nhếch, cực khổ

“Huyện nghèo Trẻ con nhếch nhác Người lớn oằn lưng dưới gánh thóc tươi Mùa hè nắng cháy, không nói gì Mùa đông vẫn nắng, khô, lạnh và gió Cứ một mùa gió, cát dời lên đồi như từng mảng da lưng bị bóc lớp Cát không chảy xuôi, ai bảo thế là sai, cát chảy ngược” [89] Cũng chính nơi đây có một con người nặng tình, bằng tình thương của mình, anh thầy giáo mong mang đến cho con người nơi đây cái chữ Tình người đã được nảy sinh trong khó khăn Mỗi tác phẩm, một cách nhìn, một cách khai thác nhưng cuối cùng, Nguyễn Ngọc Thuần đều đưa người đọc đến một miền nhận thức nông thôn đầy ấp nghĩa tình

Trong khi đó, Bước qua một quãng đồi dài, Mùa thu trên ngón tay lại thể hiện sự sáng tạo của anh ở mảng đề tài tình yêu Bước qua một quãng đồi dài

với tình yêu của sự bất ngờ, bất giác cô bắt gặp đôi mắt đẹp trên chuyến hành trình của mình, cô chủ động nắm lấy tình yêu và ở đó có thể tình yêu kia sẽ tiếp

diễn Tình yêu trong truyện Mùa thu trên ngón tay thật trong sáng và ngây thơ

Tính yêu bắt đầu từ một vở kịch Trong đó, cô Hạnh nhân vật chính đã làm say đắm trái tim Hoàng và sau này khi đi xa anh vẫn nhớ cái mắt nhắm nghiền ấy mới thật đê mê và điên dại Mỗi truyện là những cung bậc cảm xúc khác nhau,

vui có, buồn có, hồi hộp có, xao xuyến có Tình yêu trong truyện của Nguyễn Ngọc Thuần không cam go và gay cấn, không có sự tranh giành hay mâu thuẫn Tình yêu trong truyện của anh cứ như một tiếng hát trong trẻo hòa nhập vào tâm hồn, và là một tiếng lòng thôi thúc con người vượt qua khoảng cách để đến gần nhau hơn, cùng bắt nhịp và ngân lên khúc hát tình yêu

Trong các tác phẩm của Nguyễn Ngọc Thuần, hình ảnh và số phận của người phụ nữ luôn được anh tái hiện một cách sâu sắc Anh luôn để cho nhân vật người phụ nữ sống trong những đau khổ, dằn vặt Có lẽ anh hơi bất công với người phụ nữ trong chính tác phẩm của mình Người phụ nữ được anh khắc họa luôn có những nỗi đau trong chính thân phận của mình Đó là nàng Thơm trong

sự u uất, căm phẫn đến cuối đời trong Mặt hồ u ám “Từ nguồn sáng chỉ soi vào

chỗ không đó bỗng trào ra một giọt nước mắt nóng hổi, đau buốt Và nó đã kinh hoàng nhận ra cái điều đớn đau kia mà không hề biết rằng người đàn bà đã trao cho nó nỗi hoảng sợ và sự tủi nhục cuối cùng trong cuộc đời nàng” [89] Hay đó

là số phận đau thương của người phụ nữ chọn lấy người đã có vợ làm chồng, rồi đến cuối cùng niềm khao khát trào dâng tìm người cha cho đứa con khiến chị

bắt đầu cuộc hành trình trong Trước ngày sinh nở Cuộc hành trình đã mở ra

một chuỗi bi kịch trong cuộc đời của chị từ việc không tìm thấy chồng cho đến mất đi đứa con “Người ta chỉ hỏi chị mỗi một câu: chị có muốn chôn đứa trẻ ở đây không? Chị lắc đầu Như nhìn thấy một góc vườn xa xăm, một cái võng treo ngang, trời ạ, chẳng có gì để có thể ru ở đó” [89] Số phận của người phụ nữ trong truyện của Nguyễn Ngọc Thuần thật nghiệt ngã Họ phải đối diện trước

những đau thương, mất mát Cách kể của Nguyễn Ngọc Thuần không gân guốc khi nói về những bi kịch của họ, cũng không thấy những cao trào Trái lại, tác

phẩm cứ bình dị trôi theo quãng đường của nhân vật giống như nó vốn dĩ, bi

kịch của nhân vật cứ dần dần được lộ diện một cách nhẹ nhàng Có thể nói đây

là cách tạo dựng truyện không giống ai của Nguyễn Ngọc Thuần

Nhìn chung, đề tài trong truyện Nguyễn Ngọc Thuần rất phong phú và đa dạng Cùng với cách khai thác đề tài theo những hướng khác nhau khiến cho truyện của anh luôn có sự biến hóa một cách tinh tế Anh biết cách thổi vào hồn người đọc những ý nghĩa sâu sắc của cuộc đời, anh đem đến cho người đọc những bài học tinh tế nhất, những triết lí trong cuộc sống một cách nhẹ nhàng nhưng không kém phần sâu sắc

