SANG KIEN KN VẬT LÝ 9

ĐỊNH HƯỚNG VỀ MỘT TIẾT HỌC CÓNỘI DUNG BÀI TẬP, TỔNG KẾT VÀ ÔN TẬP Người viết đề tài : A - ĐẶT VẤN ĐỀ Sau nhiều năm trực tiếp giảng dạy, từ chươngtrình cũ đến chương trình mới, qua những

ĐỊNH HƯỚNG VỀ MỘT TIẾT HỌC CÓ

NỘI DUNG BÀI TẬP, TỔNG KẾT VÀ ÔN TẬP

Người viết đề tài :

A - ĐẶT VẤN ĐỀ

Sau nhiều năm trực tiếp giảng dạy, từ chươngtrình cũ đến chương trình mới, qua những buổi sinhhoạt chuyên môn, qua những lần trao đổi với cácđồng nghiệp hoặc qua những tiết dự giờ, thăm lớp,cá nhân tôi nhận thấy việc định hướng về mộttiết học có nội dung là bài tập, tổng kết và ôntập ở nhiều giáo viên còn nhiều lúng túng Nhiềuthầy cô, nhất là những người mới ra trường chưatìm ra mục tiêu của bài học, hoặc đã xác định đượcnội dung nhưng phương pháp lại chưa phù hợp, chưađặt trưng bộ môn … dẫn đến hiệu quả của bàihọc không cao Học sinh ngại học giờ bài tập, tổngkết và ôn tập Trên thực tế nhiều thầy cô "rấtngại" thao giảng hoặc dạy mẫu vào những bài cónội dung như trên

Chính vì lý do đó mà bản thân tôi đã tìm hiểu,nghiên cứu, vận dụng tài liệu, sách giáo khoa,sách hướng dẫn và học hỏi những thầy cô đitrước Tôi mạnh dạn trao đổi bàn bạc với anh chị emtrong tổ, trong trường để rút ra bài học cho bảnthân trong quá trình công tác và giảng dạy Cụ thểlà những tiết dạy có yêu cầu như trên

Hôm nay đây, tôi xin mạnh dạn được trình bàyquan điểm định hướng của mình về một tiết học cónội dung là bài tập, tổng kết và ôn tập để cácđồng nghiệp tham khảo, nghiên cứu Nếu có thể thìvận dụng vào quá trình giảng dạy của mình đểchất lượng bộ môn ngày càng được nâng cao, cũngnhư các tiết dạy bài tập, tổng kết và ôn tậpngày càng hiệu quả và chất lượng hơn.

B - NỘI DUNG

I TIẾT HỌC CÓ NỘI DUNG BÀI TẬP :

1 Xác định mục tiêu - nội dung tiết học :

Thông thường sau mỗi bài học về lý thuyết cóthể là 1 tiết, 2 hoặc 3 tiết thì kế tiếp là 1 tiết bàitập Chính vì thế tiết bài tập chỉ mang nội dungvận dụng lý thuyết của một vấn đề đã được họctrước, để rồi qua tiết bài tập đó học sinh khắc sâuđược kiến thức đã học, vận dụng lý thuyết vàogiải bài tập, vào cuộc sống thực tế, rèn luyệnkhả năng tính toán, tư duy phán đoán và tính chủđộng trong học tập

2 Phương pháp tiến hành :

Tùy theo mỗi nội dung tiết bài tập mà ngườigiáo viên xác định phương pháp tiến hành cho phùhợp Thông thường trong những tiết bài tập thìnhững bài đầu mang tính lý thuyết (định tính) nhắclại nội dung những phần lý thuyết vừa học xong để

phục vụ cho phần bài tập hôm nay Chính vì thế takhông cần thiết phải hệ thống hóa kiến thức đãhọc mà chỉ cần nhắc lại những ý chính, những nộidung cụ thể để vận dụng giải bài tập phần nàymà thôi Việc làm này nên để học sinh trình bàythông qua những câu hỏi định hướng gợi mở củagiáo viên.

a) Dạng bài tập định tính :

