Trong những năm gần đây, cùng với sự phát triển của nền kinh tế toàn cầu, sự phát triển của đời sống xã hội, tình hình tội phạm ở Việt Nam và trên thế giới ngày càng phức tạp và tinh vi. Đặc biệt, chỉ tính trong những tháng đầu năm 2019, ở nước ta diễn ra rất nhiều vụ án có tình tiết ghê rợn, nổi bật như “5 người hiếp và sát hại nữ sinh giao gà trong ngày 30 Tết”, “cứa cổ tài xế xe taxi ở Mỹ Đình”, “Thầy cúng sát hại cả nhà tử vong”… và rất nhiều vụ án khác. Tình trạng tội phạm diễn ra như trên luôn đặt ra câu hỏi cho nhiều người là Tại sao họ lại phạm tội? Xuất phát từ mục đích nào? Và động cơ nào đã thúc đẩy họ thực hiện hành vi phạm tội của mình? Vì vậy, việc nghiên cứu động cơ, mục đích của người phạm tội luôn là một vấn đề lớn rất quan trọng đặt ra cho các nhà tâm lý học. Trong phạm vi bài tập học kì em xin chọn đề tài số 01: “Động cơ phạm tội: lý luận và thực tiễn” để hoàn thành bài tập của mình.
Trang 1A MỞ ĐẦU
Trong những năm gần đây, cùng với sự phát triển của nền kinh tế toàn cầu,
sự phát triển của đời sống xã hội, tình hình tội phạm ở Việt Nam và trên thế giới ngày càng phức tạp và tinh vi Đặc biệt, chỉ tính trong những tháng đầu năm
2019, ở nước ta diễn ra rất nhiều vụ án có tình tiết ghê rợn, nổi bật như “5 người hiếp và sát hại nữ sinh giao gà trong ngày 30 Tết”, “cứa cổ tài xế xe taxi ở Mỹ Đình”, “Thầy cúng sát hại cả nhà tử vong”… và rất nhiều vụ án khác Tình trạng tội phạm diễn ra như trên luôn đặt ra câu hỏi cho nhiều người là Tại sao họ lại phạm tội? Xuất phát từ mục đích nào? Và động cơ nào đã thúc đẩy họ thực hiện hành vi phạm tội của mình? Vì vậy, việc nghiên cứu động cơ, mục đích của người phạm tội luôn là một vấn đề lớn rất quan trọng đặt ra cho các nhà tâm lý
học Trong phạm vi bài tập học kì em xin chọn đề tài số 01: “Động cơ phạm tội: lý
luận và thực tiễn” để hoàn thành bài tập của mình.
I Khái quát chung về động cơ phạm tội
1 Khái niệm động cơ
Đã có rất nhiều các quan niệm khác nhau về động cơ thông qua các lý thuyết của các tác giả khác nhau Sau đây em xin trình bày một số quan điểm của một số nhà tâm lí học về động cơ phạm tội:
Theo quan điểm của AbrahamMaslow về động cơ: Ông đưa ra một hệ
các thứ bậc nhu cầu được sắp xếp từ các nhu cầu sinh tồn cơ bản nhất đến những nhu cầu mang tính người hơn:
- Nhu cầu sinh lý
- Nhu cầu an toàn
- Nhu cầu được giao lưu tình cảm và được trực thuộc
- Nhu cầu được tôn trọng
- Nhu cầu về nhận thức
- Nhu cầu về thẩm mĩ
Trang 2- Nhu cầu được thể hiện mình
- Nhu cầu được giác ngộ
Maslow cho rằng, nhu cầu sinh lí là mạnh nhất, còn nhu cầu được thể hiện mình là yếu nhất Người ta sẽ cố gắng thỏa mãn những nhu cầu quan trọng nhất trước tiên Khi một người thành công trong việc thỏa mãn được nhu cầu quan trọng, nhu cầu đó sẽ không còn là một động lực thúc đẩy trong hiện tại nữa, và người ấy sẽ bị thúc đẩy để thỏa mãn nhu cầu quan trọng tiếp theo Như vậy, theo Maslow thì động cơ được hiểu như là nhu cầu, nhu cầu trở thành động lực quan trọng và việc tác động vào nhu cầu cá nhân sẽ thay đổi được hành vi và động cơ của con người, động cơ cũng mang tính thứ bậc, có cả động cơ thuần thúy sinh học và động cơ mang tính văn hóa – xã hội – tính người