1.2.2.2 C ảm hứng sáng tác trong truyện Nguyễn Ngọc Thuần

Tác phẩm văn học là một hình thức để tác giả có thể giải phóng nội tâm của chính mình Hay nói cách khác, thế giới hiện thực và các quan hệ của con người tác động đến nhà văn hình thành những xúc cảm, suy nghĩ và từ đó nhà văn bộc lộ nó trong tác phẩm văn học bằng trí tưởng tượng Cảm xúc của nhà

văn không đủ cấu tứ thành một tác phẩm hoàn hảo mà phải cùng với trạng thái sẵn sàng sáng tạo được gọi là cảm hứng

“Tác phẩm văn học nghệ thuật chứa đựng tình cảm chủ quan của chủ thể sáng tạo, cho nên cảm hứng sáng tạo của văn nghệ sĩ vốn phải mãnh liệt” [51,

tr.307] Cảm hứng của nhà văn là một trong những quá trình sáng tác, khi những

sự tác động bên ngoài quá mạnh mẽ nhà văn sẽ hình thành cảm hứng Bên cạnh

đó, một số nhà văn có những sáng tác đi ngược lại với hiện thực như những hình tượng xem qua có vẻ “ma quái” hay “vô thức”, và đôi lúc tự hỏi hiện thực đó xuất phát từ đâu? Nhà văn tưởng tượng, hư cấu nhưng nói chúng là điều hoàn toàn phi lí là không thể Cảm hứng “là kết quả bất ngờ của việc thai nghén lâu dài, suy tư, cấu tứ, tưởng tượng trước đó” [51, tr.310] Bởi thế, có thể khẳng định cảm hứng là sự bắt nguồn từ cảm xúc con tim về những vấn đề trong cuộc

sống hoặc trong tưởng tượng của nhà văn và đến một đỉnh điểm nhất định tất cả những cảm xúc đó cùng với khả năng sáng tạo “được tập trung và thăng hoa ở mức độ cao nhất” [51, tr.312]

Trong sáng tác của Nguyễn Ngọc Thuần, cảm hứng là một điều không thể thiếu Với những tác phẩm viết cho thiếu nhi, cảm hứng của anh thường xuất phát

từ tuổi thơ của mình hay chính những đứa con anh Có thể ảnh hưởng lớn nhất trong các sáng tác của anh Thuần là đứa con, tuổi thơ của chúng với những hình ảnh ngây thơ và đẹp đẽ Và trong những truyện viết cho người lớn, cảm hứng của anh xuất phát từ gia đình và đôi lúc là những cảm hứng từ hiện thực đời sống, những cảm hứng ấy được nảy sinh từ những điều rất giản đơn và đời thường

Gia đình là nơi dung chứa những tình cảm to lớn của Nguyễn Ngọc Thuần, hình ảnh những đứa con, người vợ là nguồn cảm hứng to lớn trong sáng tác của

anh Gia đình là nguồn cảm hứng để tác giả đưa vào truyện của mình Nếu Sinh ra

là thế là câu chuyện của một gia đình với chiếc máy giặt, hay hình ảnh người chồng

và cô vợ với bao điều kì quặc Thì trong truyện Trước ngày sinh nở một gia đình

thiếu sót được tạo nên bởi sai lầm của người đàn bà khi chấp nhận sống và có con

với một người đàn ông đã có vợ, cùng với cuộc hành trình đi tìm chồng của chị ta

“trước ngày sinh nở” và cái kết là cái chết của chính đứa con của chị

Môt trường sống, quê hương nơi anh sinh ra và lớn lên cũng là nguồn cảm hứng bất tận trong anh Anh sinh ra ở một vùng quê nghèo khó, nhọc nhằng Vì thế, mà trong các tác phẩm của anh luôn luôn có sự chắt lọc từ những nhọc nhằng, gian khổ từ đó tạo nên những trang truyện đậm tình quê hương Đó là nhân vật “tôi” sau bao năm vất vả vẫn trở về quê hương nghèo khó trong

Chuyện vặt, hay đó là một anh giáo gắn bó với một huyện nghèo chỉ mong cho

những đứa trẻ nơi đây đọc được con chữ (Ánh sáng trong đêm cồn cát)

