Lý luận dạy học hiện đại

Yêu cầu của Comenius về giáo dục :• Cho tất cả mọi người: Có nghĩa là người nghèo cũng như người giàu, con trai cũng như con gái, người chủ cũng như làm công, • Về tất cả mọi việc: Có n

Prof Bernd Meier

TS Nguyễn Văn Cường, Đại học Potsdam,

1 LLDH với tư cách một khoa học giáo dục

Didaktik als eine Disziplin der Erziehugswissenschaft

2 Cơ sở tâm lí học dạy học Psychologische Grundlage

3 Các mô hình LLDH Didaktische Modelle

4 Nội dung dạy học Lerninhalte

5 Các phương pháp và hình thức tổ chức dạy học

Unterrichts-Methoden und Formen

6 Phương tiện dạy học Unterrichtsmiteln

7 Lập kế hoạch dạy học Unterrichtsplanung

lí LUẬN DẠY HỌC HIỆN ĐẠI

1 LLDH VỚI TƯ CÁCH MỘT KHOA HỌC

GIÁO DỤC Didaktik als eine Disziplin der Erziehungswissenschaft

SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA LLDH

Die Entstehung und Entwicklung der Didaktik

• Lịch sử của dạy học bắt đầu với lịch sử của nhân loại

• lí luận dạy học với tư cách một môn khoa học bắt

nguồn từ thế kỷ 17

• Thuật ngữ lí luận dạy học (didactic) xuất phát từ tiếng

Hy Lạp „didache“ có nghĩa là dạy học, dạy dỗ, giảng giải, hướng dẫn

• Wolfgang Ratke (Nhà sư phạm Đức, 1571-1635) và Johann Amos Comenius (tên tiếng Séc là Komensky, 1592-1670) là những nhà sáng lập lí luận dạy học.

Yêu cầu của Comenius về giáo dục :

• Cho tất cả mọi người: Có nghĩa là người nghèo cũng như

người giàu, con trai cũng như con gái, người chủ cũng

như làm công,

• Về tất cả mọi việc: Có nghĩa là một hình ảnh đầy đủ về

thế giới, tương ứng với lứa tuổi của học sinh, được mở

rộng theo kiểu vòng tròn trên các bậc khác nhau của

trường học

• Thấu đáo: Có nghĩa là không chỉ những kiến thức chung

chung, mà cả những kiến thức chuyên môn về khoa học

tự nhiên (văn hoá vật chất) với sự rõ ràng dễ hiểu cao

SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA LLDH

Die Entstehung und Entwicklung der Didaktik

LLDH TRONG HỆ THỐNG CÁC KHGD

Didaktik im System der Erziehungswissenschaft

HỆ THỐNG LLDH

Formen der Didaktik

KHÁI NIỆM lí LUẬN DẠY HỌC (LLDH)

Begriff der Didaktik

Khái niệm LLDH bị đơn giản hoá:

LLDH là một khoa học (lí thuyết – và thực tiễn)

của việc dạy và học

LLDH trả lời các câu hỏi:

• Dạy và học như thế nào?

• Dạy và học với phương tiện nào?

• Tại sao?

KHÁI NIỆM LLDH

Begriff der Didaktik

 Xác định bản chất, các thành phần, đặc điểm của quá trình dạy học

 Xác định các nhiệm vụ dạy học và mối quan hệ giữa chúng

 Nghiên cứu, xây dựng chương trình, nội dung dạy học

 Nghiên cứu, xây dựng các PP, phương tiện, và tổ chức dạy học

 Xác định cở sở của việc lập kế hoạch dạy học

 Nghiên cứu, xác định những phương pháp đánh giá

quá trình dạy học và kết quả học tập

NHIỆM VỤ CỦA LLDH

Aufgaben der Didaktik

 Đối tượng của LLDH là các quy luật quá

trình dạy học

lí luận dạy học khảo sát các mối quan hệ giữa các điều kiện, quá trình thực hiện và các kết quả học tập trong quá trình dạy học