Với những dạng bài tập này không nên yêucầu học sinh lên trình bày bảng, mà chỉ cần yêucầu học sinh đứng tại chỗ `trả lời nội dung bài tập(giáo viên không nhắc lại nội dung bài tập mà chỉsử dụng khẩu lệnh : bài 1, bài 2… trang … hoặc cáccâu hỏi dạng C1, C2, C3… )

- Sau mỗi nội dung học sinh trả lời thìgiáo viên sẽ yêu cầu 1 đến 2 học sinh khác dướilớp nhận xét và cho ý kiến của mình Mục đích củaviệc làm này là thu hút các học sinh khác cùnglàm việc, làm việc mang tính tập thể Sau cùngngười giáo viên nhận xét đánh giá và cho điểmcông khai trước lớp

- Với những bài mà nội dung có trongcác bài học trước (định luật, định lý, tính chất, kháiniệm v.v… ) thì giáo viên nên gọi những học sinhyếu kém hoặc trung bình để tạo điều kiện chonhững em này hoạt động, làm quen và gắn mìnhvào bài học (tránh tình trạng những học sinh yếukém hay tự xem mình là người thừa trong lớp) Với

được 1 bài tập hoặc trả lời được 1 câu hỏi, 1 nộidung nào đó mặc dù có thể là dễ so với các bạnkhác nhưng đối với mình thì đó là một thành công,một sự phấn đấu nổ lực, nên giáo viên cần quantâm tới những đối tượng này Giáo viên nên cónhững lời động viên, một ưu ái riêng thông qua lựachọn những câu hỏi hoặc bài tập, để tạo điềukiện cho các em không mặc cảm bản thân, khôngsợ bộ môn hoặc tiết học làm bài tập.

- Với những học sinh khá, giỏi, thìngười giáo viên cần giành cho những nội dung phùhợp với khả năng của các em Sau mỗi bài tập,mỗi câu hỏi thì giáo viên nên chuẩn bị sẵn nhữngcâu hỏi phụ mang tính nâng cao, mở rộng hoặcvận dụng thực tế để phát huy hết khả năng vốncó của học sinh khá, giỏi

b) Dạng bài tập định lượng :

Với dạng bài tập này, người giáo viên nênyêu cầu học sinh lên bảng sửa bài Chỉ nên gọi 1

em với mỗi bài để tránh bị phân tán suy nghĩ củanhững học sinh còn lại và tập trung các em theođuổi một nội dung là bài tập mà bạn đang tiếnhành trên bảng

Trong thời gian học sinh đang làm bài thì giáoviên cần kiểm tra nhanh vở bài tập của học sinhđó Sửa chữa những sai sót nếu có rồi nhận xét,đánh giá, kết hợp với kết quả bài làm trên bảngrồi mới cho điểm Nếu còn thời gian thì giáo viêncó thể kiểm tra nhanh một vài vở bài tập của học

sinh khác dưới lớp, cho ý kiến về các cách làmbài Sau khi học sinh trên bảng làm xong thì yêu cầunhững học sinh dưới lớp cho nhận xét Có thể gọi

1, 2 hoặc 3 em trả lời Nếu những ý kiến nào hợplý, kết hợp với kiểm tra nhanh vở bài tập thì giáoviên nên cho điểm để động viên kịp thời, ghi nhậnkết quả xứng đáng

- Với những bài toán khó (dạng mởrộng, nâng cao) thì nên yêu cầu học sinh khá đọcđề và tóm tắt (giáo viên làm thư ký trên bảng).Giáo viên có thể gợi ý tóm tắt nếu bài toán khóthật sự Sau khi đã tóm tắt xong, trên tinh thần xungphong, giáo viên yêu cầu học sinh trình bày cáchlàm bài tập này dưới dạng tổng quát Nếu thấyhợp lý thì yêu cầu một học sinh khác trình bày lại.Còn nếu thấy hướng đi này dài, có chỗ chưa hợplý thì sau khi học sinh đó trình bày, giáo viên cầnthảo luận không những với học sinh đó mà phảivới tập thể lớp, để tạo điều kiện cho những họcsinh khác bổ sung, tham gia cùng giải bài (giáo viênchỉ thảo luận phần chưa hợp lý và không nên sửachữa ngay bằng phương pháp của mình) Tới khi tấtcả đã chọn được hướng giải quyết thì giáo viênmới cần thiết bổ sung nếu có Sau đó yêu cầumột học sinh (trên tinh thần tự nguyện) lên bảngtrình bày cụ thể cách làm bài tập trên, trênhướng đi đã thống nhất Sau cùng yêu cầu mộthọc sinh khác nhận xét phần trình bày của bạn trênbảng Rồi giáo viên đánh giá và cho điểm công

khai những học sinh đã tham gia giải bài tập này(không nhất thiết là một bạn trên bảng).

