Nghệ thuật bút kí chân dung của hà minh đức qua người của một thời và tài năng và danh phận

Đến với phê bình văn học từ khi còn rất trẻ, gắn bó với nó hơn một nửathế kỷ, Hà Minh Đức có cái nhìn sâu sắc, uyên bác về những tác phẩm vănhọc hiện đại đồng thời ông cũng là người nắm

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Hà Nội - 2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

4 Mục đích nghiên cứu 5

5 Phương pháp nghiên cứu 5

6 Bố cục luận văn 6

NỘI DUNG 7

Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ THỂ TÀI CHÂN DUNG VĂN HỌC TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM HIỆN ĐẠI 7

1.1 Khái niệm thể tài chân dung văn học 7

1.2 Nguồn gốc ra đời và sự phát triển của thể tài chân dung văn học ở Việt Nam 10

1.2.1 Nguồn gốc 10

1.2.1.1 Con người cá nhân ra đời, nghề văn được xác lập 11

1.2.1.2 Sự tiếp thu văn học nước ngoài 14

1.2.1.3 Phê bình văn học phát triển 15

1.2.2 Sự phát triển 17

1.3 Đặc trưng của thể tài chân dung văn học 20

1.3.1 Chân dung văn học là một thể văn học thuộc loại bút ký 20

1.3.2 Chân dung văn học là thể văn học bộc lộ rõ nét chủ quan của người viết 22

1.3.3 Chân dung văn học mang tính phê bình văn học 24

TIỂU KẾT 26

Chương 2 ĐẶC SẮC TÀI NĂNG VÀ NHÂN CÁCH QUA CHÂN DUNG CÁC KIỂU NHÂN VẬT CỦA HÀ MINH ĐỨC 27

2.1 Các nhà chính trị 27

2.2 Các nhà văn hóa, nhà giáo, nhà nghiên cứu văn học 33

2.3 Các nhà văn nghệ sĩ 40

TIỂU KẾT 51

Chương 3 NGHỆ THUẬT KHẮC HỌA CHÂN DUNG NHÂN VẬT TRONG BÚT KÝ CỦA HÀ MINH ĐỨC 52

3.1 Nghệ thuật miêu tả 52

3.1.1 Miêu tả bề ngoài nhân vật 52

3.1.2 Miêu tả cử chỉ, ngôn ngữ của nhân vật 56

3.2 Nghệ thuật kể chuyện 62

3.2.1 Cách kể chuyện 62

3.2.2 Điểm nhìn nghệ thuật 64

3.2.3 Tư thế của người kể 67

3.3 Giọng điệu kể chuyện 69

3.3.1 Giọng điệu trân trọng, ca ngợi 69

3.3.2 Giọng điệu chân thật 70

3.3.3 Giọng điệu chậm rãi, trầm tư 71

3.3.4 Giọng điệu hóm hỉnh 73

3.4 Bố cục bài bút ký 75

3.5 Đặc điểm thể tài bút ký chân dung của Hà Minh Đức 76

3.5.1 Bút ký tiểu luận 76

3.5.2 Bút kí gắn liền với nghiên cứu 77

TIỂU KẾT 79

KẾT LUẬN 80

TÀI LIỆU THAM KHẢO 82

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Thể tài chân dung văn học vốn đã ra đời từ khá lâu song trong khoảng

10 đến 15 năm trở lại đây, thể tài này mới phát triển mạnh mẽ, được ngườiđọc hứng thú đón nhận Có thể điểm qua những cây bút có tiếng về lĩnh vựcchân dung văn học như Nguyễn Đăng Mạnh, Vương Trí Nhàn, Nguyễn KhắcPhê, Văn Giá, Hữu Đạt, Nguyễn Phong Nam, Phan Ngọc Thu, Nguyên An

Họ đều là những nhà phê bình, nhà giáo có tiếng trong lĩnh vực nghiên cứu vàphê bình văn học

Hà Minh Đức là một nhà phê bình nổi tiếng, một nhà giáo ưu tú và mộttrái tim thơ chân cảm Với một tâm hồn tinh tế, nhạy cảm, một trí tuệ uyênbác, giáo sư đã có những nghiên cứu giàu giá trị, đóng góp to lớn trong lĩnhvực nghiên cứu, phê bình văn học Ông là một trong số ít những nhà nghiêncứu viết nhiều, viết đều ở mỗi giai đoạn với nhiều thể loại Ông đã xuất bản

gần 40 tác phẩm, tiêu biểu như: Nhà văn và tác phẩm (1971); Thơ và mấy vấn

đề trong thơ Việt Nam hiện đại(1974); Thời gian và trang sách (1987); Khảo luận văn chương (1987); Nguyễn Bính, thi nhân của đồng quê(1996); Đi tìm chân lý nghệ thuật(1998); C Mác, Ph Ăng-ghen, V.I.Lê-nin và một số vấn đề

lý luận văn học (1982); Văn thơ Hồ Chí Minh (2000); Văn chương-tài năng

và phong cách(2001) ; các công trình nghiên cứu về các tác giả tiểu thuyết,

phóng sự truyện ngắn ở hai giai đoạn 1900-1945 và văn xuôi Việt Nam sauCách mạng Tháng Tám 1945 Với hàng chục đầu sách, bài viết, ông đã cócông khắc họa sự vận động và những điểm nhấn của thơ ca và văn xuôi ViệtNam hiện đại

Đến với phê bình văn học từ khi còn rất trẻ, gắn bó với nó hơn một nửathế kỷ, Hà Minh Đức có cái nhìn sâu sắc, uyên bác về những tác phẩm vănhọc hiện đại đồng thời ông cũng là người nắm giữ nhiều kỷ niệm về nhữngnhà văn, nhà thơ, các nhà nghiên cứu phê bình văn học

Ở độ tuổi “xưa nay hiếm”, sức khỏe không còn tốt nhưng với tấm lòngbiết ơn những nhà nghiên cứu, nhà văn, nhà thơ - những con người tài năng,ông mong muốn “ghi lại qua những trang viết về hình ảnh các nhà văn, cácthầy giáo tài năng được tiếp xúc dưới dạng bút ký”, “ghi lại

những nét đẹp, sinh động trong đời thường” để “mong ước đem lại điều gì cóích cho lớp trẻ” (1) Và bút ký Tài năng và danh phận, Người của một thời được xuất bản trong sự chờ đợi của sinh viên, học sinh, những người yêu

thích văn chương

Hai cuốn bút ký không chỉ cung cấp cho người đọc những kiến thứcphê bình sắc sảo mà thông qua đó, người đọc còn được chiêm ngưỡng, tìmhiểu con người được biểu hiện trong nhiều chân dung

Đối với giáo viên và học sinh, bút ký chân dung của Hà Minh Đứcđóng vai trò quan trọng trong giảng dạy và cảm thụ tác phẩm văn học trên ghếnhà trường Đối với sinh viên, bút ký là tài liệu quan trọng trong bước đầunghiên cứu văn học tại trường Đại học Tuy nhiên, từ khi những bút ký đượcxuất bản, chưa có công trình nghiên cứu nào viết, nhận định về nó ngoài một

số bài báo mang tính giới thiệu

Khi còn là sinh viên khoa Văn và hiện nay là học viên, từng đọc nhiềucông trình nghiên cứu của giáo sư, tôi ngưỡng mộ tài năng của giáo sư tronglĩnh vực phê bình nghiên cứu và sáng tác Tôi mong muốn sẽ có dịp để viết vềmột trong nhiều tác phẩm sáng tác của giáo sư Hơn hết, là một giáo viên dạyNgữ văn ở bậc THCS, hai cuốn bút ký của giáo sư là tài liệu quan trọng đốivới tôi, cung cấp cho tôi nguồn tư liệu góp phần làm phong phú kiến thứcgiảng dạy, mở rộng tầm nhìn đa diện trong nghiên cứu tác giả, tác phẩm vănhọc Việt Nam hiện đại Cùng với nghị quyết Trung ương VIII về thay đổi cănbản toàn diện giáo dục từ năm 2015, việc nghiên cứu về bút ký chân dung qua

Tài năng và danh phận và Người của một thời còn giúp những giáo viên

(1) Lời nói đầu cuốn Tài năng và danh phận, Nxb Chính trị quốc giá - Sự thật, 2014.

giảng dạy có thể hướng tới dạy tích hợp liên môn trong các trường phổ thông,đặc biệt nghiên cứu ở một số tác giả gắn với những biến cố lịch sử của đấtnước trong từng thời kì.

Xuất phát từ những lí do trên, tôi lựa chọn đề tài: Nghệ thuật bút

ký chân dung của Hà Minh Đức qua Người của một thời và Tài năng

và danh phận.

2 Lịch sử vấn đề

Như đã nói ở trên, thể tài chân dung văn học không phải là thể tài mớixuất hiện Tuy nhiên, gần đây, chính xác từ năm 2000, thể tài này mới pháttriển mạnh mẽ, trở thành một trong những thể tài văn học góp phần làm nêndiện mạo văn học Việt Nam thế kỷ XXI

Gần đây, có nhiều cây bút viêt thể tài này đặc biệt thành công như:

Nguyễn Đăng Mạnh với Chân dung văn học (NXB Thuận Hóa, 1990), Nhà

văn Việt Nam hiện đại, chân dung và phong cách (NXB Trẻ, 2000); Vương

Trí Nhàn có Những kiếp hoa dại (NXB Hội nhà văn, 1993), Cây bút, đời

người (NXB Trẻ, 2002), Ngoài trời lại có trời (NXB Hội nhà văn, 2003), Có những nhà văn như thế (NXB Hội nhà văn, 2006), Cánh bướm và đóa hướng dương (NXB Phụ nữ, 2006); Nguyễn Khắc Phê có Hiện thực và sáng tạo tác phẩm văn nghệ (NXB Hội nhà văn, 2006); Nguyên An có Chân dung văn học Việt Nam (NXB Hội nhà văn, 2010) đều là những cuốn sách có giá trị.

