GIÁO án văn 9 (điều CHỈNH)

- không được diễn đạt trực tiếp bằng từ ngữ có trong câu HS nhận xét, bổ sung; GV chốt, chiếu kết quả tương ứng GV: Như vậy nội dung câu nói của anh thanh niên không được diễn đạt tr

Ngày soạn :

Ngày giảng :

Tiết 118: NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ HÀM Ý

I MỤC TIÊU CẦN ĐẠT:

1 Kiến thức

- Khái niệm nghĩa tường minh và hàm ý

- Phân biệt được nghĩa tường minh và hàm ý

- Tác dụng của việc tạo hàm ý trong giao tiếp hàng ngày

2 Kĩ năng

- Nhận biết được nghĩa tường minh và hàm ý ở trong câu

- Giải đoán được hàm ý trong văn cảnh cụ thể

- Sử dụng hàm ý sao cho phù hợp với tình huống giao tiếp

3 Thái độ: GD tính chính xác trong khi xác định.

4 Định hướng phát triển năng lực:

- Năng lực chung: Năng lực hợp tác, tư duy sáng tạo, giao tiếp tiếng Việt

- Năng lực riêng: Tạo lập văn bản

II CHUẨN BỊ:

1 Giáo viên: Lập kế hoạch dạy học, chuẩn bị máy chiếu, phiếu học tập

cho học sinh, tài liệu tham khảo

2 Học sinh: Đọc sách giáo khoa, soạn bài theo định hướng sách giáo

khoa, tìm hiểu các tình huống giao tiếp theo hướng dẫn của giáo viên

III TIẾN TRÌNH TỔ CHỨC CÁC HOẠT ĐỘNG DẠY- HỌC:

1 Ổn định tổ chức:

2 Kiểm tra bài cũ: Lồng ghép trong phần tìm hiểu bài

3 Bài mới:

* Hoạt động 1: Khởi động

- Mục tiêu: Tạo tâm thế học tập cho HS, giúp HS ý thức được nhiệm vụ học tập, hứng thú học bài mới

- Phương pháp, kĩ thuật dạy học: Vấn đáp, gợi tìm

- Thời gian: 2 phút

GV cho HS tìm hiểu hai tình huống:

Tình huống thứ nhất: Sắp đến giờ vào lớp, cô giáo hỏi một bạn học sinh:

- Mấy giờ rồi em?

 Cô giáo muốn hỏi giờ bạn học sinh

Tình huống thứ hai:

Nam đi học muộn, đến sân trường gặp cô giáo chủ nhiệm, cô hỏi:

- Mấy giờ rồi em?

 Cô giáo nhắc nhở việc Nam đi học muộn

? Tìm sự khác nhau trong câu hỏi ở hai tình huống trên?

Qua hai tình huống trên các em có thể thấy cùng giống nhau ở câu hỏi nhưng hai tình huống khác nhau thì nội dung thông báo sẽ khác nhau Vậy làm thế nào chúng ta vẫn hiểu được ý của Người nói bài học hôm nay sẽ giúp các em hiểu được điêù đó

Điều chỉnh bổ sung:

Hoạt động 2: Hình thành kiến thức

- Mục tiêu: HS nắm được khái niệm và phân biệt được nghĩa tường minh và

hàm ý Tác dụng của việc tạo hàm ý trong giao tiếp hàng ngày

- Phương pháp/kĩ thuật dạy học: Vấn đáp, phân tích, minh họa, nêu và giải

quyết vấn đề, thảo luận; động não, trình bày một phút

- Thời gian: 18 phút

Hoạt động của thầy-tro Nội dung cần đạt

HS đọc ví dụ

? Nêu xuất xứ của đoạn trích? nội dung của đoạn

trích?

- Cuộc gặp gỡ của anh thanh niên với người họa sĩ và

cô kĩ sư khi lên thăm nhà anh

? VD có những nhân vật nào? Tìm lời thoại trong

đoạn trích?

(1)- Trời ơi, chỉ còn có năm phút !

(2)- Ô ! Cô còn quên chiếc mùi soa đây này!

? Đây là câu nói của ai? – Anh thanh niên

GV: Vậy để hiểu câu nói của ATN hướng tới ai

mục đích để làm gì chúng ta cùng nhau thảo luận

câu hỏi sau.

THẢO LUẬN NHÓM

- Hình thức thảo luận: 4 nhóm; hai bàn 1 nhóm

- Nội dung: Thảo luận theo câu hỏi: Hai câu nói

trên anh thanh niên nói với ai? Anh muốn thông

báo điều gì? Căn cứ vào đâu mà chúng ta biết

được điều anh thanh niên nói?