- Đối với những bài tập khó mà họcsinh chưa tìm được hướng giải quyết, thì giáo viêncần đặt ra những câu hỏi về phần kiến thức cóliên quan Với những nội dung gợi mở mà học sinhtrả lời được, giáo viên cần ghi lược lại trên mộtgóc bảng, để rồi kết hợp với tóm tắt đề ra, họcsinh có thể tìm thấy mối liên quan giữa các đạilượng, các yếu tố, rồi từ đó định ra cách giải cụthể Phương án cuối cùng là giáo viên mới đưa raphương pháp giải của mình, nhưng phải dưới dạngtổng quát để học sinh cụ thể hóa bài làm

* Chú ý :

- Sau mỗi tiết bài tập người giáo viên cầntổng hợp các dạng để học sinh định hướng cáchgiải các dạng bài tập đó, lấy đó làm kinh nghiệmcho các tiết học tiếp theo

- Trong mỗi tiết bài tập, huy động được càngnhiều học sinh tham gia hoạt động càng tốt vàkhông nên hạn chế việc cho điểm đối với học sinhtrong những giờ bài tập này

- Khi cho điểm thì nhất thiết giáo viên phải kếthợp với nội dung chấm vở bài tập hoặc bài học,có sửa sai nếu có Có nhận xét vào vở của họcsinh và ghi điểm để nhằm thể hiện sự quan tâmcủa giáo viên bộ môn, để học sinh được thấy kếtquả học tập của mình và có trách nhiệm với mônhọc Thấy được nghĩa vụ và quyền lợi của một

người học sinh, nhằm phát huy tính tự giác, ý thứchọc tập để ngày càng say mê bộ môn hơn.

II TIẾT HỌC CÓ NỘI DUNG TỔNG KẾT :

1 Xác định mục tiêu - nội dung :

Thông thường, một tiết tổng kết là nhằmcủng cố, ôn lại và vận dụng một mảng kiến thứctương đối rộng (ở cấp độ một chương) Do đó,thường thì sau nhiều tiết học lý thuyết, nhiều tiếtbài tập mới có 1 tiết tổng kết, cho nên ngườigiáo viên phải biết tổng hợp toàn bộ phần kiếnthức mà tiết tổng kết có liên quan Phải định đượccác dạng kiến thức và những kiến thức nằm ởnhững bài tập nào, câu hỏi nào… Tốt nhất ngườigiáo viên cũng nên phân ra làm 2 dạng bài tập :định tính và định lượng

2 Phương pháp tiến hành :

a Với những tiết tổng kết có sẵn trong

SGK :

Người giáo viên chỉ việc phân biệt dạng địnhtính, định lượng rồi đưa phần định tính lên trước vớithời lượng sao cho phù hợp Chú ý trong phần nàygiáo viên phải hệ thống cho được những kiến thứccó liên quan trong tiết tổng kết (có thể bổ sungmột số câu hỏi phụ để đáp ứng cho được mụctiêu này) Trình tự tiến hành phần này tương tự nhưtiến hành phần định tính của tiết bài tập, nhưngphong phú và đa dạng hơn

- Với phần định lượng, người giáoviên cần nghiên cứu kỹ để tiến hành từng dạngbài tập sao cho từ những bài tập dễ, đơn giản đếnnhững bài tập khó, phức tạp và mang tính tổngquát (không nhất thiết phải làm hết toàn bộ bàitập trong SGK) Tuỳ vào khả năng của học sinh màgiáo viên can thiệp nhiều hay ít (quá trình tiến hànhnội dung này tương tự như phần định lượng của 1 tiếtbài tập).