ĐỐI TƯỢNG CỦA LLDH

Gegenstand der Didaktik

Đối tượng CÁC YẾU TỐ CỦA QUÁ TRÌNH DẠY HỌCTAM GIÁC LLDH Didaktisches Dreieck

Người dạy Người học

Địa điểm/Thời gian

CÁC YẾU TỐ CỦA QUÁ TRÌNH DẠY HỌCVÒNG TRÒN LLDH Didaktischer Zirkel

Người dạy Người học

Đối tượng

Mục đích Nội dung

Phương tiện

Hình thức Tình huống học

Phương pháp

Đánh giá

Không gian Thời gian

Là môn khoa học chuyên ngành và liên ngành

Những điều kiện

CÁC YẾU TỐ CỦA QUÁ TRÌNH DẠY HỌCKHUNG LLDH Didaktischer Rahmen

TOÀN CẦU HOÁ, XÃ HỘI TRI THỨC VÀ GIÁO DỤC

WTO VÀ TOÀN CẦU HOÁ Globalisierung

Tổ chức thương mại thế giới WTO (World Trade

Organization) được thành lập ngày 15.04.1994, có hiệu lực từ 01.01.1995

 Mục tiêu của nó là tháo gỡ những cản trở, nhằm tự

do hoá thương mại quốc tế

 WTO quy định những quy tắc trong quan hệ kinh tế và thương mại quốc tế

 WTO là một tổ chức quốc tế góp phần quyết định

trong việc mở rộng quá trình toàn cầu hoá

 Như vậy gia nhập WTO là sự tham gia trực tiếp vào

quá trình toàn cầu hoá, nhằm tận dụng những cơ hội và lợi ích, mặt khác cũng phải chấp nhận những thách thức của toàn cầu hoá

TOÀN CẦU HOÁ Begriff Globalisierung

Khái niệm toàn cầu hoá được sử dụng lần đầu năm 1961 trong một từ điển toàn thư tiếng Anh

Từ sau 1990, với sự sụp đổ của hệ thống XHCN Đông Âu và kết thúc chiến tranh lạnh thì quá trình toàn cầu hoá nền kinh tế phát triển nhanh chóng, khái niệm toàn cầu hoá trở thành một khái niệm được đề cập đến ngày một nhiều

 Toàn cầu hoá là khái niệm mô tả quá trình đa diện của sự tăng cường trao đổi, hoà nhập mang tính toàn cầu về kinh tế, văn hoá và xã hội, đặc biệt trong lĩnh vực tự do hoá thương mại quốc tế,

ÍCH LỢI CỦA TOÀN CẦU HOÁ

Vorteile der Globaliesierung

- Hỗ trợ sự tăng trưởng kinh tế và sự đa dạng của

hàng hoá

- Thông qua trao đổi hàng hoá quốc tế, nhiều hàng hoá nhập khẩu trở nên tốt và rẻ hơn sản xuất tại nội địa, có lợi cho người tiêu dùng

- Toàn cầu hoá làm tăng tốc độ của phát triển kĩ thuật

và công nghệ

- Vấn đề đói nghèo trên thế giới đã được cải thiện đáng

kể trong vài chục năm gần đây

- Thông qua trao đổi văn hoá và kinh tế, con người học tập lẫn nhau và tăng cường xu hướng chung sống và

cộng tác

THÁCH THỨC CỦA TOÀN CẦU HOÁ

Risiko der Globalisierung

- Gia nhập toàn cầu hoá là chấp nhận sự cạnh tranh

quốc tế gay gắt mà chỉ có những nhà sản xuất, có sức cạnh tranh cao mới có khả năng phát triển

- Có ý kiến cho rằng các nước đang phát triển tiếp tục bị phụ thuộc do nền kinh tế có tính cạnh tranh yếu

- Có quan điểm phê phán hệ quả của việc tăng cường tính cạnh tranh trong toàn cầu hoá sẽ dẫn đến việc giảm thiểu hệ thống an sinh xã hội của những nước mà các

hệ thống này chưa được vững mạnh

- Tăng nguy cơ ô nhiễm môi trường thông qua sản xuất công nghiệp cũng như nguy cơ lan truyền dịch bệnh do phát triển du lịch

XÃ HỘI TRI THỨC VÀ GIÁO DỤC

Wissengesellschaft

Khái niệm: Xã hội tri thức là một hình thái xã hội-Kinh

tế, trong đó tri thức trở thành yếu tố quyết định đối với

nền kinh tế hiện đại và các quá trình sản xuất, quan hệ sản xuất của nó, cũng như đối với các nguyên tắc tổ

chức của xã hội

Đặc điểm của xã hội tri thức:

Tri thức là yếu tố then chốt của lực lượng kiến tạo xã hội hiện đại, của lực lượng sản xuất và tăng trưởng KT Thông tin và tri thức tăng lên một cách nhanh chóng

kéo theo sự lạc hậu nhanh của tri thức, công nghệ cũ

Sự trao đổi thông tin và tri thức được hỗ trợ bởi công nghệ thông tin, được toàn cầu hoá

Thay đổi cơ cấu xã hội theo hướng đa dạng, linh hoạt

XÃ HỘI TRI THỨC VÀ GIÁO DỤC

Những đặc điểm của xã hội tri thức (tiếp)