Theo Leonchive (nhà tâm lý học Xô Viết) Ông nghiên cứu động cơ trên
cơ sở phương pháp luận tiếp cận khoa học Trong lý luận của mình ông nghiên cứu mối quan hệ giữa động cơ và cảm xúc, động cơ và nhu cầu, động cơ và nhân cách và phân tích kỹ thứ bậc của động cơ Động cơ chính là đối tượng có khả năng đáp ứng nhu cầu đã được chủ thể tri giác, biểu tượng tư duy đó là sự phản ánh chủ quan về đối tượng thoả mãn nhu cầu Nhưng không phải nhu cầu nào cũng trở thành động cơ hoạt động Chỉ khi nhu cầu “gặp” được đối tượng có khả năng thoả mãn thì khi đó nhu cầu mới trở thành động cơ hoạt động
Theo tâm lý học Mac_xit Tâm lý Mac – Xit lấy khái niệm hoạt động làm
trung tâm và then chốt Bất kỳ một hoạt động nào của con người đều được gắn với các động cơ cụ thể Vì vậy, khi đưa ra những quan điểm, những nguyên tắc phương pháp chỉ đạo nghiên cứu tâm lý, Vưgôtxki (1886-1934) đã đề cập tới vấn
đề động cơ Ông chỉ ra rằng muốn nghiên cứu các mối quan hệ thực của con người với toàn bộ thực tại xung quanh, nghĩa là nghiên cứu sự tác động qua lại giữa con người với thiên nhiên, giữa con người với con người trong đó có quan
Trang 3hệ của con người với chính bản thân mình Những nguyên tắc này đã đặt nền móng cho việc nghiên cứu động cơ sau này
Trong luận cương về Feuerbach, Marx đề cập bản chất con người không phải cái gì trừu tượng, vốn có của mỗi cá nhân riêng biệt, trong tính hiện thực của nó, bản chất con người là tổng hòa các mối quan hệ xã hội Và nếu con người có xác mà không có hồn thì đâu còn là con người! Và ngay cả người bình thường thì cuộc sống bản năng cũng được ý thức hóa
Con người không phải là cái túi đựng đầy phản xạ và hoạt động, không phải là dòng phản ứng, cử động sống mà là một dòng hoạt động Trong đó bao gồm cả dòng tư tưởng, dòng ý thức, đơn vị cuộc sống là từng hoạt động cụ thể Như vậy một tổ hợp các quá trình con người tác động vào đối tượng nhằm mục đích thỏa mãn nhu cầu nhất định và chính kết quả của hoạt động là cụ thể hóa nhu cầu của chủ thế Nói đơn giản hơn, hoạt động bao gồm cả hành vi, lẫn tâm
lý, ý thức, công việc chân tay và công việc trí óc Như vậy trong khi tạo ra và chiếm lĩnh các quan hệ xã hội, con người hình thành nên bộ mặt tâm lý, hình thành động cơ Như vậy, động cơ là tiền đề, điều kiện đầy đủ nhất của hoạt động Không có động cơ sẽ không có hoạt động của con người, động cơ đóng vai trò thúc đẩy, duy trì hoạt động, động cơ là mục đích cuối cùng của hoạt động
Như vậy, mặc dù có rất nhiều quan điểm khác nhau về động cơ, tuy nhiên điểm chung của các quan điểm đều xem động cơ là sự định hướng, kích thích,
thúc đẩy hành vi và hoạt động của con người Dưới góc độ của Tâm lí học, động