b) Với những tiết tổng kết không có

sẵn trong sách giáo khoa :

Lúc này người giáo viên phải xác định rõnhiệm vụ của tiết học này, để từ đó soạn ra cácdạng bài tập, hệ thống câu hỏi cho hợp lý (cũngnên chia làm 2 dạng định tính và định lượng) Vìkhông có sẵn trong SGK nên giáo viên phải chuẩn

bị thật kỹ, sử dụng sách giáo khoa, sách bài tập,sách giáo viên, sách tham khảo, để hình thànhnhững nội dung cho phù hợp

* Dù tiết tổng kết có trong SGK hay không cótrong SGK thì một tiết học đều phải lấy học sinh làmtrung tâm, giáo viên làm người định hướng, gợi mởbổ sung những thiếu sót của học sinh mà thôi.Không nên áp đặt, không nên yêu cầu học sinhmột cách cứng nhắc Chỉ nên sử dụng những câuhỏi gợi mở, để tạo điều kiện cho học sinh phát huytính chủ động, sáng tạo trong mỗi bài học

* Cuối mỗi tiết tổng kết, giáo viên nên tổnghợp lại toàn bộ kiến thức có liên quan ở phần

này, rồi ra bài tập vận dụng về nhà để các emcó thời gian ôn lại kiến thức đã được học và vậndụng giải bài tập.

III TIẾT HỌC CÓ NỘI DUNG ÔN TẬP :

1 Xác định mục tiêu và nội dung bài học :

Vì tiết ôn tập chỉ có sau mỗi chương hoặc saumột học kỳ, một năm học, nên nội dung của tiếthọc này rất rộng và phong phú Do đó người giáoviên phải chuẩn bị thật kỹ, xác định nội dung kiếnthức và phải biết tiến hành từng bước, từng phầnsao cho hợp lý Phù hợp với kiến thức cần ôn, vớitrình độ của học sinh mà chỉ gói gọn trong 1 hoặc 2tiết học

2 Phương pháp tiến hành :

(Ta cũng nên chia làm 2 phần định tính và định lượng Tùy vào khối lớp mà phân bố thời gian cho hợp lý)

a) Phần định tính.

Với phần này người giáo viên phải chuẩn bịsẵn kiến thức, hệ thống câu hỏi, bài tập (nếuSGK không có sẵn tiết ôn tập) Nên sử dụng bảngphụ để thiết lập sẵn hệ thống câu hỏi, bài tậpứng dụng, trắc nghiệm Giải quyết nhanh nhiều nộidung trong thời gian ngắn Lúc này giáo viên cầnsử dụng phương pháp đàm thoại hoặc trắc nghiệm

trực quan Không nên yêu cầu nhiều em lên bảng,để tránh không làm chủ được thời gian.

* Cũng nên nhận xét đánh giá và cho điểmnhững học sinh tham gia tích cực, tham gia có hiệuquả trong những tiết học như thế này

IV ÁP DỤNG MINH HỌA.

1 Tiết học có nội dung bài tập.

Tiết 29 : Bài tập

(Sách giáo khoa Vật lý lớp 9)

a) Xác định mục đích - yêu cầu :

Theo phân phối chương trình thì trước đó là :

Tiết 26 : Cho biết điện trở của dây dẫn phụthuộc vào :

+ Chiều dài : l + Tiết diện : S + Bản chất dây dẫn : ρ

và cho ta công thức : R =

Tiết 27 : Vận dụng 2 công thức : I = và R

=

để tính : + Cường đôï dòng điện (I)

+ Hiệu điện thế (U) + Điện trở (R)

Tiết 28 : Cho biết biến trở cũng là 1 loại điệntrở, nhưng có thể thay đổi được giá trị trong phạm vicho phép Đồng thời cho biết biến trở dùng để thayđổi cường độ dòng điện trong mạch điện

Với mục đích và yêu cầu của bài học này nhưtrên, thì ta phải lựa chọn, sắp xếp các bài tập ởsau mỗi tiết học sao cho phù hợp về kiến thức,thời gian, cũng như yêu cầu đã đặt ra từ đầu

b) Tiến hành :

b1 Xét phần bài tập tiết 26 :

- Bài 1/56 và bài 2/56 : đưa vào kiểm trabài cũ (viết công thức R = ρl/s lên một góc

U R

ρl

S

- Bài 3, 4, 5/56 : Giáo viên cùng học sinhđàm thoại để thấy được sự phụ thuộc giữa điện trởvới chiều dài tiết diện và bản chất của dây dẫn.