Merkmale der Wissengesellschaft

• Thay đổi tổ chức và tính chất lao động nghề nghiệp Người lao động luôn phải thích nghi với những tri thức và công

nghệ mới

• Con người là yếu tố trung tâm trong XH tri thức, là chủ thể kiến tạo xã hội

• Đối với con người cá thể, tri thức là một cơ sở để xác định

vị trí xã hội, khả năng hành động và ảnh hưởng mới

• Giáo dục đóng vai trò then chốt trong việc đào tạo con

người, do đó đóng vai trò then chốt trong sự phát triển

• XH tri thức là xã hội toàn cầu hoá Trình độ giáo dục trở

thành yếu tố tranh đua quốc tế

NHỮNG YÊU CẦU CỦA TOÀN CÂÙ HOÁ

VÀ XÃ HỘI TRI THỨC ĐỐI VỚI GIÁO DỤC

Anfoderungen der Wissengesellschaft an der Bildung

 Giáo dục cần giải quyết mâu thuẫn tri thức ngày càng tăng nhanh mà thời gian đào tạo có hạn

 Giáo dục cần đào tạo con người đáp ứng được những đòi hỏi của thị trường lao động và nghề nghiệp cũng

như cuộc sống, có khả năng hoà nhập và cạnh tranh quốc tế, đặc biệt là:

• Năng lực hành động

• Tính sáng tạo, năng động,

• Tính tự lực và trách nhiệm

• Năng lực cộng tác làm việc

• Năng lực giải quyết các vấn đề phức hợp

• Khả năng học tập suốt đời

MÔ HÌNH PHÁT TRIỂN NĂNG LỰCKhái niệm năng lực Kompetenzbegriff

 Khái niệm năng lực: Khái niệm năng lực có nguồn gốc

tiếng la tinh „competentia“, có nghĩa là gặp gỡ Ngày

nay khái niệm năng lực được hiểu nhiều nghĩa khác nhau

 Năng lực là một thuộc tính tâm lí phức hợp, là điểm hội

tụ của nhiều yếu tố như tri thức, kĩ năng, kĩ xảo, kinh nghiệm, sự sẵn sàng hành động và trách nhiệm đạo đức

 Năng lực là những khả năng và kĩ xảo học được

hoặc sẵn có của cá thể nhằm giải quyết các tình huống xác định, cũng như sự sẵn sàng về động cơ,

xã hội …và khả năng vận dụng các cách giải quyết

lí THUYẾT PHÁT TRIỂN NĂNG LỰCKhái niệm năng lực (tiếp) Kompetenzbegriff

 Có nhiều loại năng lực khác nhau Năng lực

hành động là một loại năng lực.

 Khái niệm phát triển năng lực ở đây cũng được hiểu đồng nghĩa với phát triển năng lực hành

động

 Năng lực là khả năng thực hiện có hiệu quả

và có trách nhiệm các hành động, giải quyết

các nhiệm vụ, vấn đề thuộc các lĩnh vực nghề nghiệp, xã hội hay cá nhân trong những tình

huống khác nhau trên cơ sở hiểu biết, kĩ năng,

kĩ xảo và kinh nghiệm cũng như sự sẵn sàng hành động

MÔ HÌNH CẤU TRÚC NĂNG LỰC HÀNH ĐỘNG

Xã hội

MÔ HÌNH CẤU TRÚC NĂNG LỰC HÀNH ĐỘNG (tiếp)

Kompetenzmodell

 Năng lực chuyên môn:

• khả năng thực hiện các nhiệm vụ chuyên môn cũng

như đánh giá kết quả một cách độc lập, có phương pháp và chính xác về mặt chuyên môn

• (Bao gồm cả khả năng tư duy logic, phân tích,

tổng hợp và trừu tượng, khả năng nhận biết các mối quan hệ hệ thống và quá trình)

• Năng lực phương pháp:

• Là khả năng hành động có kế hoạch, định hướng

mục đích trong việc giải quyết các nhiêm vụ và vấn đề

• Trung tâm của năng lực phương pháp là những

phương thức nhận thức, xử lí, đánh giá, truyền thụ và giới thiệu

MÔ HÌNH CẤU TRÚC NĂNG LỰC HÀNH ĐỘNG (tiếp)

Kompetenzmodell

 Năng lực xã hội: Là khả năng đạt được mục đích trong những

tình huống xã hội cũng như trong những nhiệm vụ khác nhau với sự phối hợp chặt chẽ với những thành viên khác Trọng tâm là:

- ý thức được trách nhiệm của bản thân cũng như của những

người khác, tự chịu trách nhiệm, tự tổ chức

- Cú khả năng thực hiện các hành động xã hội, khả năng cộng

tác và giải quyết xung đột

 Năng lực cá thể: Khả năng xác định, suy nghĩ và đánh giá

được những cơ hội phát triển cũng như những giới hạn của mình, phát triển được năng khiếu cá nhân cũng như xây dựng

kế hoạch cho cuộc sống riêng và hiện thực hoá kế hoạch đó;

Nội dung học tập theo quan điểm phát triển năng lực

Lerninhalte nach Kompetenzbegriff

Các phương pháp nhận thức.