Tác phẩm nhiều nhưng nghiên cứu tác phẩm chân dung văn học lạikhông nhiều, có thể nói là hiếm Có thể điểm qua một số công trình nghiêncứu như:

- Thể chân dung văn học trong nền văn học Việt Nam hiện đại của ĐỗThị Cẩm Nhung trên http://vannghedanang.org.vn Đây là bài viết giới thiệu

về một số nhà văn, nhà nghiên cứu viết chân dung văn học dựa trên hai khíacạnh Một là những tác phẩm chân dung văn học tiêu biểu Hai là phong cáchviết, giọng điệu riêng của từng tác giả, quan niệm của tác giả về thể loại chân

dung văn học Với Nguyễn Đăng Mạnh thì “việc dựng chân dung văn học làđiều cực khó, vì “Phải làm sao “chớp” được những nét tiêu biểu, những chitiết “xuất thần” của nhà văn Văn chân dung rất gần với văn sáng tác Nó làmột thứ bút kí về người thật việc thật Phải có điều kiện tiếp xúc nhiều với

“người thật” Phải có óc tưởng tượng và khả năng hư cấu để dựng cảnh, dựngngười, tạo không khí” mới viết được chân dung văn học Với Vương TríNhàn, ông lại chủ yếu khai thác con người chân dung văn học qua tác phẩm

và ông viết chân dung văn học “không chỉ dành riêng cho học sinh trongtrường học” bởi tác phẩm của ông “giống như thuốc kháng sinh vậy” Ngoài

ra, bài viết còn viết về nhiều tên tuổi khác như Nguyễn Khắc Phê, Nguyên An,Văn Giá, Hữu Đạt, Nguyễn Phương Nam Tuy nhiên, bài viết mới chỉ dừnglại ở một số tác giả, chưa có đánh giá chung, khái quát về thể tài chân dungvăn học và sự phát triển của nó hiện nay

- Xung quanh thể tài chân dung văn học của Lại Nguyên Ân trên

lainguyenan.free.fr Bài viết nêu lên định nghĩa về thể tài chân dung văn học

và một số đặc điểm của nó Tuy nhiên, bài viết vẫn chưa đưa ra được cái kếtluận cho thể tà này cũng như chưa đánh giá được sự phát triển của thể tài chândung văn học cũng như đưa ra được khái niệm cuối cùng về nó

- Thể chân dung văn học từ 1986 đến nay của Văn Giá là một trong

những bài viết có chất lượng nêu được những đặc điểm cơ bản của thể tàichân dung văn học và những đóng góp của nó trong văn học Việt Nam hiệnđại Song bài viết còn mang tính chung chung, chưa đi vào một tác phẩm cụthể nào

Về các công trình nghiên cứu có Nguyễn Quốc Luân với luận án Phó

tiến sĩ năm 1993: Thể chân dung văn học trong văn học Việt Nam từ 1930 đến

nay Luận án đã trình bày được lược đồ phát triển của thể chân dung văn học

từ 1930 đến 1993 và những đặc điểm nội dung và nghệ thuật của từng thời kỳ.Song luận án chưa thể đề cập đến giai đoạn “bùng nổ” của bút ký chân dung

từ năm 2000 trở lại đây

Ở các thư viện trường Đại học, những luận văn viết về đề tài chân dungvăn học còn rất ít Hầu hết các luận văn đều đào xới những thể tài quen thuộcnhư truyện ngắn, tiểu thuyết, tự truyện Điều đó khẳng định rằng thể tài chândung văn học chưa được nghiên cứu đúng với tầm của nó.

Tôi hi vọng công trình nghiên cứu của mình sẽ góp một phần nhỏ làmphong phú kho tài liệu nghiên cứu thể chân dung văn học

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là:

- Nguồn gốc thể tài chân dung văn học

-Đặc điểm thể tài chân dung văn

học Phạm vi nghiên cứu:

- Thể tài chân dung văn học từ 1930 đến nay

- Nghệ thuật bút ký chân dung của Hà Minh Đức qua Người của một

thời và Tài năng và danh phận.

4 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận văn Nghệ thuật bút ký chân dung của

Hà Minh Đức qua Người của một thời và Tài năng và danh phận.

- Góp phần làm phong phú kho tài liệu nghiên cứu thể tài chân dung

nói chung và bút ký Hà Minh Đức nói riêng

- Góp phần nghiên cứu, tìm hiểu những đặc điểm nội dung và nghệ

thuật trong tác phẩm Người của một thời và Tài năng và danh phận

- Góp một tiếng nói tri ân đến với những danh nhân trong tác phẩm

Người của một thời và Tài năng và danh phận, đặc biệt là những nhà nghiên

cứu, nhà phê bình, nhà giáo như giáo sư Đặng Thai Mai, giáo sư Phan Cự Đệ,giáo sư Hà Minh Đức

5 Phương pháp nghiên cứu

5

Bên cạnh đó, luận văn còn sử dụng các phương pháp nghiên cứu liênngành như: Phương pháp thống kê, phương pháp xã hội học nhằm đạt đượcmục đích nghiên cứu cao nhất, chất lượng tốt nhất cho luận văn.

6 Bố cục luận văn

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, luận văn gồm ba chương chính:

Chương 1 Khái quát về thể tài chân dung văn học trong văn học Việt

Nam hiện đại

Chương 2 Đặc sắc tài năng và nhân cách qua chân dung các kiểu nhân

vật của Hà Minh Đức

Chương 3 Nghệ thuật khắc họa chân dung nhân vật trong bút ký của

Hà Minh Đức

NỘI DUNG Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ THỂ TÀI CHÂN DUNG VĂN HỌC

TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM HIỆN ĐẠI 1.1 Khái niệm thể tài chân dung văn học

Trong bộ sách Bách khoa văn học giản lược của Liên Xô gồm chín tập

với gần chục ngàn trang khổ lớn 20x26 cm dành cho chân dung văn học cả

thảy 12 dòng, chưa thành một mục riêng mà chỉ ghép chung trong mục Chân

dung trong văn học: “Một loại bút ký mang tính chất tư liệu, viết về nhà văn,

họa sĩ, nhà hoạt động xã hội xuất chúng, v.v xây dựng trên cơ sở trò chuyệnvới “nhân vật” đó Chân dung văn học hướng vào việc dựng lại diện mạo toànvẹn (hình thể, tinh thần, sáng tác…) của nhân vật hoặc hướng vào việc khámphá nét chủ đạo của cuộc đời “nhân vật” ấy, có khi qua một lát cắt thời giannhất định” như ba chân dung Gorki viết về L.Tolstoi, Chekhov, Essenin, cácchân dung A.V Chukovski viết về Andrei Belyi.” (2)

Ở Việt Nam, thể tài chân dung văn học cũng chưa được nhiều độc giảbiết đến Những định nghĩa về thể tài này còn mơ hồ, thiếu sự định hình, tínhthống nhất Song, khi đọc tên thể tài, người ta đều có thể hình dung rằng đây

là một thể tài gắn với việc miêu tả chân dung một người nào đó bằng bút phápvăn học Chân dung này có thể được hiểu là khuôn mặt, dáng dấp, giọngđiệu cũng có thể hiểu là toàn bộ cuộc đời, sự nghiệp và phẩm chất, tính cáchcủa một con người Có lẽ từ “chân dung” này là một từ vay mượn của hội họahay nhiếp ảnh Hình ảnh của một con người bao gồm cả nét bên ngoài và nộitâm bên trong (được bộc lộ qua những nét bên ngoài) được nhiếp ảnh và hộihọa ghi lại, làm ngưng lại vĩnh viễn ở một lát cắt thời gian nào đó được gọi làchân dung Và khi từ “chân dung” đi kèm từ “văn học” có thể được hiểu nôm

na đó là hình ảnh được vẽ bằng ngôn từ

(2) Lại Nguyên Ân, Xung quanh thể tài chân dung văn học, Tuần báo Văn nghệ số 49

(12/1984), lainguyenan.free

Hiện nay, có nhiều tranh cãi xoay quanh việc tác phẩm này có phảichân dung văn học không, tác phẩm kia có phải chân dung văn học không Cóđiều đó là do người ta chưa có một khái niệm thống nhất và đúng đắn về thểtài này Một số người cho rằng thể tài chân dung văn học trùng với thể tài phêbình và nghiên cứu Điều này là sai.

Khi nhân vật chân dung là tác giả văn học, thể loại chân dung văn họcrất gần với thể loại phê bình, nghiên cứu nhưng nó không đồng nhất với mộttrong hai thể loại phê bình hay nghiên cứu Bởi khi viết về một tác giả, nhàvăn không tránh khỏi việc phân tích, đánh giá, nhận định, bình luận về sựnghiệp, đặc điểm sáng tác trong tác phẩm của anh ta Mà phân tích, đánh giá,nhận định, bình luận đó chính là phê bình và nghiên cứu văn học

Song, thể tài chân dung văn học không hoàn toàn khai thác nhân vậtqua tác phẩm của nhân vật đó Nó là một thể tài không thể thiếu tiểu sử, sinhhoạt, cá tính, hình thể, hoạt động, giao tiếp của nhân vật chân dung Nhữngđặc điểm này được nhà văn nhìn ngắm, ghi nhớ trong những tiếp xúc đờithường và đưa vào tác phẩm một cách chân thực (hoặc có chút "sáng tạo"nhưng ở mức độ vừa phải, không bóp méo sự thật) Như vậy, thể tài chândung văn học không thể đánh đồng với phê bình và nghiên cứu văn học Và

các cuốn như Nhà văn Việt Nam (tập I và II) của Phan Cự Đệ và Hà Minh Đức; Nhà văn, tư tưởng và phong cách của Nguyễn Đăng Mạnh không phải

là những tác phẩm thuộc thể tài chân dung văn học

Một số khác lại cho rằng, thể tài chân dung văn học gần giống truyện

Đó là câu chuyện nhỏ về một con người sống được miêu tả với cách ứng xử,ngoại hình, tính cách như nhân vật trong tác phẩm truyện ngắn Có điều nhânvật này là danh nhân như các nhà văn, nhà thơ, nhà soạn kịch, họa sĩ, nhạcsĩ và những miêu tả trong tác phẩm chân dung văn học là những miêu tảchân thực, ít có hư cấu

Tuy nhiên, thể tài chân dung văn học không thể thiếu những nét nghiêncứu ở mức độ phân tích và khái quát hóa về sự nghiệp sáng tác, phong cáchsáng tác và một số tác phẩm tiêu biểu của nhà văn, nhà thơ, nhà họa sĩ Do

đó, đánh đồng giữa thể tài chân dung văn học với truyện ngắn cũng là khôngđúng Hơn nữa trong thể tài chân dung văn học, những câu chuyện về các nhàvăn, nhà thơ là những mảnh ghép của cuộc sống được đưa vào tác phẩm bằngphương pháp tự sự chân thật Song, những mảng tự sự đó chưa thể là mộttruyện ngắn hoàn chỉnh

Như vậy, tóm lại, trong thể tài chân dung văn học, chúng ta thấy có sự phatrộn giữa hai dòng Một là thể loại phê bình, nghiên cứu Hai là thể loại tự sự

Chân dung văn học cũng khác với nhiếp ảnh và hội họa Khác biệt đầutiên dễ nhận biết nhất đó chính là khác biệt trong chất liệu tạo hình chân dung.Một bên là màu sắc, là kỹ thuật bấm máy và một bên là ngôn từ hay chất vănhọc Chân dung văn học với những đặc điểm như đã nói đến ở trên tất nhiênnên và phải được viết bởi một nhà nghiên cứu văn học, một nhà văn Bởi chỉ

có một nhà nghiên cứu văn học hoặc một nhà văn thì mới có cái nhìn, cáchnhìn toàn diện và sâu sắc về sự nghiệp sáng tác của nhân vật chân dung vàxây dựng sống động một hình ảnh chân dung vừa có bề nổi ngoại hình vừa có

bề sâu nhân cách, nội tâm “Người viết ở đây cần xuất hiện với tư cách mộtnhà văn, in cái nhìn, cách cảm thụ và đánh giá cùng sự diễn đạt của nhà văn.Đây là nét hơi tinh tế, không phải bất cứ độc giả nào cũng thấy ngay, nhưng

có lẽ là nét cốt yếu khiến cho chân dung văn học đúng là văn học, có chỗđứng trong văn học.” (3)

Song, có thể nói rằng, chất văn học trong thể tài chân dung khônggiống với các thể tài khác Nhà văn cũng có quyền hư cấu, tưởng tượng vàsáng tạo trong ngôn từ nhưng đó là sự hư cấu có giới hạn, nương theo sự thật

và tôn trọng sự thật để làm sao hình ảnh nhân vật không bị bóp méo so với(3) Lại Nguyên Ân, Thể tài chân dung văn học, Báo Văn nghệ số 49 (12/1984)

hình ảnh của họ trong đời sống thực Thể tài chân dung văn học là luận bàn, lýgiải về một nghệ sĩ, sự đánh giá vị trí và vai trò của con người đó trong mộtnền văn nghệ Một tác phẩm chân dung văn học dễ dãi, đi xa rời thực tế thìnhững luận bàn và lý giải đó sẽ kém giá trị.