Cảm hứng đôi lúc được hình thành từ những điều rất giản đơn và thường nhật Hình ảnh một cô gái trong cuộc hành trình dài trên chuyến xe trở về quê và

bắt gặp một tình yêu từ đôi mắt rất đẹp của một chàng trai trong truyện Bước

qua một quãng đồi dài Hay là chuyện tìm kiếm việc làm của thanh niên ngày

nay, nhưng với những khó khăn trong cuộc sống “tôi” và “Bỉnh” không bao giờ thành công trong môi trường chật vật của chốn thị thành “Tôi” bỏ cuộc về quê

nơi đã dung chứa cậu, “Bỉnh” vẫn tiếp tục một hành trình trên chốn thị thành

Tất cả rất nhẹ nhàng trong lời văn của anh Thuần nhưng cũng vô cùng thấm thía trong truyện Chuyện vặt Chuyện tào lao [về kẻ quấy rối và chồng cô ta] lại là

một câu chuyện theo mẫu khác, vừa mang hơi hướng từ cảm xúc gia đình nhưng gia đình ấy diễn ra với những điều thường nhật nhất với ba nhân vật chính cô, chồng và kẻ quấy rối Câu chuyện chỉ quẩn quanh trong ba nhân vật này với những việc kì quặc của kẻ quấy rối theo dõi cô hằng ngày, sự tò mò của cô và những hành động phát chán của chồng quá ánh nhìn của cô Những câu chuyện trong cuộc sống thường nhật, dưới cách nhìn của Nguyễn Ngọc Thuần, chúng trở thành những cảm xúc mãnh liệt và được anh khai thác một cách triệt để Anh nhẹ nhàng kể lại như chúng chẳng liên quan gì đến chính mình, nhưng nội hàm thì thật sâu xa

Bên cạnh những cảm hứng giản đơn, một số nhà văn hiện nay có những

cảm xúc mạnh mẽ về hậu chiến tranh trong đó có Nguyễn Ngọc Thuần Cơ bản

là buồn viết về hậu chiến tranh không căng thẳng, dồn nén Nỗi đau hiện lên nhẹ

nhàng, trầm lắng nhưng rất dai dẳn Những điều anh tái hiện trong Cơ bản là

buồn vô cùng gần gũi với nỗi đau của con người hiện tại Nỗi đau ấy không chỉ

của riêng ai mà của cả chung chúng ta, của những người trực tiếp hay không trực tiếp tham gia chiến tranh Cảm hứng từ nỗi đau từ hậu chiến tranh đã làm nên thành công cho tác phẩm với những cảm xúc đi từ miền gần đến miền xa mang những chua xót, đau đớn, dằn vặt và đắng cay

Ở Nguyễn Ngọc Thuần, cảm hứng đa dạng đã tạo cho tác phẩm của anh những đặc trưng riêng biệt không lẫn vào đâu, không giống ai Điều này đem đến khả năng sáng tạo theo một dòng riêng trong văn của Nguyễn Ngọc Thuần

Ti ểu kết chương 1

Nằm trong dòng chảy của văn học Việt Nam hiện đại, truyện không phải

là một thể loại mới Từ rất lâu truyện đã được hình thành và khẳng định vị trí

của mình Hiện nay, truyện cũng được các nhà văn khai thác và chọn nó làm hình thức để bộc lộ tài năng sáng tạo của mình Với một cấu trúc nội tại và khả năng phản ánh vô cùng sâu sắc những biến cố, truyện dường như trở thành một

thể loại phổ biến trong nền văn học đương đại khi nó thực hiện một chức năng tái hiện cuộc sống với nhiều mặt, nhiều khía cạnh, đem lại sự phong phú trong

đề tài Trong giới văn đàn hiện nay, có một trong số nhà văn trẻ thành công với

thể loại truyện như Nguyễn Ngọc Tư, Nguyễn Thế Hoàng Linh, Trang Hạ… Và trong số đó có thể kể đến Nguyễn Ngọc Thuần Truyện của Nguyễn Ngọc Thuần

có những tính chất riêng biệt khác với những sáng tác cùng thời Mặc dù truyện

của anh không nằm ngoài những đặc điểm chung của thể loại nhưng chúng vẫn

thể hiện được cá tính của nhà văn qua lối hành văn, qua cách sáng tạo về cấu trúc tác phẩm Chính những điều đó, anh đã khẳng định được giá trị và tài năng

của chính mình

Chương 2 PHƯƠNG THỨC TỰ SỰ TRONG TRUYỆN CỦA

Tự sự học (trần thuật học), hay còn gọi là “narratology”, “narratologie” là thuật ngữ do nhà nghiên cứu gốc Bungari, Tzetan Todorov đề xuất năm 1969

trong sách Ng ữ pháp – câu chuyện mười ngày Ngày nay, thuật ngữ đó được

dùng để chỉ một chuyên ngành nghiên cứu thuộc lí luận văn học

Theo Trần Đình Sử, “Tự sự học” (narratology) là một lĩnh vực nghiên cứu đặc thù của lý luận văn học, lấy nghệ thuật tự sự làm đối tượng, phần nào tương ứng với thi học nghĩa hẹp, là lĩnh vực nghệ thuật thi ca làm đối tượng nghiên