cơ được hiểu là một trạng thái tâm lí bên trong thúc đẩy hoạt động, làm tăng thêm tính tích cực ở chủ thể và hướng thái độ của chủ thể vào những mục đích nhất định 1
2 Động cơ phạm tội
1 Hành vi phạm tội nhìn nhận từ góc độ tâm lí học – Đặng Thanh Nga - Tạp chí luật học
Trang 42.1 Khái niệm động cơ phạm tội
Theo phân tích ở trên, động cơ là một trạng thái tâm lí bên trong thúc đẩy hoạt động, làm tăng thêm tính tích cực ở chủ thể và hướng thái độ của chủ thể vào những mục đích nhất định
Như vậy, động cơ phạm tội là các yếu tố tâm lý bên trong thúc đẩy người phạm tội thực hiện hành vi phạm tội Đó có thể là những xúc cảm, tình cảm,
mong muốn, những hình ảnh tâm lý Ví dụ: Giết người vì động cơ đê hèn hoặc
để che giấu một tội phạm khác…
2.2 Cơ sở hình thành động cơ phạm tội
Nhu cầu của con người là cơ sở để hình thành động cơ Tuy nhiên, không phải bất cứ nhu cầu nào cũng là động cơ thúc đẩy hành vi Chỉ khi nhu cầu không được thỏa mãn và gặp sự tác động tương thích của điều kiện bên ngoài thì
nó mới trở thành động cơ Ví dụ: Động cơ của hành vi trộm cắp được hình thành
từ các yếu tố tham gia chính trong hoạt động hành vi trộm cắp, có thể là: Lòng tham, ham muốn vật chất, muốn có tiền được ăn chơi, muốn có cuộc sống giàu sang và đầy đủ hơn hoặc do các yếu tố như thiếu ý chí, lười biếng trong công việc, chỉ muốn ăn chơi mà không muốn làm, dễ sa ngã,… dẫn đến việc không chấp nhận được sự thiếu cân bằng giữa nhu cầu cho cuộc sống và số tiền mình kiếm ra, công việc mình có… Những yếu tố trên đã thường trực, hấp dẫn người phạm tội và khi gặp điều kiện thuận lợi, đối tượng phù hợp sẽ trở thành động cơ thúc đẩy hành vi trộm cắp
Động cơ phạm tội là nguyên nhân bên trong trực tiếp đưa con người đến quyết định thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội Động cơ phạm tội biểu hiện mức đọ nguy hiểm cho xã hội của hành vi và của nhân cách người phạm tội Trong những trường hợp phạm tội với lỗi cố ý luôn tồn tại động cơ phạm tội vì một người cố ý phạm tội là việc người đó hiểu rõ hành vi của mình là trái pháp
Trang 5luật, đi ngược lại với lợi ích xã hội, nhìn thấy rằng hành vi của mình sẽ gây ra những hậu quả xấu nhưng vẫn mong muốn hậu quả đó xảy ra hoặc không mong muốn xảy ra nhưng vẫn có ý thức để mặc cho hậu quả đó xảy ra; còn trong trường hợp phạm tội với lỗi vô ý thì chỉ tồn tại động cơ ứng xử, nó không đóng vai trò là động thúc đẩy việc thực hiện tội phạm vì một người vô ý phạm tội là người đó thấy hành vi của mình có thể gây nguy hại đến xã hội nhưng cho rằng hậu quả đó không xảy ra, nếu xảy ra cũng ngăn ngừa được hoặc người có hành vi phạm tội là do bởi người đó không thấy trước được hậu quả nguy hiểm mà mình gây ra
Một động cơ tốt cũng có thể dẫn đến hành vi phạm tội
2.3 Ý nghĩa của việc xác định động cơ phạm tội
Việc xác định động cơ phạm tội và nghiên cứu các động cơ ấy có ý nghĩa rất quan trọng đối với các nhà tâm lý học và cơ quan điều tra trong việc:
Xác định mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội
Dự báo khả năng tái phạm của người phạm tội
Xác định khung hình phạt đối với người phạm tội
Xác định những tình tiết tăng nặng hoặc giảm nhẹ trách nhiệm hình sự khi quyết định hình phạt đối với người phạm tội
II Thực tiễn áp dụng nghiên cứu động cơ phạm tội ở một số tội phạm
1 Động cơ của người phạm tội ma túy
Ở Việt Nam, đấu tranh phòng chống tệ nạn ma túy và các tội phạm về ma túy trong nhiều năm qua đã được Đảng và Nhà nước quan tâm, chỉ đạo thực hiện Tuy nhiên, tệ nạn ma túy và các tội phạm về ma túy ngày càng diễn ra phức tạp; đặc biệt những người phạm tội ma túy sử dụng rất nhiều các xảo quyệt tinh
vi nhằm qua mắt các cơ quan chức năng
Đầu tiên, nói về nhu cầu là cơ sở để hình thành động cơ phạm tội Phần lớn người phạm tội ma túy họ đều với mục đích vật chất, tiền bạc Do lòng tham
Trang 6về vật chất, tiền bạc, muốn hưởng thụ một cuộc sống và lối sống hơn người… kết hợp với sự lười biếng, muốn có tiền tiêu xài hàng ngày, thiếu ý chí, dễ sa ngã… đã là các yếu tố hấp dẫn, luôn thường trực và khi nào có điều kiện thuận lợi thì họ sẽ thực hiện hành vi phạm tội của mình Điểm siêu lợi nhuận của nhóm tội ma túy, đây là điều không ai có thể phủ nhận được Khó có tội phạm nào, thậm chí ngành kinh tế nào mang lại lợi nhuận nhanh và nhiều như tội phạm về
ma túy Vì thế, họat động này là hoạt động chủ đạo, tác động đến đời sống tâm lý
và sự phát triển hình thành nhân cách của họ theo hướng lệch chuẩn
Người phạm tội ma túy là người phạm tội với “lỗi cố ý” Họ biết hành vi của mình là trái pháp luật, đi ngược lại với lợi ích xã hội, nhìn thấy rằng hành vi của mình sẽ gây ra những hậu quả xấu nhưng lợi nhuận do ma túy đem lại đối với họ là quá lớn, khiến họ bất chấp tất cả đạo lý, tù tội thậm chí cả mạng sống của mình Hơn nữa, một số người phạm tội tin rằng với phương thức, thủ đoạn thực hiện hành vi phạm tội của mình sẽ khó bị phát hiện vì cất giấu, vân chuyển, giao nhận, phi tang dễ dàng
Tóm lại, những người phạm tội ma túy bao giờ cũng có động cơ phạm tội
và là người phạm tội với lỗi cố ý Động cơ này thúc đẩy họ thực hiện các hành vi phạm tội để thỏa mãn nhu cầu, đạt được mục đích như: thu được siêu lợi nhuận
từ việc mua bán trái phép chất ma túy, có muốn cuộc sống giàu nhanh mà không cần phải làm việc quá nhiều, có một cuộc sống hơn người…
2 Động cơ người phạm tội kinh tế
Hiện nay, nền kinh tế thị trường ngày càng phát triển cùng với đó là các tội phạm kinh tế ngày càng gia tăng và phức tạp Tội phạm kinh tế liên quan đến các tội cụ thể như: buôn lậu, trốn thuế, thao túng thị trường chứng khoán, cho vay nặng lãi trong giao dịch dân sự,… Phần lớn những người phạm tội này là người
có chức vụ quyền hạn, là công nhân viên chức,… Tội phạm kinh tế không chỉ
Trang 7diễn ra ở thành phố, các vùng kinh tế trọng điểm mà còn diễn ra ở huyện, thị xã địa phương, nông thôn Có một dấu chấm hỏi lớn đặt ra là Tại sao tội phạm kinh
tế lại diễn ra phổ biến và động cơ nào thúc đẩy họ thực hiện hành vi phạm tội đó?