Như vậy, thể tài chân dung văn học là thể tài dùng ngôn ngữ văn học,chất liệu của văn học để xây dựng hình ảnh về một con người thực trong xãhội với những nét khái quát về sự nghiệp, tài năng, danh phận và ngoại hình,tính cách, phẩm chất một cách chân thực Thể chân dung văn học như mộtthể kí đặc biệt, nơi đó có sự kết hợp giữa việc sáng tác trong miêu tả chândung tinh thần và đánh giá, phân tích các sáng tác, phong cách của các nhàvăn, nhà thơ, họa sĩ

1.2 Nguồn gốc ra đời và sự phát triển của thể tài chân dung văn học ở Việt Nam

1.2.1 Nguồn gốc

Việc tìm hiểu nguồn gốc của một thể loại văn học là vô cùng khó khăn

Tiến sĩ Nguyễn Quốc Luân có một công trình luận án nghiên cứu Thể chân

dung văn học trong văn học Việt Nam từ 1930 đến nay (1993) cũng viết:

“chúng tôi chỉ giám dè dặt” khi nói về nguồn gốc của thể loại này

Trong nghiên cứu trên, ông cho rằng thể loại chân dung văn học ViệtNam trước hết được bắt nguồn từ chính những thể loại thơ văn viết về ngườithật, việc thật trong văn học cổ, văn học trung đại Việt Nam Đó là các bàivịnh các nhân vật lịch sử, các bài văn tế, các bài Nhân vật chí trong các sáchlịch sử Thứ hai ông cho rằng, thể chân dung văn học cũng xuất phát từ nhữngbài bạt, dẫn, tựa đã có từ lâu trong văn học Việt Nam “Ở các bài viết đó, cùngvới việc bình văn thơ, người viết đã có thói quen nói về công đức, thói quensáng tác của tác giả các áng văn đó”[19, tr11] Đó là nền tảng để khi hội đủcác điều kiện như Cở sở ý thức xã hội thay đổi, sự phát triển mạnh mẽ của vănhọc về mặt xu hướng nghệ thuật và phong cách sáng tác, sự tiếp thu từ

văn học nước ngoài, thể loại chân dung văn học Việt Nam mới hình thành vàphát triển, đạt được nhiều thành tựu đáng kể như hiện nay.

Trong luận văn, chúng tôi xin nêu ra ba nguyên nhân dẫn đến sự ra đời,phát triển mạnh mẽ của thể tài này tại Việt Nam trong thời gian trước đó vàgần đây Đó là các nguyên nhân:

- Con người cá nhân ra đời, nghề văn được xác lập

- Sự tiếp thu văn học nước ngoài

- Thể loại phê bình văn học phát triển

1.2.1.1 Con người cá nhân ra đời, nghề văn được xác lập

Con người cá nhân trong văn học là sự phản ánh của cái tôi tác giả, là

sự giãi bày, diễn tả thế giới tư tưởng, tình cảm riêng tư của tác giả Nói cáchkhác, con người cá nhân trong văn học chính là sự khắc họa tâm tư, tình cảm,

ý chí của tác giả được thể hiện thông qua những tác phẩm mà họ sáng tác.Tùy theo từng giai đoạn văn học, từng thời kỳ văn học mà con người cá nhân

có những đặc điểm khác nhau

Trong văn học trung đại, con người cá nhân chưa có cơ hội được bộc

lộ toàn bộ bản chất, phẩm chất của mình Có nhiều ý kiến cho rằng văn

chương trung đại là văn chương “phi ngã”, là sự thể hiện con người chứcnăng, phận vị, là sự quẩn quanh với các khuôn thước “tam cương ngũthường” Thực tế, trong văn học trung đại, con người cá nhân đã xuất hiệnsong còn mờ nhạt, bị kìm kẹp, tù túng trong những quy phạm văn chương.Con người đó dường như luôn khát khao được bứt phá ra ngoài Chúng tathấy sự xuất hiện không mấy rõ ràng của nó qua các bình diện như: Con người

cá nhân với ý thức khẳng định vẻ đẹp tài năng; Con người cá nhân với nhucầu bộc lộ tâm tư và tâm sự u uẩn; Con người cá nhân với khát vọng tự do,bình đẳng, tình yêu lứa đôi, hạnh phúc; Con người cá nhân với cảm hứnghành lạc và khát vọng nhu cầu trần thế

Trong văn học thế kỷ X đến thế kỉ XVIII, về cơ bản con người cá nhânđược khẳng định trên bình diện tinh thần, như một thực thể tinh thần, siêunghiệm dưới các hình thức tu dưỡng lựa chọn xuất xứ, hoàn thiện nhân cách,

tự hạn chế nhu cầu vật chất, tự đối lập với thói tục Con người cá nhân tựkhẳng định mình bằng cách gắn mình với đạo, với tự nhiên, với nghĩa vụtrong sự nghiệp chung của cộng đồng Yếu tố quyền lợi cá nhân chưa đượcchú ý

Đến giữa thế kỷ XIX, sang đầu thế kỷ XX, con người cá nhân trong thơvăn hiện đại đã xuất hiện một cách mạnh dạn hơn Cảm hứng khẳng định conngười cá nhân gắn liền với một thời đại khi mà thực dân Pháp tiến hành bìnhđịnh và khai thác thuộc địa trên đất nước ta Đó là lúc cơ cấu kinh tế xã hội,

sự hành thành các đô thị mới, sự xuất hiện các giai tầng xã hội mới, sự thayđổi lí tưởng thẩm mĩ mới xuất hiện v…v… Đó cũng là khi văn hóa dân tộcthoát ra khỏi ảnh hưởng văn hóa khu vực, hội nhập với văn hóa thế giới mà cụthể là văn hóa phương Tây, văn hóa Pháp Những điều kiện đó như nhữngluồng gió mới làm cho con người thực tế đã tự ý thức được rằng cần bộc lộcái tôi cá nhân trong những tác phẩm văn học và khao khát được bộc lộchúng Thực tế đó cho thấy, những quan điểm, tư tưởng thẩm mỹ trước đó đãtrở nên chật hẹp với con người hiện đại Quá trình hiện đại hóa văn học dântộc đã thật sự hoàn thành ở chặng đường 1932-1945, đó cũng là giai đoạn conngười cá nhân phát triển vượt bậc, phát triển một cách đầy đủ

Ngoài con người cá nhân trong tác phẩm văn học, ý thức cá nhân cũngđược biểu hiện sâu sắc ở chủ thể phản ánh là cá tính sáng tạo của người nghệ

sĩ Mỗi tác giả có một phong cách riêng không giống ai kể cả khi viết về cùngmột vấn đề Phong cách riêng trở thành một thành phần của thể loại văn học

Vì vậy việc tìm kiếm con người cá nhân của tác giả - phong cách - trong tácphẩm văn học mở đường cho thể loại nghiên cứu và phê bình xuất hiện

Cùng với những biến đổi của xã hội, viết văn được xem như một nghềkiếm sống thay cho việc “văn dĩ tải đạo” “văn hành đạo” trong văn học trungđại Số lượng người đọc trí thức tiểu tư sản tăng lên nhờ tìm được những giảiđáp của cái tôi của mình trong tác phẩm văn học và đón nhận được luồng tưtưởng tự do trong các tác phẩm ấy Mỗi một con người đều có thể tìm về soimình trong cái gương văn học Điều đó càng như một liều thuốc kích cho sựphát triển mạnh mẽ của các thể loại văn học.

Trải qua một thời kỳ dài kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, vị trícon người cá nhân trong văn học hòa mình vào cái ta để có những tình cảmlớn lao, cao đẹp đối với Tổ quốc và cuộc đấu tranh thần thánh của dân tộc.Sau năm 1986, khi đất nước chuyển mình bước vào thời kỳ đổi mới kéo theonhững đổi mới rõ rệt về cơ cấu kinh tế - xã hội, quan điểm tư tưởng thẩm mỹ.Con người cá nhân một lần nữa trở lại với một sự bùng nổ mạnh mẽ hơn hẳnkhi nó mới bắt đầu xuất hiện Nhu cầu biểu đạt cá nhân trong tác phẩm củachính tác giả, nhu cầu tìm kiếm cái tôi cá nhân của độc giả một cách chânthực đã được đẩy đến mức độ khao khát Con người cá nhân được thể hiện vớinhiều bình diện: Con người suy ngẫm; con người nổi loạn; con người xác thịt;con người phiêu lưu Với nhu cầu đó biểu đạt đó, một miền đất không thểmàu mỡ hơn là ký

Ký là thể loại văn học cho phép người viết bộc lộ những cảm xúc chânthực, ghi lại những chuyến đi chân thực với những con người thực trên đườngđời của nhà văn Qua ký, nhà văn bộc lộ những trải nghiệm của mình, sự suyngẫm, đánh giá của mình về sự vật, sự việc và về con người kể cả đó là nhữngngười cùng lĩnh vực cầm bút như mình Ký có hồi ký, ký sự, bút ký trở nênphát triển trong đó có bút ký chân dung văn học

Như vậy có thể đi đến kết luận: “Khi nào ý thức cá nhân phát triển, cátính được coi trọng, nghề văn được đánh giá xứng đáng, nhà văn được mởrộng cánh cửa tưởng tượng và sáng tạo thì chân dung văn học phát triển Chân

dung văn học chính là biểu hiện của quan niệm văn học, là nơi tập trung ýthức xã hội và ý thức văn học của mỗi thời đại”[19, tr22]