Thu thập, Xử lí thông tin, trình bày tri thức

Làm việc trong nhóm, tạo điều kiện cho sự hiểu biết về phương diện xã hội, cách ứng xử, tinh thần trách nhiệm và khả năng giải quyết xung đột

Tự đánh giá điểm mạnh và yếu, kế hoạch

PT có thể Thái độ tự trọng, trân trọng các giá trị, các chuẩn đạo đức, các giá trị văn hoá

Giáo viên là chuyên gia của việc dạy và học

Các năng lực nòng cốt:

• Năng lực dạy học

• Năng lực giáo dục

• Năng lực chuẩn đoán, đánh giá, tư vấn

• Năng lực đổi mới, phát triển nghề nghiệp và phát

triển trường học.

NĂNG LỰC NGHỀ NGHIỆP CỦA GIÁO VIÊN

Lehrerkompetenz

•Sơ lược về các lí thuyết học tập

• lí thuyết phản xạ có điều kiện Pavlov

để truyền thụ cho người học

2) Người học tiếp thu những

kiến thức đó và hiểu giống

nhau

3) Giáo viên giúp học viên tiếp

thu những nội dung của của tri

thức khách quan về thế giới

1) Không có tri thức kháchquan(?) Mỗi người hiểu và giải thích thế giới theo kinh nghiệm riêng của mình

2) Các chủ thể nhận thức có thể hiểu một cách khác nhau đối với cùng một hiện thực

3) Nhiệm vụ của giáo viên là giúp học viên tăng cường tự trải nghiệm và biết đặt vấn

HAI THÁI CỰC CỦA TRIẾT HỌC DẠY HỌC Objektivismus – Subjektivismus

lí THUYẾT PHẢN XẠ CÓ ĐIỀU KIỆN CỦA PAVLOV

Cơ sơ của thuyết hành vi

• Năm 1889 nhà sinh lí học Nga Pavlov nghiên cứu

thực nghiệm phản xạ tiết nước bọt của chó khi đưa

các kích thích khác nhau Ban đầu dùng thức ăn kích thích, chó có phản ứng tiết nước bọt đó là phản xạ

bẩm sinh Sau đó kích thích đồng thời bằng ánh đèn

và thức ăn Sau một thời gian luyện tập, con chó có

phản xạ tiết nước bọt khi chỉ có kích thích ánh đèn, đó

THUYẾT HÀNH VI (BEHAVORISM)

• Các lí thuyết hành vi giới hạn việc nghiên cứu cơ chế học tập vào các hành vi bên ngoài có thể quan sát khách quan bằng thực nghiệm

• Không quan tâm đến các quá trình tâm lí bên trong như tri giác, cảm giác, tư duy, ý thức, vì không thể quan sát

khách quan được Bộ não được coi là một hộp đen

• Thuyết hành vi cổ điển (Watson): học tập là tác động qua lại giữa kích thích và phản ứng (S-R)

• Thuyết hành vi Skiner: Nhấn mạnh mối quan hệ giữa

Hộp đen

Kích thích Phản ứng

Khi thao tác đúng thì được thưởng: Thức ăn.

Thao tác sai thì bị phạt: Điện giật

CÁC NGUYÊN TẮC CỦA THUYẾT HÀNH VI

Prinzipien des Behaviorismus

1) Dạy học được định hướng theo các hành vi đặc trưng có thể

quan sát được

2) Các quá trình học tập phức tạp được chia thành một chuỗi các

bước học tập đơn giản, trong đó bao gồm cỏc hành vi cụ thể

Những hành vi phức tạp được xây dựng thông qua sự kết hợp các bước học tập đơn giản

3) Giáo viên hỗ trợ và khuyến khích hành vi đúng đắn của

người học, tức là sẽ sắp xếp giảng dạy sao cho người học đạt được hành vi mong muốn mà sẽ được đáp lại trực tiếp (khen thưởng và công nhận)