Về nhu cầu là cơ sở hình thành động cơ:
Thứ nhất, sự khó khăn về kinh tế đã tác động trực tiếp đến đời sống của
các gia đình, của cán bộ công chức, của công nhân… làm suy giảm cả về
tinh thần lẫn vật chất Sự suy giảm về mặt tinh thần dẫn đến hình thành tâm lý tiêu cực, tính ích kỉ, sự tha hóa, buông thả trong lối sống; sự suy
giảm về vật chất nảy ra lòng tham, ham muốn về tiền bạc, mong muốn
một cuộc sống tốt hơn,… Hai sự suy giảm đó đã là yếu tố thúc đẩy, hấp dẫn người phạm tội thực hiện hành vi phạm tội khi có điều kiện thuận lợi
Thứ hai, do đời sống của con người ngày càng phát triển và được nâng
cao nên nhu cầu của con người cũng phải tăng lên Họ muốn thỏa mãn nhu cầu của mình hơn nên phần con sẽ trội hơn phần người Tính ích kỷ, tham lam, đố kỵ của con người cũng từ đó mà được bộc phát ra Thêm sự cuốn hút của chính đồng tiền đã khiến cho con người bất chấp mọi thứ, kể
cả tính mạng của mình
Bên cạnh đó là do sự tác động tiêu cực của cơ chế quản lý, công tác tổ chức cán bộ Cơ chế quản lý trong giai đoạn trước đây dẫn đến nhiều hiện tượng quan liêu, lợi dụng tài sản của nhà nước, tư lợi cho bản thân, xâm phạm đến tài sản của quốc gia Trong cơ chế quản lý mới là hàng loạt những thay đổi, cải cách kéo theo đó là sự lúng túng, bất cập, rối loạn từ chính sách, pháp luật nhà nước, kết hợp với tính tùy tiện, cơ hội của con người đã trở thành động cơ thúc đẩy hành vi phạm tội của họ Mặt khác, sự yếu kém trong trình độ quản lý, thiếu kiến thức và kinh nghiệm hay thiếu các phẩm chất đạo đức cần thiết của lãnh đạo; xử
Trang 8lý các vi phạm chưa nghiêm chỉnh đã trở thành những động cơ của hành vi phạm tội về kinh tế
Qua phần phân tích của hai loại tội phạm là Tội phạm ma túy và Tội phạm kinh tế đã phần nào giúp chúng ta hiểu được động cơ thúc đẩy thực hiện hành vi phạm tội để thỏa mãn các nhu cầu hay mục đích của người phạm tội Thấy được các yếu tố và điều kiện thuận lợi để giúp cho người phạm tội thực hiện hành vi phạm tội của mình Tìm ra được động cơ thúc đẩy thực hiện hành vi phạm tội và điều kiện nảy sinh hành vi phạm tội là yếu tố rất quan trọng để cơ quan chức năng có thể nhận biết được tình hình tội phạm và từ đó để đề ra các biện pháp để ngăn chặn và phòng ngừa tội phạm
Qua việc tìm hiểu và phân tích về động cơ phạm tội đã cho thấy việc quan trọng của việc nghiên cứu động cơ phạm tội phục vụ cho xác định sự thật của vụ
án, xác định sự nguy hiểm của hành vi phạm tội, xác định các tình tiết tăng nặng
và giảm nhẹ trách nhiệm hình sự và xác định khung hình phạt Bài làm của em còn nhiều thiếu sót do còn hạn chế trong kinh nghiệm mong các thầy cô cho ý kiến, và có thể bỏ qua nếu sai sót chỗ nào
MỤC LỤC
A MỞ ĐẦU 1
B NỘI DUNG 1
I Khái quát chung về động cơ phạm tội 1
1 Khái niệm động cơ 1
Trang 92 Động cơ phạm tội 3
2.1 Khái niệm động cơ phạm tội 3
2.2 Cơ sở hình thành động cơ phạm tội 4
2.3 Ý nghĩa của việc xác định động cơ phạm tội 5
II.Thực tiễn áp dụng nghiên cứu động cơ phạm tội ở một số tội phạm 5 1 Động cơ của người phạm tội ma túy 5
2 Động cơ người phạm tội kinh tế 6
C KẾT LUẬN 8
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Tập bài giảng Tâm lý học Tội phạm – Trường Đại học Luật Hà Nội
2 Đặng Thanh Nga (chủ biên), Giáo trình tâm lí học đại cương, Trường Đại học
Luật Hà Nội, Nxb CAND, Hà Nội, 2010.
3. Đặng Thanh Nga (chủ biên), Giáo trình tâm lí học Tư pháp, Trường Đại học
Luật Hà Nội, Nxb CAND, Hà Nội, 2012
Trang 104. Hành vi phạm tội nhìn nhận từ góc độ tâm lí học – Đặng Thanh Nga - Tạp chí luật học
về động cơ của A MASLOW