1.2.1.2 Sự tiếp thu văn học nước ngoài

Giai đoạn 1900- 1930 là giai đoạn văn học có tính chất giao thời Ở giaiđoạn giao thời này, nền văn học cũ đã gặp gỡ và giao thoa mạnh mẽ với nềnvăn học nước ngoài, tiếp thu hàng loạt những thể loại văn học mới trong đó

có thể loại chân dung văn học Cuộc giao thoa đó vẫn còn tiếp diễn suốt thời

kỳ chiến tranh cho đến tận ngày nay, đặc biệt 10 năm trở lại đây

Chân dung văn học thế giới được biết đến với nhiều cây bút nổi tiếngnhư André Maurois (1885-1967) với một loạt chân dung văn học, viết về cácnhà văn Pháp, từ Montaigne đến L Aragon; M.Gorki viết về L.Tolstoi,Chekhov, Essenin; Stephan Zweig (1881-1942) viết về Balzac, Dickens,Byron…; Ehrenburg, Paoustovski viết về nhiều nhà văn và nghệ sĩ cùng thời.Khi nền văn hóa phương Tây tràn đến phương Đông và Việt Nam trong haicuộc chiến tranh Pháp - Mỹ, đã mang đến cho giới độc giả chủ yếu là các nhàvăn trẻ, hiện đại những tinh hoa này Những nhà văn Việt Nam, ngoài nhữngtác phẩm viết về chân dung văn học Việt Nam, còn có những tác phẩm viết vềcác nhà văn nước ngoài Trong giai đoạn 1945-1980, có 4 tác phẩm viết vềcác nhà văn nước ngoài.[19, tr15]

Sự ảnh hưởng của văn học nước ngoài sâu sắc nhất có lẽ trong lĩnh vựcnghiên cứu, phê bình văn học Thể tài chân dung văn học chủ yếu được viếtbởi các nhà văn, nhà nghiên cứu, nhà phê bình và trong thể tài cũng có mộtphần không nhỏ sự đóng góp của thể loại nghiên cứu, phê bình Việc pháttriển thể loại phê bình nghiên cứu cũng có ảnh hưởng nhất định đến nó

Phần lớn các nhà phê bình Việt Nam thời đầu thế kỉ XX đến năm 1945đều được đào tạo từ các trường Tây, chịu ảnh hưởng khá sâu sắc những lí luậnphê bình hiện đại của nước ngoài Hoài Thanh trong bài tổng kết phê bình

Một thời đại trong thi ca đã hơn 16 lần nhắc đến các tên tuổi nhà thơ nhà phê

bình Pháp nổi tiếng như Baudelaire, Lanson, Valery, Lamartine, MusseVerlaine Khi viết thể chân dung văn học, nhà văn, nhà phê bình khôngtránh khỏi việc ứng dụng lý luận phương Tây vào phần khái quát sự nghiệp,đặc điểm sáng tác của danh nhân văn học trong bài viết Bên cạnh đó, cùngvới thời gian, ngày càng nhiều các nhà nghiên cứu viết về chân dung văn học.Dường như, ở mảnh đất này, họ tìm thấy hứng thú bởi vừa có điều kiện sửdụng vốn nghiên cứu của mình vừa là dịp để ghi lại những lần tiếp xúc vớinhân vật chân dung ngoài đời thường, tránh được việc những kỉ niệm đó bịlãng quên.

1.2.1.3 Phê bình văn học phát triển

Phê bình văn học là sự phán đoán, bình phẩm, đánh giá và giải thích tácphẩm văn học, đồng thời kèm theo việc phán đoán, bình luận, giải thích, đánhgiá những hiện tượng đời sống mà tác phẩm nói tới [15, tr259]

Chân dung văn học là một thể tài mới thuộc sáng tác văn học viết vềnhững nhà văn trong quá khứ và thực tại Trong thể tài đó không thể thiếunhững bình luận, đánh giá, khái quát về sự nghiệp của một nhà văn Và nhưvậy phê bình là một thao tác không thể thiếu trong tác phẩm chân dung vănhọc nhưng thể tài chân dung văn học không đồng nhất với phê bình văn học.Điều này chúng tôi đã nói đến ở trên

Vào giai đoạn 1930-1945, ảnh hưởng từ văn học phương Tây, vớinhững nội lực sẵn có, phê bình văn học trở thành một thể tài mà những câybút văn có tài muốn thử sức Hàng loạt những bài ngắn đến dài in trên các báocho đến những cuốn sách được xuất bản nhận định, đánh giá về những tácphẩm văn học được công chúng đón nhận Hoài Thanh là một tên tuổi có tiếngtrong lĩnh vực phê bình văn học giai đoạn này

Trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp và Mỹ, phê bình văn học cũngkhá được chào đón Ngoài việc phê bình những tác phẩm văn học trung đại,thơ cách mạng, phê bình văn học còn hướng đến những tác phẩm văn họcnước ngoài đặc biệt là văn học Xô Viết

Song phát triển nhất, đạt được nhiều thành tựu nhất phải kể đến phêbình văn học giai đoạn từ 1986 đến nay Một trong những lí do khiến nó pháttriển như vậy chính là sự đổi mới đã mang đến cho văn học sinh khí mới, rađời hàng loạt các tác giả tên tuổi và sự xuất hiện hàng loạt những nhà nghiêncứu, nhà báo được đào tạo bài bản trong các trường Đại học Đây là đội ngũnghiên cứu văn học có đóng góp lớn và có thành tựu nổi bật qua các chuyênluận, công trình khoa học dài hơi trong đó có phê bình Thế hệ lớn tuổi có thể

kể đến: Hoàng Trình, Thành Duy, Phong Lê, Hà Minh Đức, Phan Cự Đệ,Phương Lựu, Lê Ngọc Trà, Trần Đình Sử, Nguyễn Văn Hạnh, Nguyễn ĐăngMạnh, Bùi Ngọc Tấn

Thế hệ sau có thể kể đến: Vũ Tuấn Anh, Phan Trọng Thưởng, TrươngĐăng Dung, Nguyễn Ngọc Thiện, Bích Thu, Mai Hương, Tôn Phương Lan,

Lê Dục Tú, Vũ Văn Sỹ, Lưu Khánh Thơ, Phạm Xuân Nguyên, Nguyễn ĐăngĐiệp, Trịnh Bá Đĩnh, Lê Ngọc Trà, Trần Đăng Suyền, Lã Nguyên, NguyễnVăn Long, Đỗ Lai Thúy, Chu Văn Sơn, Lê Lưu Oanh, Phùng Ngọc Kiếm,Trần Ngọc Vương, Nguyễn Bá Thành, Trần Nho Thìn, Phạm Quang Long,Bùi Việt Thắng, Đào Duy Hiệp, Mã Giang Lân, Văn Giá, Bửu Nam, MaiQuốc Liên, Vương Trí Nhàn, Lại Nguvên Ân Phan Huy Dũng, Nguyễn DuyBắc, Phạm Quang Trung, Hồng Diệu, Lê Thành Nghị, Ngô Vĩnh Bình,Nguyễn Văn Lưu, Nguyên An, Vân Long, Vũ Từ Trang,…

Khi thể loại phê bình văn học phát triển cũng có những tác động tíchcực đến thể tài chân dung văn học Phần lớn những tác giả viết chân dung vănhọc đều là các nhà phê bình Họ bị thôi thúc viết bởi sự xuất hiện hàng loạtcác nhà văn có tên tuổi và phong cách riêng biệt như Xuân Diệu, Huy Cận, TốHữu, Tô Hoài, Nguyễn Tuân, Nguyễn Đình Thi Cùng với những thay đổithời đại, những nhà văn này cũng có những chuyển mình hoặc đổi mới trongphong cách Nhà phê bình là người có sự gần gũi và am hiểu về phong cách,đời sống của nhà văn hơn ai hết Họ thấy rằng, mình cần phải viết gì đó về

cuộc đời và sự nghiệp của các nhà văn Hoặc chính đôi khi, với sự yêu thích

về phong cách và phẩm chất, với sự gần gũi chân tình, những nhà văn cũngviết về những người bạn văn Trong bối cảnh giao tiếp văn học hiện đại,khoảng cách giữa người viết và đối tượng được viết dần dần được rút ngắn,trở nên gần gũi, thân tình, suồng sã Chính vì thế, những người sáng tác thíchsoi ngắm nhau, bày tỏ niềm yêu quý nhau qua/bằng thể chân dung văn học.Điều đó cắt nghĩa vì sao càng ngày càng có nhiều người sáng tác viết chândung văn học, nhất là những cây bút trẻ

Nguyễn Đăng Mạnh có các cuốn Chân dung văn học (NXB Thuận Hóa, 1990), Nhà văn Việt Nam hiện đại, chân dung và phong cách (NXB Trẻ,

2000) với hàng loạt chân dung các nhà văn, nhà thơ gạo cội của văn học ViệtNam như Hồ Chí Minh, Nguyễn Tuân, Vũ Trọng Phụng, Nguyên Hồng, NamCao, Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Nguyễn Huy Thiệp, Hoài Thanh, TốHữu, Xuân Diệu, Nguyễn Đình Thi, Chế Lan Viên, Hoàng Cầm, Quang

Dũng Vương Trí Nhàn, có Những kiếp hoa dại (NXB Hội nhà văn, 1993),

Cây bút, đời người (NXB Trẻ, 2002), Ngoài trời lại có trời (NXB Hội nhà

văn, 2003), Có những nhà văn như thế (NXB Hội nhà văn, 2006), Cánh bướm

và đóa hướng dương (NXB Phụ nữ, 2006),… Hà Minh Đức với nhiều bài

báo, cuốn sách về chân dung văn học trong đó có Tài năng và Danh phận,

Người của một thời, Văn chương - tài năng và phong cách (2001) và nhiều

tác phẩm chân dung khác

1.2.2 Sự phát triển

Thể loại chân dung văn học đã xuất hiện ở nước ta từ lâu nhưng để trởthành một thể tài thu hút được đông đảo những nhà nghiên cứu, phê bình, nhàvăn và người đọc thì chỉ sau thời kỳ đổi mới chính xác là từ đầu năm 2000 trởlại đây

Trong tiến trình phát triển của thể tài chân dung văn học, Nguyễn QuốcLuân đã vẽ sơ đồ ba chặng đường được đánh dấu bằng ba cuộc bùng nổ về sốlượng tác giả, tác phẩm chân dung văn học như sau

Đó là chặng đường từ năm 1930 đến năm 1945, cùng với quá trình hiệnđại hóa văn học diễn ra sâu rộng, thể tài chân dung văn học cũng có đượcnhiều tác phẩm với rất nhiều chân dung văn học được viết Chân dung vănhọc giai đoạn này đề cao những cây bút tiêu biểu cho cuộc cách tân văn học,

cổ vũ cho sự phát triển mới mẻ của văn học nước nhà Giọng điệu chính làgiọng điệu ca tụng Khuynh hướng chính là lý tưởng hóa Ngôn từ trau chuốt,chói lọi, đầy hào quang khi ca ngợi các chân dung văn học Bên cạnh đó cũng

có giọng điệu ngậm ngùi thương cho những thân phận “tài cao phận thấp chíkhí uất”