4) Giáo viên thường xuyên điều chỉnh và giám sát quá trình

học tập để kiểm soát tiến bộ học tập và điều chỉnh ngay lập

• Trong dạy học chương trình hoá

• Trong dạy học có hỗ trợ bằng máy vi tính

• Trong học tập thông báo tri thức và trong huấn luyện

Hạn chế/ Phê phán:

• Quá trình học tập không chỉ do kích thích từ bên ngoài

mà còn là quá trình chủ động bên trong của chủ thể nhận thức

• Việc chia quá trình học tập thành chuỗi các hành vi đơn giản không phản ánh hết được các mối quan hệ tổng

THUYẾT NHẬN THỨC

(Cognitivism)

• Các lí thuyết nhận thức nghiên cứu quá trình nhận thức

bên trong với tư cách là một quá trình xử lí thông tin Bộ

não xử lí các thông tin tương tự như một hệ thống kĩ thuật

• Quá trình nhận thức là quá trình có cấu trúc, và có ảnh

hưởng quyết định đến hành vi Con người tiếp thu các

thông tin bên ngoài, xử lí và đánh giá chúng, từ đó quyết định các hành vi ứng xử

• Trung tâm của các lí thuyết nhận thức là các hoạt động trớ tuệ : xác định, phân tích và hệ thống hóa các sự kiện và

các hiện tượng, nhớ lại những kiến thức đã học, giải quyết các vấn đề và phát triển, hỡnh thành các ý tưởng mới

• Cấu trúc nhận thức của con người không phải bẩm

sinh mà hình thành qua kinh nghiệm

• Mỗi người có cấu trúc nhận thức riêng Vì vậy muốn

có sự thay đổi đối với một người thì cần có tác động

phù hợp nhằm thay đổi nhận thức của người đó

• Con người có thể tự điều chỉnh quá trình nhận thức:

tự đặt mục đích, xây dựng kế hoạch và thực hiện

Trong đó có thể tự quan sát, tự đánh giá và tự hưng

phấn, không cần kích thích từ bên ngoài

THUYẾT NHẬN THỨC (tiếp)

(Cognitivism)

HỌC SINH (Quá trình nhận thức:

Phân tích - Tổng hợp Khái quát hoá, Tái tạo…) Thông

CÁC NGUYÊN TẮC CỦA THUYẾT NHẬN THỨC

Prinzipien des Kognitivismus

1) Không chỉ kết quả học tập (sản phẩm) mà quá trình học tập

và quá trình tư duy cũng là điều quan trọng

2) Nhiệm vụ của người dạy là tạo ra môi trường học tập thuận lợi, thường xuyên khuyến khích các quá trình tư duy

3) Các quá trình tư duy không thực hiện thông qua các vấn đề nhỏ, đưa ra một cách tuyến tính, mà thông qua việc đưa ra các nội dung học tập phức hợp

4) Các PP học tập có vai trò quan quan trọng

5) Việc học tập thực hiện trong nhóm cú vai trũ quan trọng ,

giỳp tăng cường những khả năng về mặt xã hội

6) Cần có sự cân bằng giữa những nội dung do giáo viên

truyền đạt và những nhiệm vụ tự lực

ỨNG DỤNG CỦA THUYẾT NHẬN THỨC

Anwendung des Kognitivismus

Ứng dụng: Thuyết nhận thức được thừa nhận

và ứng dụng rộng rãi trong dạy học Đặc biệt là:

• Dạy học Giải quyết vấn đề

• Dạy học định hướng hành động

• Dạy học khám phá

• Làm việc nhóm

• Hạn chế : Việc dạy học nhằm phát triển tư duy,

giải quyết vấn đề, dạy học khám phá đòi hỏi

nhiều thời gian và đòi hỏi cao ở sự chuẩn bị

cũng như năng lực của giáo viên Cấu trúc quá

trình tư duy không quan sát trực tiếp được nên

THUYẾT KIẾN TẠO (Constructionalism)

• Tư tưởng cốt lõi của các lí thuyết kiến tạo là: Tri thức được xuất hiện thông qua việc chủ thể nhận thức tự

cấu trúc vào hệ thống bên trong của mình, tri thức

mang tính chủ quan

• Với việc nhấn mạnh vai trò chủ thể nhận thức trong

việc giải thích và kiến tạo tri thức, thuyết kiến tạo thuộc

lí thuyết chủ thể

• Cần tổ chức sự tương tác giữa người học và đối

tượng học tập, để giúp người học xây dựng thông tin

mới vào cấu trúc tư duy của chính mình, đã được chủ thể điều chỉnh Học không chỉ là khám phá mà còn là sự