- Thời gian: 3p

- Các nhóm tự cử nhóm trưởng để điều hành thảo

luận, thư kí để ghi lại nội dung thảo luận đã thống

nhất

- Sau thời gian 3 phút, các nhóm cử đại diện trình

bày kết quả thảo luận

GV chiếu câu hỏi thảo luận, phát phiếu học tập

- Học sinh thảo luận; bày tỏ ý kiến; nghe, nhận xét,

bổ sung

Giáo viên chốt kiến thức, đánh giá kết quả thảo luận

của các nhóm

Nhóm 1: Câu “Trời ơi, chỉ còn có năm phút !” là

câu nói của anh thanh niên nói với ai?

- Anh nói với ông họa sĩ già và cô kĩ sư trẻ.

I PHÂN BIỆT NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ HÀM Ý

1 Ví dụ :

Câu 1: - Trời ơi, chỉ

còn có năm phút !

? ATN muốn thông báo cho ông học sĩ và cô kĩ sư

điều gì?

- không chỉ thông báo về thời gian mà còn bộc lộ sự

luyến tiếc Anh thanh niên cảm thấy tiếc nuối vì thời

gian gặp gỡ bác họa sĩ và cô kĩ sư sắp kết thúc

Nhóm 2 nhận xét câu trả lời của nhóm 1; GV

nhận xét, chốt, chiếu kết quả tương ứng => Gv

chốt ghi nx

? Em căn cứ vào đâu mà biết được điều anh thanh

niên nói?

- Căn cứ vào dụng ý mà ATN thể hiện qua những từ

ngữ như “Trời ơi”, tiếng thốt thể hiện sự nối tiếc khi

thời gian còn quá ít “chỉ còn 5 phút”

? Vì sao anh không nói thẳng điều đó với họa sĩ và

cô gái ?

- Dù rất tiếc nhưng anh không muốn nói thẳng

điều đó có thể vì ngại ngùng, vì muốn che giấu

cảm xúc của mình nên ngại ngần, e thẹn

? Nếu phải nói thẳng ra, câu này sẽ được nói như

thế nào?

- Nếu nói thẳng thì lẽ ra anh thanh niên phải nói:

Trời ơi, tiếc quá! Hoặc TG còn 5’ nữa là chia tay

? Như vậy câu nói của ATN có được diễn đạt trực

tiếp k?

- không được diễn đạt trực tiếp bằng từ ngữ có trong

câu

HS nhận xét, bổ sung; GV chốt, chiếu kết quả

tương ứng

GV: Như vậy nội dung câu nói của anh thanh niên

không được diễn đạt trực tiếp bằng từ ngữ có trong

câu, mà muốn hiểu phải suy đoán từ các từ ngữ ấy

 Cách nói của ATN ở trên được gọi là hàm ý

? Vậy thế nào là nghĩa hàm ý?

- Hàm ý là phần thông báo tuy không được diễn đạt

trực tiếp bằng từ ngữ trong câu nhưng có thể suy ra

từ những từ ngữ ấy

? Câu nói - Ô! Cô còn quên chiếc mùi soa đây này!

của anh thanh niên hướng đến ai ? Cô mời nhóm

3

- Hướng đến cô kĩ sư

? Câu nói của anh thanh niên thông báo cho cô kĩ

sư biết điều gì?

– TB v/v cô kĩ sư bỏ quên chiếc khăn

+ ND thông báo: Anh rất tiếc vì không còn nhiều thời gian để trò chuyện

=> không diễn đạt trực tiếp điều muốn nói

=> Hàm ý

Câu 2: - Ô! Cô còn

quên chiếc mùi soa đây này !

+ Nội dung thông báo: Cô gái quên khăn mùi soa

? Lời thông báo trên có ẩn ý gì k?

-> Câu của anh thanh niên không có hàm ý.

Nhóm 4 nhận xét câu trả lời của nhóm 3; GV

nhận xét, chốt, chiếu kết quả tương ứng => Gv

chốt ghi nx

? Dựa vào đâu ta có thể hiểu được nd câu nói của

ATN?

- Dựa vào từ ngữ trong câu được diễn đạt trực tiếp

bằng từ ngữ trong lời nói của anh thanh niên

HS nhận xét, bổ sung; GV chốt, chiếu kết quả

tương ứng

Như vậy câu nói của ATN Ô! Cô còn quên chiếc

mùi soa đây này! được diễn đạt trực tiếp = từ ngữ

trong câu => Đó là câu nói có nghĩa tường minh

? Thế nào là nghĩa tường minh ?