Chặng đường kế tiếp là từ năm 1945 đến năm 1980 Ở giai đoạn này,văn học chân dung không mấy phát triển Các nhà văn chủ yếu viết về cácchân dung là danh nhân nước ngoài, những nhà văn thời kỳ trung đại hoặcnhững nhà văn đã hi sinh Nhà văn trong các tác phẩm chân dung văn học lànhà văn - chiến sĩ - công dân được viết với giọng điệu trữ tình sôi nổi

Chặng đường tiếp theo là từ 1980 đến nay Thể loại chân dung văn họcphát triển mạnh mẽ Chưa bao giờ ý thức cá nhân, ý thức về nhà văn và cách viếtvăn lại được đề cập đến nhiều như giai đoạn này Hình tượng các nhà văn đượcviết đến trong tác phẩm chân dung văn học được khai thác ở góc độ tài năng vàgóc độ đời thường bằng nhiều thể loại khác nhau như ký, thơ, phỏng vấn

Trong 10 năm trở lại đây, thể chân dung phát triển mạnh mẽ, đa dạng

và giàu chất lượng, giàu sự sáng tạo Lí giải về sự phát triển mạnh mẽ đó, nhànghiên cứu Văn Giá cho biết bốn nguyên nhân sau:

- Thứ nhất do nhu cầu xây dựng và thực thi tinh thần dân chủ trở nên thường trực và mạnh mẽ sau năm 1986

- Thứ hai, ý thức cá nhân phát triển hết sức mạnh mẽ với nhu cầu biểu đạt cái tôi chân thực

- Thứ ba, sự tăng trưởng của báo in kéo theo nhu cầu rất lớn cần đăngtải các tác phẩm văn học thuộc một số thể loại khác nhau Thể chân dung văn

học tự nó mang tính thông tấn (cập nhật, thông tin mới) lại dễ hấp dẫn bạn đọc nên có cơ hội phát triển mạnh mẽ.

- Thứ tư, sự bùng nổ của internet tại Việt Nam giúp nhiều thể loại văn học trong đó có thể chân dung văn học cũng được kích ứng, và phát triển rầm rộ

Sự phát triển mạnh mẽ đó có thể nhận thấy trên các khía cạnh sau:Thứ nhất là đội ngũ người viết về chân dung văn học ngày càng pháttriển Từ những cây bút đàn anh như Nguyễn Đăng Mạnh, Bùi Ngọc Tấn,Vương Trí Nhàn, Đỗ Lai Thúy, Phạm Xuân Nguyên, Nguyên An, Văn Giá,Chu Văn Sơn, Trần Đăng Khoa, Hồ Anh Thái, Nguyễn Quang Lập, Phan ThịThanh Nhàn, Vân Long, Vũ Từ Trang đến những cây bút trẻ như Di Li,Nguyễn Quỳnh Trang, Trần Hoàng Thiên Kim, Bình Nguyên Trang… Độingũ viết chân dung văn học là những người làm công việc phê bình văn học,các nhà văn hoặc những nhà báo chuyên về lĩnh vực văn nghệ

Thứ hai là chân dung văn học được viết bằng nhiều hình thức Cónhững tác phẩm đã in thành sách Có những tác phẩm mới công bố trên báo

in, báo mạng (cả các trang chính thống lẫn các trang blog cá nhân) Với sốlượng bạn đọc ngày càng đông đảo, hình thức tiếp nhận phong phú và tiện lợi

đã giúp thể chân dung văn học ngày càng phát triển

Thứ ba là chất lượng chân dung văn học ngày càng được nâng cao và

có những đổi mới trong cách viết Chân dung văn học về những danh nhân lànhà văn chưa cách xa thời điểm ngày nay được viết với giọng điệu chân thật,

ý thức viết nghiêm túc thể hiện chiều sâu trong nghiên cứu, tìm tòi của tácgiả Chân dung văn học về những nhà văn đã cách xa thời đại ngày nay ngoàinhững phần nghiên cứu, phê bình có giá trị còn có thêm yếu tố “hư cấu” xenlẫn trong tính tự sự Ngày hôm nay, thể kí được soi chiếu dưới nhiều góc độkhác nhờ các lí thuyết mới Nhìn dưới góc độ tự sự học, thể kí tuy là một thểloại ghi chép, mang tính xác thực, nhưng sự ghi chép ấy không phải là hoàntoàn trung tính, mà là sự ghi chép mang đầy tính chủ quan của người viết

Thông tin trong kí là một loại thông tin đã được lựa chọn, hình dung, táitạo trong cái nhìn, cảm quan và thái độ của cái tôi người viết Nó được giagiảm chỗ này, phóng đại chỗ kia, nhấn đậm hay làm nhạt chỗ nọ, thậm chí nó

bị trí nhớ phản bội, nó là kết quả của một trạng thái hồi nhớ của thì hiện tại vềquá khứ… Cho nên, thông tin được gọi là xác thực trong kí bao giờ cũng có

“độ dư” không phải lúc nào và muốn là có thể kiểm chứng dễ dàng Không cótính hư cấu chủ quan của chủ thể người viết, mỗi bài kí chỉ được xem là ghichép thông tấn thuần túy Song, chân dung văn học ấy vẫn đạt được độ chânthực nghệ thuật: cung cấp cho bạn đọc một chân dung tinh thần của nhà vănđầy ấn tượng Chưa bao giờ các tác giả viết kí chân dung lại sử dụng quyềnđược hư cấu nghệ thuật để có một lối viết phóng túng, thỏa sức như hiện nay

Tuy nhiên, sự “hư cấu” này mục đích đa phần làm rõ thêm hình dung củabạn đọc về những nhà văn, nhà thơ đó Một vài tác phẩm có sự hư cấu quá đàsong đó đều là những tác phẩm kém giá trị, dễ dàng bị lọc bởi thời gian

Tính chất của tác phẩm chân dung văn học cũng phong phú Thay vìchỉ có phê bình như trước đây, nay đã có thêm tính báo chí, tản văn tùy thuộcvào tâm thế, tư thế của chủ thể viết chân dung văn học Tuy nhiên đều làmhiện lên hình ảnh xác thực nhất, gần nhất với nhà văn ngoài đời thực

Trong tương lai, thể chân dung văn học dự báo còn có những bước pháttriển mạnh hơn, đa dạng hơn phù hợp với nhu cầu người đọc hiện đại

1.3 Đặc trưng của thể tài chân dung văn học

1.3.1 Chân dung văn học là một thể văn học thuộc loại bút ký

Ký là tên gọi cho một nhóm thể tài nằm ở phần giao nhau giữa văn học

và cận văn học (báo chí, chính luận, ghi chép tư liệu các loại), chủ yếu là vănxuôi tự sự

Bút ký là một thể của ký, nằm trung gian giữa ký sự và tùy bút Bút kýthiên về ghi lại một cảnh vật mà nhà văn mắt thấy tai nghe, thường trong cácchuyến đi Bút ký tái hiện con người và sự việc một cách phong phú, sinh

động, nhưng qua đó biểu hiện khá trực tiếp khuynh hướng cảm nghĩ của tácgiả, có màu sắc trữ tình Kết hợp linh hoạt các phương thức nghị luận, tự sự,trữ tình nhưng tùy theo độ đậm nhạt khác nhau của các phương thức mà ta cóbút ký chính luận, bút ký tùy bút v.v

Bút ký có nhiệm vụ thông báo Nó chứa đựng lượng thông tin chânthực Trong lĩnh vực của mình, nhà văn bút ký trước hết được tin cậy như mộtnhà khoa học thông báo về các hiện tượng, trong thái độ tôn trọng sự kiện tính(facticité) của những gì đã xảy ra.(Hoàng Phủ Ngọc Tường) Và như vậy, nhờ

có bút ký, nhà văn và văn học có thể “thâm nhập một cách nhẹ nhàng vào lĩnhvực” và mang đến cho người đọc những hiểu biết cần thiết Bút ký vì vậykhông quá chọn lọc người đọc như các thể loại nghiên cứu khác nhưng cũngđáp ứng được thông tin nghiên cứu một cách khái quát nhất Đồng thời, vớibút ký, người đọc và cả người viết còn tìm thấy những thú vị, suy ngẫm khác

về cuộc sống, về hiện thực, về con người bên cạnh những Đó là lí do vì saobút ký trở nên phổ biến, được độc giả yêu thích và được nhà văn lựa chọnnhất là lựa chọn để viết chân dung văn học

Thể loại chân dung văn học đòi hỏi tính chân thực cao Bởi trước hết đó

là thể loại sinh ra với mục đích vẽ lại chân dung nhà văn, danh nhân bằngngôn từ Nó sẽ không có giá trị nếu không vẽ được hoặc vẽ mà không toàndiện, không làm bật lên được những nét tiêu biểu mà người đọc thông quanhững nét đó nhận ra ngay nhà văn của họ Nhà văn viết chân dung văn họcphải là người thành thực: Thành thực trong nhận định, phê bình và thành thựctrong miêu tả ngoại hình, kể chuyện để làm sao tác phẩm chân dung văn họcphải hội tụ đủ những điều mà người đọc cần: kiến thức khoa học và nhữngmảng đời sống chân thực, thú vị của nhà văn Vì vậy tác phẩm chân dung vănhọc vừa phải đậm chất khoa học vừa đậm chất trữ tình

Bên cạnh việc thể hiện chân dung những nhà văn tiêu biểu, người viếtcòn thông qua tác phẩm để thể hiện một chủ thể là mình Chân dung văn học

vì vậy mang tính chất “chân dung kép” Qua một chân dung khác để vẽ thêmchân dung về mình Qua những cuộc gặp gỡ, sự gần gũi bên cạnh các nhà văn

mà bày tỏ được con người chân thành, thẳng thắn hoặc e dè của tác giả làmcho tác phẩm vừa khách quan, vừa chủ quan

Để làm được những điều đó, nhà văn cần đến thể loại bút ký với nhữngtính chất vừa nói ở trên Bút ký vừa cho phép thể hiện những quan điểm, nhậnđịnh, đánh giá trong quá trình tác giả nghiên cứu khoa học, vừa cho phép đưavào những ghi chép đời thường để phục dựng chân dung đời thường của nhàvăn Vì vậy nói thể tài chân dung văn học thuộc thể loại bút ký là có căn cứ

1.3.2 Chân dung văn học là thể văn học bộc lộ rõ nét chủ quan của người viết

Chân dung văn học trong nhiều năm trở lại đây nổi bật lên tính chất

“chân dung kép” Tính chất này ngày càng rõ rệt Trong một tác phẩm chândung có hai chân dung như chúng tôi đã nói đến ở trên Chân dung của nhàvăn được đưa vào tác phẩm và chân dung của tác giả Chân dung của tác giảđược biểu hiện qua ngôn từ, giọng điệu, chi tiết… nơi ý thức cá tính của chủthể sáng tạo được thể hiện rất mạnh