- Bài 6 và bài 7 : Gọi học sinh lên bảnglàm bài (Trình tự như phần giải bài tập định lượng)

b2 Xét bài tập tiết 27 :Từ bài 1  bài 4/59 : Giáo viên nên cùngvới học sinh phân tích những yếu tố đã cho, đi tìmcác yếu tố còn lại bằng phương pháp nào? Sửdụng công thức nào ?

- Bài 1 : Biết R, ρ và S, tìm l bằng côngthức :

l = RS/ρ (không tiến hành giải mà để họcsinh về nhà trình bày)

- Bài 2 : a) Biết I, R, tìm U bằng công thức U

b3 Xét phần bài tập của tiết 28 :

- Bài 1, 2, 3/62 : đưa vào phần kiểm tra bàicũ hoặc trả lời tại chỗ.

- Bài 4/62 : yêu cầu 1 học sinh đứng tạilớp làm bài và cho học sinh khác nhận xét

- Bài 3/62 : yêu cầu 1 học sinh lên bảng vẽmạch, 1 học sinh khác cho biết cách làm thay đổi độsáng của đài bằng biến trở

- Bài 6/63 : Chỉ yêu cầu học sinh đứngdưới lớp phân tích để tìm ra những yếu tố đã biếtvà những yếu tố cần tìm, tìm bằng cách nào Yêucầu cả lớp về nhà tự trình bày

2 Tiết học có nội dung tổng kết.

Tiết 33 - Bài 29.

Câu hỏi và bài tập tổng kết chương II : Nhiệt

học.

(Sách vật lý lớp 8 - chương trình thay sách)

a, Xác định mục đích nội dung :

Trong chương này gồm có các bài và nội dung như sau:

Tiết 22 - Bài 19 : Cho biết các chất được cấu tạotừ các hạt riêng biệt gọi là nguyên tử, phân tử.Giữa các nguyên tử, phân tử có khoảng cách

Tiết 23 - Bài 20 : Cho biết các nguyên tử, phântử chuyển động không ngừng Nhiệt độ của vậtcàng cao thì các nguyên tử, phân tử cấu tạo nênvật chuyển động càng nhanh

Tiết 24 - bài 21 : Cho biết - Nhiệt năng của vậtlà tổng động năng của các phân tử tạo nên vật.

- Nhiệt năng của vật có thể thay đổi bằng haicách : Thực hiện công hoặc truyền nhiệt

- Phần nhiệt năng mà vật nhận thêm hoặcmất bớt đi trong quá trình truyền nhiệt thì gọi lànhiệt lượng (Q) Đơn vị của nhiệt năng và nhiệtlượng là Jun (J)

Tiết 25 - Bài 22 : Cho biết nhiệt năng có thểtruyền từ phần này sang phần khác của một vật,từ vật này sang vật khác bằng hình thức dẫnnhiệt

- Chất rắn dẫn nhiệt tốt, chất lỏng va øchất khídẫn nhiệt kém

Tiết 26 - Bài 23 : Cho biết đối lưu là sự truyềnnhiệt bằng các dòng chất lỏng hoặc chất khí, đólà hình thức truyền nhiệt chủ yếu của chất lỏngvà chất khí

- Bức xạ nhiệt là sự truyền nhiệt bằng các tianhiệt đi thẳng Bức xạ nhiệt có thể xảy ra ở cảtrong chân không

Tiết 28 - Bài 24 : Cho biết nhiệt lượng của vật thuvào để nóng lên phụ thuộc khối lượng, độ tăngnhiệt độ của vật và nhiệt dung riêng của chấtlàm vật Công thức : Q = m.c t

- Nhiệt dung riêng của một chất cho biết nhiệtlượng cần thiết để làm cho 1kg chất đó tăng thêm

10C