- Là phần thông báo được diễn đạt trực tiếp = từ ngữ

trong câu

? Nhắc lại thế nào là nghĩa tường minh và hàm ý?

GV chốt ghi nhớ: HS đọc lại phần ghi nhớ SGK

GV: Như vậy qua tìm hiểu ví dụ em đã biết thế nào

là nghĩa tường minh và hàm ý Quay trở lại với

tình huống trước khi học bài mới Theo em hai tình

huống nào sd nghĩa tường minh TH nào là nghĩa

hàm ý?

– TH 1: tường minh

– TH 2: hàm ý

? Qua bài tập cho biết giữa TM và hàm ý có điểm

gì giống và khác nhau?

G: Đều là phần thông báo của người nói gửi đến

người nghe

K: TM: Phần thông báo diễn đạt trực tiếp bằng từ ngữ

trong câu

HY: Phần thông báo không được diễn đạt trực tiếp

bằng từ ngữ trong câu nhưng có thể suy ra từ những

từ ngữ ấy

HS vận dụng làm BT 3: Tìm câu chứa hàm ý trong

đoạn trích sau và cho biết nội dung hàm ý?

- Câu: “Cơm chín rồi!” có chứa hàm ý; “Ông vô ăn

cơm đi!”

HS lấy ví dụ trong một tình huống cụ thể sử dụng

nghĩa tường minh và hàm ý.

GV: Đưa bài tập.

=> Câu diễn đạt trực tiếp điều muốn nói

=> Nghĩa tường minh

2 Ghi nhớ : sgk/ 75

• lưu ý:

- lưu ý 1:

Tìm hàm ý cho câu sau? Trời sắp mưa đấy!

(1) Ra cất quần áo vào

(2) Mang áo mưa đi

(3) Đừng đi nữa

?Như vậy cùng một câu nói nhưng có rất nhiều

hàm ý khác nhau Muốn xác định hàm ý trên em

phải căn cứ vào đâu?

- Căn cứ vào tình huống giao tiếp.-> lưu ý 1

? Với tình huống này em hiểu theo hàm ý nào

trong các hàm ý trên? -> Mang áo mưa đi

? Từ ví dụ trên chúng ta cần lưu ý điều gì?

* Lưu ý: Hàm ý phụ thuộc vào tình huống giao tiếp,

cùng một câu nói nhưng trong những tình huống

khác nhau thì hàm ý sẽ khác nhau

-> Lưu ý 2

GV chuyển: ở phần 1 chúng ta đã phân biệt được

nghĩa tường minh và hàm ý Vậy điều kiện để sử

dụng hàm ý ra sao chúng ta sẽ tìm hiểu phần 2

* GV gọi hs đọc vd (SGK)

? VD trích trong vb nào, của ai?

? Nêu nội dung đoạn trích?

- Lời đối thoại giữa chị Dậu và cái Tý Cảnh ngộ đau

đớn xót xa của mẹ con chị Dậu

? Trong đoạn trích những ai tham gia hội thoại?

? Ai là người sử dụng hàm ý?

THẢO LUẬN NHÓM

- Hình thức thảo luận: 4 nhóm; hai bàn 1 nhóm

- Nội dung: Hãy chỉ ra câu chứa hàm ý? Nêu hàm ý

của những câu đó?

- Thời gian: 3p

- Các nhóm tự cử nhóm trưởng để điều hành thảo

luận, thư kí để ghi lại nội dung thảo luận đã thống

nhất

- Sau thời gian 3 phút, các nhóm cử đại diện trình

bày kết quả thảo luận

GV chiếu câu hỏi thảo luận, phát phiếu học tập

- Học sinh thảo luận; bày tỏ ý kiến; nghe, nhận xét,

bổ sung

Giáo viên chốt kiến thức, đánh giá kết quả thảo luận

của các nhóm

Nhóm 1: Hàm ý trong câu nói nào của chị Dậu rõ

- lưu ý 2:

II Điều kiện sử dụng hàmý:

1 Ví dụ:

* Nhận xét:

- Chị Dậu là người nói, cái Tý là người nghe

hơn?

? Vì sao chị Dậu phải nói rõ hơn như vậy ?

- Vì Tí không hiểu và chưa rõ hàm ý chị định nói

trong câu 1, nên chị phải nói thêm câu 2

? Khi chị Dậu điều chỉnh hàm ý ở câu thứ 2 rõ

hơn, cái Tí có giải đoán được không? mời nhóm 2

trả lời.