Trước kia, ý thức chủ thể sáng tạo này có nhưng còn mờ do tinh thầndân chủ trong cái nhìn đời sống và cái nhìn nghệ thuật còn chịu nhiều chi phốicủa hoàn cảnh xã hội Tác giả cố tình làm mình mờ đi, giấu đi, không dámbiểu lộ Trước năm 1975, chúng ta chỉ biết đến Vũ Bằng như người khởi phátcho việc bộc lộ chân dung tác giả trong thể tài chân dung văn học “Chưa baogiờ bạn đọc Việt Nam lại chứng kiến một lối viết khoáng hoạt, tung tẩy, vớimột thứ ngôn ngữ tươi mới, biến hóa, đầy cá tính và thấm đẫm chất đời nhưvậy.” Vũ Bằng chính là một trong những người đi tiên phong trong thể loạichân dung văn học với những trang viết độc đáo về những nhà báo, nhà văn

VN đầu thế kỷ như: Nguyễn Văn Vĩnh, Phùng Tất Đắc, Ngô

Tất Tố, Vũ Đình Long, Tam Lang, Vũ Trọng Phụng, Thâm Tâm, Thanh Châu,Nguyễn Tuân, v.v

Sau 1986 đến nay, bắt đầu bước vào thời kỳ đổi mới, do cái nhìn đờisống và nghệ thuật khác trước, con người cá nhân và ý thức dân chủ được đềcao, nên tác giả và chân dung văn học có dịp đồng hiện trong một “khoảngcách đời tư” gần gũi, suồng sã Người viết chưa bao giờ lại được bày tỏ nétchủ quan của mình trong nhận định, đánh giá tác phẩm của nhà văn hoặctrong việc đưa, trích dẫn những mảng đời sống thực của nhà văn vào trong bút

ký chân dung Những câu chuyện vụn vặt, tầm phào cho đến những câuchuyện tế nhị đều được đưa vào bút ký tuy nhiên có sự chọn lọc và có dụng ýriêng của người viết

Việc thể hiện con người cá nhân hay nét chủ quan trong bút ký chândung văn học vừa có lợi là thông qua một tác phẩm người đọc có thể vừađược nhìn ngắn chân dung nhà văn vừa biết đến tác giả, mối quan hệ gần gũigiữa tác giả và người được viết Quan trọng hơn hết, người đọc còn được tiếpnhận thông tin những tài liệu khoa học quan trọng chưa được công bố; nhữngđánh giá mang đầy tính phát hiện của nhà nghiên cứu - tác giả

Tuy nhiên, nó cũng có những mặt không tốt Ví như làm cho hìnhtượng nhà văn trong tác phẩm trở nên xô bồ, bỗ bã, lếch thếch nếu người viết

“quá chủ quan” đưa vào những mảng đời sống tế nhị và cho rằng đó mới làchân thực Hoặc người viết chủ quan “hư cấu” một cách thái quá làm mất đi,bóp méo giá trị chân thực khiến người đọc có cái nhìn lệch lạc về nhà văn.Hoặc nữa là, với giọng điệu và phong cách không phù hợp, người viết (vốn rất

đa dạng không chỉ bao gồm các nhà phê bình có tiêng) dễ mang đến chongười đọc một cuốn sách, bài viết xấu Bên cạnh đó chưa kể việc đưa nộidung không chân thực, nhận định một cách phiến diện gây ra những tranh cãitrái chiều giữa nhà văn và bạn đọc, giữa các nhà văn với nhau hoặc giữa nhàvăn và chính tác giả

1.3.3 Chân dung văn học mang tính phê bình văn học

Các tác phẩm chân dung văn học của các nhà văn, nhà phê bình vănhọc nổi tiếng trên thế giới như M.Gorki, Boris Polevoi, Xtefan Zweig… haycủa các tác giả Việt Nam như Nguyễn Tuân, Vũ Bằng, Nguyễn Đăng Mạnh,

Đỗ Lai Thúy, Phạm Xuân Nguyên… đều thấy có những nhận định, đánh giá

về tài năng, phong cách, đóng góp cũng như hạn chế của các văn nghệ sĩ trongnền văn học dân tộc Nói cách khác, chúng đều có tính phê bình văn học

Không phải tác phẩm chân dung văn học nào cũng có tính phê bình.Tác phẩm chân dung văn học của mỗi tác giả lại có những nét khác nhau Cóngười đứng trên lập trường nghiên cứu để viết Có người đứng trên lập trườngphê bình Có người viết với tính chất báo chí Có người viết với tính chất tảnvăn pha hồi ký Tất cả đều góp phần làm nên sự đa dạng trong đời sống vănhọc Đối với thể chân dung văn học, khi tính phê bình, nghiên cứu thành côngthường có được vẻ đẹp trí tuệ mà tác giả nào khi cầm bút viết thể này cũng aoước

Thể chân dung văn học cũng không phải là thể loại thuộc phê bình văn

học hay thể loại nghiên cứu như đã từng dẫn giải trong phần Nguồn gốc mà

nó là một thể tài đặc trưng và riêng biệt Phê bình văn học không có tính tự

sự, không có đời thường Phê bình văn học là một thể loại thuộc nghiên cứukhoa học Trước đây thể chân dung văn học chưa đưa nhiều phương diện đờithường vào tác phẩm Song ngày nay, đã có sự thay đổi theo hướng nhấn đậmphương diện con người thường ngày của người nghệ sĩ Các cây bút viết chândung giai đoạn này tỏ ra đặc biệt quan tâm và thích thú quan sát, lẩy ra nhữngchi tiết thuộc phương diện thường ngày, con người thế tục thường ngày đểmiêu tả Như vậy, thể tài chân dung văn học không thể bị bao hàm bởi thể loạiphê bình văn học Nó chỉ có tính phê bình như một phần giao giữa hai nộihàm khái niệm Tuy nhiên, người viết giỏi là người trong khi khai thác các

yếu tố thường nhật của người nghệ sĩ, phải tìm ra mối liên hệ có khi trực tiếp,

có khi sâu xa giữa chúng với những cái viết mà người nghệ sĩ đã sáng tạo Nóicách khác, người viết phải biết kết hợp giữa tính phê bình và tính tự sự, tảnvăn

Thực sự, đã có những lúc, thể loại chân dung văn học được người đọcmong đợi nhiều hơn thể loại phê bình văn học Một trong những lí do khiến

nó phổ biến đã được trình bày ở trên còn có lý do khác: nó là thể loại bút ký

có tính thời sự cao, tạo nên được diện mạo sinh động của đời sống văn học

Về mặt thể loại, chân dung văn học phải miêu tả được diện mạo củamột nhà thơ, nhà văn cụ thể thông qua tác phẩm và đời tư của nhà văn Nhưthế, viết chân dung văn học không chỉ là đơn thuần kể chuyện đời thường củanhà văn mà phải có sự am hiểu về tác phẩm của người ấy Có nghĩa là chândung văn học ẩn chứa trong nó phê bình văn học mà người viết phải là mộtnhà phê bình văn học Nói cách khác, trong Chân dung văn học có Phê bìnhvăn học ở dạng tính chất

Chân dung văn học có những đặc trưng riêng biệt, không hòa lẫn với

các thể tài khác Trước hết, đó là nó là thể loại bút ký viết chuyên về các nhà văn với hai khía cạnh sự nghiệp văn thơ và đời tư Thứ hai, trong thể tài bút

ký, xuất hiện song song hai chân dung nhà văn được viết và tác giả - ngườiviết một cách mờ nhạt hay rõ rệt Điều này mang lại cho thể tài này tính chủ

quan, khác với các thể loại nghiên cứu, phê bình khác Thứ ba, thể tài chân

dung văn học có mối quan hệ mật thiết với thể loại phê bình văn học Khôngbao trùm mà giao thoa Vì vậy thể tài chân dung văn học còn mang đậm tínhphê bình bên cạnh tính tự sự, tính báo chí, tính tản văn

Chương 2 ĐẶC SẮC TÀI NĂNG VÀ NHÂN CÁCH QUA CHÂN DUNG

CÁC KIỂU NHÂN VẬT CỦA HÀ MINH ĐỨC 2.1 Các nhà chính trị

Là một nhà giáo, một nhà nghiên cứu văn học, Hà Minh Đức tỏ rõ sự amtường văn học đặc biệt là văn học hiện đại Song trong lĩnh vực chính trị, ôngcũng thể hiện mình là người có say mê và am hiểu Ông luôn dành những tìnhcảm cao quý nhất cho những nhà chính trị tiêu biểu của đất nước Người giáo sưngưỡng mộ thành kính nhất, luôn nỗ lực tìm hiểu và mong muốn có nhiều bàiviết nghiên cứu nhất là Chủ tịch Hồ Chí Minh Hà Minh Đức luôn có mongmuốn viết chuyên khảo về Chủ tịch Hồ Chí Minh, ông cũng có nhiều bài viết,

bài nghiên cứu về người Trong tập bút ký Tài năng và danh phận, ông đã dành

những trang đầu tiên để ngợi ca tài năng và nhân cách của Người với tinh thầnkính trọng và biết ơn sâu sắc một vĩ nhân sáng chói nhất thế kỷ XX

Trong bài viết, Hà Minh Đức đã dành 128 dòng để tóm tắt cuộc đờicuộc Hồ Chí Minh kể từ lúc rời Bến Nhà Rồng năm 1911 cho đến khi ngườimất năm 1969, Với 128 dòng, người đọc như được xem một thước phim quaychậm về cuộc đời của một con người hi sinh hết thảy cho độc lập dân tộc, mộtcon người giàu lòng yêu nước và giàu tinh thần học hỏi Con người đó đã đikhắp các châu lục từ Á đến Âu đến châu Mỹ, châu Phi và khắp các nước thựcdân, đế quốc hùng mạnh như Anh, Pháp, Mỹ để tìm ra con đường cứu nướcđúng đắn cho dân tộc Trong quá trình đó, Người đã không ngừng lao động vàhọc tập gian khổ đồng thời cũng tranh thủ thời cơ để đấu tranh cho tự do củanhân dân Việt Nam và Đông Dương cũng như nhân dân nô lệ trên toàn cầu.Những năm bôn ba nước ngoài, Nguyễn Ái Quốc cũng đã khẳng định đượcmình trên trường quốc tế, xây dựng được mối quan hệ gần gũi với các Đảng

Xã hội, Đảng Cộng sản các nước thực dân đế quốc đặc biệt với người dân cầnlao của các nước đó Tất cả trở thành nền tảng, thành sức mạnh góp phầnkhông nhỏ để mang lại độc lập cho dân tộc Việt Nam Hà Minh Đức viết:

“Người tiếp nhận được tư tưởng tự do của công cuộc giải phóng và giành độclập ở Mỹ với những tên tuổi lớn” và “Trong những ngày tháng ở xứ người,người thanh niên trẻ tuổi này ngoài việc kiếm sống, thường dành thời gian đềuđặn để lên thư viện đọc sách, học ngoại ngữ và tìm hiểu cuộc sống của nhữngngười lao động nghèo khổ.”[11, tr.16-17] Nói về những khó khăn người gặpphải, giáo sư viết về cuộc hành trình dài gần 40 năm của Người: “Chuyến đivất vả, nhiều lúc biển sóng to gió lớn nhưng Người đã tiếp nhận được nhiềutri thức”[11, tr.15] Từ biển được ông dùng ở đây với nghĩa là cuộc đời chungrộng lớn với nhiều khó khăn, thử thách mà nếu không có nghị lực phi thường,con người không thể vượt qua Một trong những khó khăn lớn nhất của Người

đó chính là nỗi nhớ nước nhà, khao khát được giải phóng nước nhà nhưngphải chịu cảnh tù đày Khó khăn đó lớn hơn sự đói khổ, nhọc nhằn mà ngườiphải chịu đựng Qua 128 dòng, người đọc kính yêu và biết ơn Chủ tịch HồChí Minh sâu sắc

Ở nhiều công trình về Hồ Chí Minh, cuộc đời của Người cũng đã đượctóm tắt và đọc giả cũng được biết đến nhiều những công trình tóm tắt đó

Nhưng với Hồ Chí Minh - Anh hùng dân tộc và tầm thời đại của Người,

người đọc được dẫn dắt dưới cách viết của một giáo sư văn học, việc lĩnh hộicảm thấy dễ dàng hơn Ngắn gọn, súc tích và chỉ nói những thông tin cần thiếtgiúp bài viết của giáo sư dễ được ghi nhớ

Với 133 dòng tiếp theo, Hà Minh Đức dành để bình luận, nhận xét vềnhững ý kiến, đánh giá, ghi nhận của bạn bè quốc tế về tài năng và nhân cáchcủa Chủ tịch Hồ Chí Minh Đây là phần tác giả có thể trình bày những ý kiếncủa mình dưới những bình luận của quốc tế Có những nhận xét khẳng địnhlại, có những nhận xét bổ sung Qua nhận xét của tác giả cho thấy ông làngười có am hiểu về chính trị và am hiểu một cách có bài bản, có học hỏikhông phải là sự ngẫu nhiên hoặc bình luận tùy ý.Với những nhận xét đúng,tác giả viết “Nhận xét đó là đúng đắn” Với những điều cần bổ sung, tác giả

viết: “Phải nói thêm là”, “Nói thực cho đúng ra thì ” Đó là những bình luận,

bổ sung đúng và sâu thể hiện sự hiểu biết về chính trị và luôn tìm tòi, nghiêncứu về Hồ Chí Minh

Phần tiếp theo của bài viết, Hà Minh Đức trình bày những luận điểm vềtài năng và phẩm chất con người Hồ Chí Minh Nhấn mạnh đến tầm thời đạicủa Hồ Chí Minh trong cái nhìn toàn cầu, qua các nhận xét và đánh giá caocủa bạn bè quốc tế và trong nước trên cả hai phương diện anh hùng giải phóngdân tộc và danh nhân văn hóa gắn với phẩm chất nhân đạo của Người “Chủtịch Hồ Chí Minh xứng đáng được đặt vào đền thờ những anh hùng của thờiđại, hay nói một cách mạnh hơn, đúng với ảnh hưởng của cụ thì xứng đáng

được đặt vào đền thờ của những bậc vĩ nhân” (tr.33 báo Miền Nam nước Đức ngày 4-9-1969) Thông qua những luận điểm đó, tác giả cũng bày tỏ được sự

ngưỡng mộ của mình đối với người anh hùng dân tộc

Phần cuối cùng, tác giả xây dựng hình tượng Hồ Chí Minh qua lăngkính văn học Ngoài tài năng và phẩm chất được cả thế giới biết đến, Hồ ChíMinh còn có một sự nghiệp văn học giàu giá trị chính trị - nhân văn - lịch sử

và giá trị nghệ thuật “Thơ của Người là tình cảm, tấm lòng của lãnh tụ viếttrong một hoàn cảnh khó khăn, tù đày nhưng tâm hồn vẫn tỏa sáng, từng lờithơ vẫn kết hợp giữa chất thép và tình người”[11, tr.32] Và sự nghiệp văn họccủa Người được tác giả ca ngợi: “Đó là một kho tri thức cần phải suy nghĩ,

tìm kiếm và càng tìm hiểu càng thấy giá trị to lớn của Hồ Chí Minh Toàn

tập”[11, tr.32].

Ngoài bài viết tôn vinh Chủ tịch Hồ Chí Minh, Hà Minh Đức còn cóhai bài viết về hai nhà chính trị khác là Lê Duẩn và Lê Đức Thọ Đây là haingười học trò giỏi được Bác yêu mến và tin tưởng giao cho những trọng tráchlớn của đất nước Lê Duẩn là người “thực hiện trực tiếp mệnh lệnh của HồChí Minh: giải phóng miền Nam và thống nhất đất nước” Hình tượng củaông được tác giả xây dựng trên hai mặt: một là nhà chính trị giỏi, hai là nhà

văn hóa có tầm nhìn sâu, rộng Vế thứ hai được viết một cách cụ thể và súctích hơn, trình bày những quan niệm của Lê Duẩn về văn hóa và những hoạchđịnh văn hóa của ông thể hiện một cái nhìn đúng đắn về thời đại bởi “Quanniệm về văn hóa của Lê Duẩn bao gồm nhiều lĩnh vực chính trị, tư tưởng, triếthọc, hình thái tư duy và các hoạt động giáo dục, tuyên truyền, báo chí vănnghệ” Quan niệm đó đã tạo cho những nhận định của Lê Duẩn về các chínhsách về văn hóa của ông hết sức logic Ông cho rằng văn hóa là vũ khí đấutranh không thua kém vũ khí nào, có tác dụng vô cùng tích cực trong việc bảo

vệ và xây dựng đất nước Ông khẳng định văn hóa Việt Nam là nền văn hóacao, khó có thể đồng hóa được và muốn giữ được nền văn hóa ấy thì phải làmchủ đất nước, con người và chính mình Và muốn làm chủ được thì nền vănhóa phải có tính Đảng và tính Nhân dân

Bên cạnh nhận định về văn hóa, Lê Duẩn đặc biệt chú trọng đến vấn đềphát triển con người Ông ca ngợi những người mẹ, người phụ nữ và vị trí caoquý của họ trong nền văn hóa dân tộc Ông thấu hiểu tình thương là nguồn cội

và sức mạnh của truyền thống dân tộc Song Lê Duẩn cũng phê phán thứ tìnhcảm chỉ biết “rưng rưng” trước hiện thực nhưng không hành động để thay đổinó

Lê Duẩn là một trong những nhà chính trị luôn đề cao vai trò của giáodục trong xây dựng đất nước bền vững Ông đề cao vị trí của người thầy và cónhiều quan điểm hiện đại về quan hệ thầy - trò Nhiều quan điểm của ông vềgiáo dục hôm nay đã được chứng minh là đúng đắn Nhận định về tài năngcủa Lê Duẩn, tác giả viết: “Tư duy lý luận của Lê Duẩn luôn chú ý tới sự kếthợp hai mặt hài hòa và khác biệt, hài hòa và đối lập các phạm vi lý thuyết vàthực tiễn, truyền thống và hiện đại, con người và thiên nhiên, tạo vật, lý trí vàtình cảm Quan niệm về giáo dục của Lê Duẩn vừa tiếp nối truyền thống củacha ông, vừa thể hiện tinh thần mới của cuộc sống hôm nay.” và “Thể hiệnniềm tin sắt đá vào ý chí và tinh thần bất khuất của dân tộc Việt Nam, thể hiện

tình cảm trân trọng và yêu thương con người, là cơ sở xuyên suốt những suynghĩ về văn hóa của Lê Duẩn” Theo tác giả thì đó chính là “phong cách riêngđáng quý” [11, tr.43] của Lê Duẩn Đó là những nhận định mang đầy ý nghĩa

ca ngợi và tôn vinh những đóng góp của Lê Duẩn trong sự nghiệp phát triểnvăn hóa - giáo dục của đất nước Tuy nhiên cũng nhận thấy rằng, tác giả chưadám bình luận những ý kiến trái chiều về danh nhân này Có lẽ sự phân biệtranh giới giữa văn học và chính trị? Cũng có thể người viết hoàn toàn thuyếtphục với những quan điểm tư tưởng của danh nhân?

Một người học trò nữa được Bác rất yêu mến là Lê Đức Thọ Trong Tài

năng và danh phận, Lê Đức Thọ được viết đến với tư cách vừa là nhà chính

trị, vừa là nhà thơ, nhà văn Bài viết về ông cũng được in trong cuốn Người

của một thời - cuốn sách dành cho những nhân vật có sự gắn bó với tác giả

trong quá khứ

Lê Đức Thọ như giới thiệu của tác giả là một trong số những nhà thơ

cách mạng “không chuyên” có mặt trong cuốn Nhà văn Việt Nam “Thơ Lê

Đức Thọ có chiều sâu tư tưởng, giàu cảm xúc, mang dấu ấn cá nhân” [11,

tr.45] với nhiều tập thơ như Trên những nẻo đường, Nhật ký đường ra tiền

tuyến, Đường ngàn dặm Trong toàn bộ các tập thơ của Lê Hữu Thọ, tác giả

nhận định: “thể hiện một ý chí, một quyết tâm của người thanh niên khi đếnvới lý tưởng cách mạng” bất chấp hiểm nguy, tù đày Mặc dù là những vần thơcủa một nhà chính tri nhưng thơ ông “gây được xúc cảm với người đọc về tấmlòng chân tình”[11, tr.46]

Không chỉ chân tình trong thơ, qua chia sẻ trong bút ký, tác giả còn chothấy trong đời thường Lê Đức Thọ là người gần gũi với bạn bè và văn nghệ sĩ.Ông gọi giáo sư Hoàng Xuân Nhị là “Anh” và thăm hỏi ân cần: “Anh Nhị vẫnkhỏe chứ?” Ở địa vị cao, khó tiếp xúc với đời tsống hàng ngày nhưng ôngluôn niềm nở, chân thành với những cuộc gặp văn thơ Là một người yêu thơ,trân trọng thơ, Lê Đức Thọ cũng thể hiện mình là người có khả năng nhìn

nhận, đánh giá sắc bén Ông cũng là người thẳng thắn khi phê bình thơ kể cảvới nhà thơ nổi tiếng Với Phạm Tiến Duật, cách phê bình của ông vừa gần lạivừa thật: “Thơ anh rất đẹp, chủ yếu trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, còngần đây thì không được như thế”[1, tr47] Cái thật của nhà thơ là cái thật củamột người cộng sản Ông không cho phép sự “ngoa dụ” trong thơ - một lĩnhvực sáng tạo không biên giới Khi giáo sư Hà Minh Đức ngỏ ý thay từ “cõng”bằng từ “tựa” trong bài “Điểm tựa” của Lê Đức Thọ nhằm làm cho hình ảnhanh bộ đội cõng nhà thơ lên chốt trở nên “thơ” hơn, ông đã gạt phắt đi “Đấy

là sự thật, nếu nói như anh là không đúng sự thật.” Chân thực là phẩm chấtđáng quý của người lính, nhà chính trị Lê Đức Thọ