cứu Định nghĩa này muốn phân biệt đối tượng nghiên cứu của hai chuyên ngành thuộc lí luận văn học Ngoài ra, nhiều nhà nghiên cứu còn xem tự sự học

và thi học là hai chuyên ngành có vị trí ngang nhau

Trần Đình Sử định nghĩa: “Tự sự học là một nhánh của thi pháp học hiện đại, hiểu theo nghĩa rộng là nghiên cứu cấu trúc của văn bản tự sự và các vấn đề

có liên quan hoặc nói cách khác là nghiên cứu các đặc điểm nghệ thuật trần thuật

của văn bản tự sự nhằm tìm một cách đọc [73, tr 129] Như vậy nhà nghiên cứu cho rằng tự sự học là một bộ môn nghiên cứu liên ngành Vì như vậy, nghiên cứu

tự sự học phải nghiên cứu cả lịch sử văn học, ngôn ngữ học, nhân loại học Nó không chỉ được vận dụng vào tác phẩm tự sự như tiểu thuyết mà còn được vận

dụng vào tôn giáo, lịch sử, điện ảnh, triết học, văn học, chính trị,

Trong khi đó, lịch sử tìm hiểu về tự sự là quá trình phân biệt giữa tự sự và

trữ tình dưới góc độ những phương thức, phương tiện thẩm mỹ trong văn học

Từ điển thuật ngữ Văn học định nghĩa: “tự sự là phương thức tái hiện đời sống

của văn học trong toàn bộ tính khách quan được phân biệt với phương thức trữ tình, phản ánh hiện thực, trong cảm nhận chủ quan” [18, tr 263] Như vậy, ta đã

thấy đây là hai phương thức thuộc loại hình khác nhau nhưng thực chất tự sự hay trữ tình là những khái niệm mang nội hàm lớn hơn

“Cũng như trữ tình, khái niệm tự sự được hiểu theo hai nghĩa: thứ nhất, tự

sự là một trong ba phương thức miêu tả văn học, thứ hai tự sự là một loại hình văn học bên cạnh các loại hình trữ tình và kịch” [10, tr.183] Theo khái niệm này, thì tự sự được hiểu theo hai nghĩa: thứ nhất, mang tính chất bó hẹp của một phương thức lấy nghệ thuật miêu tả sự kiện, kể chuyện làm thủ pháp chính; thứ hai, nó chỉ một loại tác phẩm văn học dùng phương thức tự sự để miêu tả, các tác phẩm này người ta gọi là tác phẩm tự sự Với khái niệm này, tự sự được định hình rõ ràng để phân biệt với tác phẩm trữ tình

Từ đây, chúng ta có thể đưa ra một khái niệm về phương thức tự sự theo logic là một hình thức nghệ thuật hay một dạng tác phẩm ngôn từ Phương thức

tự sự là một hình thức miêu tả của văn học thiên về miêu tả sự kiện, kể chuyện

Nó được dùng trong tác phẩm tự sự là chủ yếu, bên cạnh nó còn được dùng xen

lẫn trong tác phẩm trữ tình Phương thức tự sự là hình thức biểu đạt cao nhất của tác phẩm tự sự, lấy nghệ thuật kể chuyện làm yếu tố then chốt “Về hình thức,

tiểu thuyết thể hiện rất rõ những đặc điểm của phương thức tự sự, toàn bộ những

vấn đề của nội dung, cốt truyện đều nằm trong chủ thể thống nhất với các yếu tố hình thức như nghệ thuật miêu tả, kể chuyện, nghệ thuật kết cấu, nghệ thuật vận

dụng ngôn từ” [15, tr.197] Theo chúng tôi, không chỉ tiểu thuyết mà ngay cả truyện ngắn cũng thể hiện rất rõ phương thức tự sự Truyện ngắn là một trong

những thể loại thuộc loại hình tự sự nên nghệ thuật trần thuật là một trong

những yếu tố quan trọng, cơ bản thể hiện rõ nhất cá tính sáng tạo của nhà văn Trong tự sự có nhiều phương diện như điểm nhìn trần thuật, giọng điệu trần thuật, ngôn ngữ trần thuật,

Tên gọi phương thức tự sự là tên chung, phổ biến nhất của phương thức nghệ thuật này Có nhà nghiên cứu gọi là hình thức tự sự hay đơn giản tự sự Ngoài ra những người có xu hướng dịch thuật ngữ “narratology”, “narratologie” thành trần thuật học thì gọi phương thức tự sự thành là phương thức trần thuật,

“hình thức trần thuật” Ở đây chúng tôi lựa chọn tên gọi phương thức tự sự