-> Có giải đoán được

? Chi tiết nào trong đoạn trích cho thấy Tí đã hiểu

hàm ý trong câu nói T2 của mẹ?

- >Tí giẫy nẩy…

Nhóm 3: Tại sao chị Dậu không nói thẳng ra (Sau

bữa ăn này, con không được ở nhà với thầy mẹ và

các em nữa, mẹ đã bán con rồi) mà phải sd hàm ý?

- Vì chị quá đau đớn khi phải dứt ruột bán con đầu

lòng ngoan ngoãn Chị không đủ nhẫn tâm để nói

thẳng ý định của mình Mà chị phải lựa lời nói xa nói

gần cho con hiểu từ từ mà chấp nhận sự thật phũ

phàng, đau đớn

? Việc sử dụng hàm ý có thành công không?

Nhóm 4

- Cả hai câu nói của chị Dậu đều chứa hàm ý Chị

Dậu đã có ý thức đưa hàm ý vào trong câu nói nhưng

không phải câu nào cái Tí cũng hiểu được

? Vậy theo em để sử dụng hàm ý cần có những

điều kiện nào?

GV chốt –> Ghi nhớ: sgk

- Tuy nhiên trong trường hợp nếu người nghe theo

dõi lời người nói mà không nhận biết hàm ý thì

người nói nếu muốn thông báo nội dung của hàm ý

thì phải điều chỉnh lời nói của mình cho phù hợp với

trình độ của người tiếp nhận

* Gv lưu ý: Nếu trong một tình huống giao tiếp cả

người nói và người nghe đảm bảo các điều kiện

Nhưng người nghe không cộng tác thì việc sử dụng

hàm ý đó có thành công không?

- GV đưa ra tình huống giao tiếp: khi chúng ta giao

tiếp với 1 đứa trẻ 3 tuổi hay 1 người thiểu năng trí

tuệ thì có nên sử dụng hàm ý hay không? Tại sao?

? Qua vd chúng ta rút ra lưu ý gì khi sd hàm ý?

+Trong 1 tình huống tai nan giao thông, khi cần chở

người bị nạn đi cấp cứu chúng ta không thể nói với

người đi đường là: Bác có rỗi không?

- C1: hàm ý : Sau bữa

ăn này con ko đc ở nhà với thầy mẹ và các em nữa, mẹ đã bán con rồi

- C2: hàm ý: Mẹ đã bán con cho nhà cụ Nghị thôn Đoài rồi

2 Ghi nhớ: sgk (91).

* Lưu ý:

- Đối tượng giao tiếp.

- Hoàn cảnh giao tiếp

? Vậy khi sd hàm ý ta cần chú ý điều gì?

- GV lưu ý: Do vậy trong khi sử dụng hàm ý người

nói cần chú ý đến hoàn cảnh và đối tg sử dụng hàm

ý

? Qua vd em thấy hàm ý thường được sd ở những

đâu?

- Hàm ý thường sd trong c/s hằng ngày và trong các

văn bản NT

? Trong giấy xin phép, trong văn bản KH có nên sd

hàm ý ko?

? Việc sd hàm ý có tác dụng gì?

- Trong giao tiếp: sd hàm ý là hết sức cần thiết Nhờ

có hàm ý mà người nói chuyển tải được ý nghĩ

nguyện vọng của mình cho người khác một cách tế

nhị, tránh thô lỗ mất lịch sự hoặc đảm bảo vô can

cho bản thân Vì vậy gặp những tình huống ko tiện

nói trực tiếp, người nói (viết) cần có ý thưc sd hàm ý,

đưa hàm ý vào câu nói

- Trong văn học: Nd diễn đạt phong phú và tăng giá

trị biểu cảm

*HS làm BT:

*Vận dụng làm BT2 (sgk)

? Tìm Hàm ý trong đoạn hội thoại sau?

? Câu nói có hàm ý nào đã vi phạm nguyên tắc

xưng hô?

- Bé Thu nói trống không với người lớn tuổi Câu nói

của bé Thu vi phạm nguyên tắc xưng hô (không

dùng từ Ba), hàm ý nhờ chắt nước cơm

? Vì sao em bé ko nói thẳng được mà phải sd hàm

ý?

->Bé dùng hàm ý vì c1 bé đã nói thẳng rồi mà k có

hiệu quả, và vì vậy bực mình Vả lại lần nói t2 này

lại có thêm yếu tố thời gian bức bách (tránh để lâu

cơm nhão)

=> Muốn gọi nhờ chắt nước cơm

? Việc sử dụng hàm ý có thành công hay không?