Làm công tác chính trị, tư tưởng, Lê Đức Thọ đặc biệt quan tâm đếnvấn đề gần dân, lấy thực tiễn làm gốc Ông cũng nhắc các nhà văn, nhà thơbởi theo ông: “Cuộc sống là nguồn sáng tạo của văn nghệ, văn chương phảikhơi nguồn từ cuộc sống và sự phong phú của đời sống không phụ lòng người

viết” và “thực tiễn cách mạng sẽ giúp mình (nhà thơ - người viết) giải tỏa

được những tình cảm riêng tư” [11, tr.48] Đây là quan điểm đúng đắn của tácgiả về phương pháp sáng tác lúc đó và cả hiện nay

Ông còn là một nhà chính trị yêu nước, yêu và tin vào sự lãnh đạo củaĐảng, tự hào về đất nước anh hùng và giàu truyền thống văn hóa Tình cảm

đó đã trở thành kim chỉ nam cho đường lối tư tưởng của Lê Đức Thọ Ôngdặn các nhà văn, nhà thơ tham dự hội thảo khoa học ở Mỹ hãy “trình bàynhững vấn đề khoa học theo quan điểm của Đảng để họ hiểu rõ hơn chúngta” và ông biết ơn những người sống và cống hiến cho Tổ quốc: “Chính chúngtôi mới phải cảm ơn các anh vì sự có mặt của cá anh ở hội nghị không phảichỉ với tư cách cá nhân mà là tiếng nói của Việt Nam, của đường lối khoa họccủa chúng ta.”[11, tr52]

Qua câu chuyện nhỏ trích trong bút ký, tác giả chia sẻ những lần gặpmặt gần gũi với nhà chính trị Lê Đức Thọ Trong đó, ngoài những cuộc gặp

liên quan đến văn hóa, văn nghệ, còn có những bàn luận nhỏ về chính trị.Trong những lời bình luận được tác giả ghi lại chân thực, ta thấy hiện lên mộtnhà chính trị đau đáu cho sự nghiệp xây dựng Đảng trong tương lai, một nhàchính trị công tâm và thành thực, không che dấu khiếm khuyết của Đảng vàđội ngũ đứng trong Đảng Ông cho rằng đội ngũ trẻ trong Đảng chỉ “khoảngbảy mươi phần trăm là đúng tiêu chuẩn”[11, tr53].

Phần cuối bút ký, tác giả xây dựng lại hình ảnh một nhà chính trị, nhàngoại giao Lê Đức Thọ xuất sắc, in dấu trong lịch sử đấu tranh của dân tộc vớimàn đàm phán tại Paris để ký kết hiệp định Paris Đó là một Lê Đức Thọ sắcsảo, kiên định và có tài ứng biến linh hoạt, đối trọng với nhà ngoại giao sốmột của Mỹ bấy giờ Ông là một trong ba bộ óc giàu trí tuệ góp phần làm nênthành công của hiệp định Paris, song lại là người thành thực sẵn sàng từ chốigiải Nobel hòa bình - một giải thưởng không ít danh nhân muốn có Tài năngtrên các lĩnh vực chính trị, ngoại giao, quân sự, văn học và phẩm chất chânthực, công minh, giàu tinh thần tự tôn dân tộc của Lê Đức Thọ qua phác thảochân dung của Hà Minh Đức đã để lại ấn tượng tốt đẹp trong lòng người đọc

Trong những nhân vật chính trị tiêu biểu được viết trong tập tùy bút thì

Lê Đức Thọ là danh nhân mà tác giả được gặp mặt, gần gũi và có nhiều kỷniệm để viết nhất Chính vì thế, bài ký mang hơi thở của cuộc sống nhiều hơn,hơi thở của tự sự nhiều hơn, giúp người đọc hình dung một cách toàn diện vềtài năng và phẩm chất con người Lê Đức Thọ

Bên cạnh ba nhà chính trị trên, tác giả còn nhắc đến Tố Hữu với vai tròvừa là nhà lãnh đạo vừa là nhà thơ cách mạng Tuy nhiên, chúng tôi nhận thấyrằng, việc xếp Tố Hữu vào nhóm các nhà văn nghệ sĩ có lẽ hợp hơn và tác giảtrong bài viết của mình cũng chủ yếu khai thác cuộc đời và sự nghiệp của TốHữu qua lăng kính văn hóa, văn nghệ

2.2 Các nhà văn hóa, nhà giáo, nhà nghiên cứu văn học

Trong bút ký Tài năng và danh phận và Người của một thời, Hà Minh

Đức dành phần lớn không gian để hồi nhớ lại hình ảnh và những phẩm chất

cao quý của các nhà văn hóa, nhà giáo có dấu ấn sâu sắc trong cuộc đời củaông Đó là những trang viết giàu tình cảm: sự biết ơn trân trọng của tác giảđối với những người thầy, sự ngưỡng mộ, mến mộ tài năng những người bạn

và sự gần gũi, đồng quan điểm với những người làm công tác văn hóa, vănnghệ mà tác giả am hiểu và có dịp gần gũi hoặc gắn bó trogn cuộc đời nghiên

cứu, giảng dạy của mình Chùm bài Tình yêu khoa học và mái ấm gia đình

của giáo sư Nonna Vladimirovich Stankenvich và giáo sư Nguyễn Tài Cẩn, Đặng Thai Mai – trầm lặng và uyên bác, Nguyễn Lương Ngọc – tài trí và đức

độ, Chuyện còn kể lại của giáo sư Bùi Văn Nguyên, Mừng thầy Hoàng Xuân Nhị đã lên tên phố, Trần Đức Thảo – một triết gia thông thái, một nhân cách cao đẹp, Nguyễn Khánh Toàn – cõi học và người thầy thấm đẫm tình cảm tri

ân cùng sự ngưỡng mộ chân thành của tác giả với nhà khoa học, nhữngchuyên gia hàng đầu về khoa học xã hội nhân văn Đây là những cây cao bóng

cả trong giới học thuật, có nhân vật là bậc thầy của tác giả như Trần ĐứcThảo, Hoàng Xuân Nhị, Nguyễn Khánh Toàn, Đặng Thai Mai, Nguyễn LươngNgọc, là đồng nghiệp như Nguyễn Tài Cẩn và vợ là giáo sư NonnaVladimirovich Stankenvich, vừa là đồng nghiệp vừa là hàng xóm như BùiVăn Nguyên

Một trong những cây đại thụ vĩ đại “nhiều cành lá xum xuê” [9, tr11]trong khu vườn cổ tích về người thầy, có ảnh hưởng sâu sắc đến cuộc đời tácgiả là giáo sư Đặng Thai Mai Có thể ví đó là người dẫn đường đầy tâm huyết,

là ngọn đèn sáng ấm áp đối với giáo sư Hà Minh Đức Giáo sư Đặng Thai Maitrong mắt tác giả là một người “Trầm lặng và uyên bác” Hình ảnh giáo sư sauhàng chục năm vẫn còn in đậm trong tâm thức của tác giả: “Dáng vẻ trangnghiêm, ánh mắt sắc, nụ cười kín đáo nhân hậu” và ông luôn nhớ về thầy vớilòng biết ơn, sự tôn kính: “thầy là người thầy, người cha không riêng củachúng tôi mà còn của rất nhiều đồ đệ kính mến thầy”

Giáo sư Đặng Thai Mai là người thầy có tâm với nghề và uyên bác.Thầy có nhiều công trình nghiên cứu có giá trị, có học thức dày dặn, sắc sảo

về văn học cổ điển Pháp, Trung Quốc, thông thạo nhiều thứ tiếng Nhớ lạinhững lần đến để được thầy chỉ giáo, tác giả viết: “Mỗi lần đến làm việc thầyvẫn ngồi ở giường tựa vào gối cao để giảng bài Không cần có sách vở tracứu, tất cả trong trí nhớ Bên cạnh văn học nước ngoài, thầy còn là người say

mê và am hiểu thơ cách mạng đặc biệt là thơ Chủ tịch Hồ Chí Minh trong đó

có Nhật ký trong tù Qua bút ký, tác giả đã giới thiệu, tóm tắt nội dung một số

bài viết nghiên cứu của thầy đến với bạn đọc chưa có cơ hội được đón nhận

và ông đánh giá: “cho đến nay đây là những bài viết hay nhất, sâu sắc nhất vềtập thơ này”[11, tr207]

Về văn học trung đại Việt Nam, giáo sư Đặng Thai Mai cũng có nhiềucông trình nghiên cứu quan trọng Qua bút ký, tác giả hé lộ một thú vị: cả nhà

giáo sư có duyên với Truyện Kiều Nhiều thế hệ trong gia đình giáo sư từ con gái đến con rể đã nghiên cứu Truyện Kiều và có nhiều công trình giá trị.

Thông qua bài ký, tác giả có giới thiệu, dẫn giải các công trình nghiên cứu đó

Đó là phần tư liệu quý đối với những ai đang nghiên cứu văn học Trung đạiViệt Nam, là kết tinh của trí tuệ, của sự đam mê, nhiệt huyết khoa học trải dàitrong nhiều thế hệ gia đình giáo sư Đặng Thai Mai

Với trí tuệ uyên bác nhưng không xa cách, giáo sự là người dẫn đườngtận tụy và ân cần, đã dẫn dắt tác giả và nhiều sinh viên khác làm khoa học vàgiảng dạy khi ông mới ra trường Từ chỗ chưa biết sưu tầm tư liệu khiếnchúng “không có giá trị gì” đến tác phong ghi chép khoa học và cẩn thận, giáo

sư Hà Minh Đức được chỉ bằng một lời khuyên nhỏ nhưng có giá trị to lớn:

“Đối với một bài viết, điều quan trọng là tất cả những gì liên quan đến nó Chữ đầu tiên khi cầm bút để ghi chép điều gì là ngày, tháng” Tác giả đã bày

tỏ sự biết ơn về lời dạy đó: “Từ đấy trong cuộc đời giảng dạy và nghiên cứucủa mình, tôi luôn nhớ tới lời thầy”[11, tr204]

Thầy cũng là người tâm lý, luôn động viên học trò kịp thời Bên cạnhcông đã phát hiện tài năng Hà Minh Đức, giáo sư Đặng Thai Mai còn là người