Vì sao?

- Không thành công Vì ông Sáu vẫn ngồi im, tức là

không hợp tác

- Gv chốt lại lưu ý khi sử dụng hàm ý: Có đủ điều

kiện nhưng không cộng tác vẫn không thành công

? Việc sd hàm ý thành công lệ thuộc vào điều kiện

nào?

* Tác dụng:

- Trong giao tiếp

- Trong VBNT

- Người nghe phải chịu cộng tác với người nói

(không nghe, giả vờ không nhận biết hàm ý là k cộng

tác)

- Người nói phải nắm được năng lực giải đoán hàm ý

ở người nghe (Năng lực giải đoán hàm ý phụ thuộc

vào vốn sống, vốn tri thức hóa của người nghe

Người có vốn tri thức hóa càng cao thì càng có năng

lực giải đoán hàm ý.)

*Điều chỉnh bổ

sung:

Hoạt động 3 : Luyện tập

Mục tiêu : HS vận dụng kiến thức vào bài tập thực hành

Phương pháp/kĩ thuật dạy học : Vấn đáp, nêu và giải quyết vấn đề, thảo luận

nhóm, động não

Thời gian : 20 phút

Trong quá trình tìm hiểu bài, em nhận ra chúng ta

đã giải quyết được những bài tập nào?

HS đọc và làm BT 4:

GV hướng dẫn HS làm BT 4 ý (a)

a “Hà nắng gớm về nào…”: hiện tượng “đánh trống

lảng”, cố ý nói sang chuyện khác (cách ông Hai lảng

tránh câu chuyện được nói tới trong lời của người đàn

bà tản cư )

-> Không chứa hàm ý

? Qua ví dụ và làm bài tập em thấy hàm ý thường sử

dụng ở đâu?

-Trong giao tiếp hằng ngày, trong các văn bản NT

? Theo em trong giao tiếp hàng ngày, có phải lúc

nào ta cũng sử dụng hàm ý không?

VD: Người có Quốc tịch Việt Nam là công dân nước

cộng hoà xã hội chủ nghĩa VN (điều 4 luật Quốc tịch

1998)

? Câu trên có sử dụng hàm ý không?

- Không sử dụng hàm ý

* Lưu ý khi sử dụng nghĩa tường minh và hàm ý:

+ Trong văn bản nghệ thuật và giao tiếp hàng ngày

thì có thể sử dụng cả nghĩa tường minh và hàm ý.

+ Trong văn bản hành chính công vụ và văn bản khoa

học chỉ sử dụng nghĩa tường minh.

BT 3,4 Làm bài tập còn lại (sgk T93)

II LUYỆN TẬP Bài tập 4

-> cả hai câu trên đều không chứa hàm ý

Điều chỉnh bổ sung:

* Hoạt động 4: Vận dụng

- Mục tiêu: Giúp học sinh vận dụng được các kiến thức, kĩ năng đã học

để giải quyết các tình huống, vấn đề mới trong thực tế

- Phương pháp, kĩ thuật dạy học: Vấn đáp, nêu vấn đề, động não, gợi tìm

- Thời gian: 5p’

Bài tập tình huống: Trống vào lớp đã 10 phút, Hiếu mới hớt hải chạy vào Thầy

giáo nhìn đồng hồ nói:…

? Em hãy diễn đạt ý của thầy bằng hai câu Một câu có nghĩa tường minh, một câu có hàm ý.

ĐÁP ÁN: Nghĩa tường minh: Em đi muộn 10 phút rồi đấy

Hàm ý: Em không có đồng hồ à?

* Hoạt động 5: Tìm toi, mở rộng

- Mục tiêu: Học sinh tiếp tục mở rộng kiến thức, kĩ năng từ các nguồn kênh thông tin vận dụng kiến thức đã học làm bài tập

- Phương pháp, kĩ thuật dạy hoc: Vấn đáp, động não

- Thời gian: 1p

? Tìm các tình huống trong đời sống có sd hàm ý?

*Điều chỉnh bổ sung:

4 Củng cố: Nắm kiến thức cần ghi nhớ trong bài:

+ Phân biệt nghĩa tường minh và hàm ý

+ Lưu ý khi sử dụng hàm ý

5 Dặn do : - Học thuộc ghi nhớ.

- Làm bài tập còn lại

- Xem trước bài : Nghị luận về 1 đoạn thơ, bài thơ.

……….