Thực hiện “Chiến lược phát triển du lịch Việt Nam 2001 – 2010” và “Chiến lược phát triển du lịch Việt Nam 2020, tầm nhìn 2030” trong những năm qua các địa phương đã từng bước xây dựng, triển khai chiến lược phát triển du lịch gắn liền với tiềm năng, thế mạnh của từng vùng. Thành phố và các địa phương đã nhận thức được vai trò quan trọng và sự cần thiết của việc hợp tác liên kết phát triển sản phẩm du lịch nhằm cùng khai thác tốt nhất thế mạnh, tiềm năng du lịch của từng địa phương góp phần đa dạng hóa sản phẩm du lịch, đẩy mạnh việc phát triển du lịch mang tính liên vùng. Chính vì vậy, Thành phố Hồ Chí Minh luôn chú trọng và duy trì thường xuyên công tác hợp tác liên kết phát triển du lịch với các địa phương để góp phần thúc đẩy sự phát triển chung của ngành du lịch.
Trang 1ĐÁNH GIÁ PHÁT TRIỂN DU LỊCH THÀNH PHỐ HỒ CHI MINH VỚI LIÊN KẾT VÙNG
Thực hiện “Chiến lược phát triển du lịch Việt Nam 2001 – 2010” và “Chiến lược phát triển du lịch Việt Nam 2020, tầm nhìn 2030” trong những năm qua các
địa phương đã từng bước xây dựng, triển khai chiến lược phát triển du lịch gắn liền với tiềm năng, thế mạnh của từng vùng Thành phố và các địa phương đã nhận thức được vai trò quan trọng và sự cần thiết của việc hợp tác liên kết phát triển sản phẩm du lịch nhằm cùng khai thác tốt nhất thế mạnh, tiềm năng du lịch của từng địa phương góp phần đa dạng hóa sản phẩm du lịch, đẩy mạnh việc phát triển du lịch mang tính liên vùng Chính vì vậy, Thành phố Hồ Chí Minh luôn chú trọng và duy trì thường xuyên công tác hợp tác liên kết phát triển du lịch với các địa phương để góp phần thúc đẩy sự phát triển chung của ngành du lịch
Trong những năm qua, thực hiện Nghị quyết Đại hội đại biểu Đảng bộ Thành phố Hồ Chí Minh lần IX, nhiệm kỳ 2010-2015 về “…thực hiện tốt các nội dung hợp tác đã ký kết với các địa phương trong cả nước…, mở rộng quan hệ hợp tác kinh tế - văn hóa với một số địa phương…” ; với sự chỉ đạo sâu sát của Lãnh
đạo Ủy ban Nhân dân Thành phố, ngành du lịch Thành phố Hồ Chí Minh đã đẩy mạnh việc hợp tác liên kết phát triển du lịch với các địa phương trong cả nước Từ năm 2004 đến nay, Thành phố Hồ Chí Minh đã thực hiện chương trình hợp tác phát triển du lịch đa phương và song phương với 30 tỉnh, thành trong cả nước Hoạt động hợp tác du lịch phát triển đã góp phần quan trọng việc thực hiện chiến lược phát triển du lịch của Thủ tướng Chính phủ, mang lại nguồn ngân sách lớn cho nền kinh tế, khẳng định vị trí mũi nhọn của ngành du lịch, góp phần quan trọng vào tăng trưởng kinh tế, xóa đói, giảm nghèo, đảm bảo an ninh xã hội, bảo tồn phát huy giá trị văn hóa, bảo vệ môi trường và giữ vững an ninh quốc phòng
Trang 2Việc tổng kết, đánh giá tình hình thực hiện chương trình hợp tác phát triển giữa Thành phố Hồ Chí Minh với các địa phương thời gian qua nhằm tìm ra những hạn chế và nguyên nhân để từ đó có định hướng hợp tác đúng đắn, phù hợp với giai đoạn phát triển mới là việc làm cần thiết
1 Sự cần thiết phải liên kết trong phát triển du lịch
Với tính chất là ngành kinh tế có tính liên ngành, liên vùng và xã hội hóa cao, sự phát triển du lịch không chỉ “bó” trong một lãnh thổ mà luôn vươn ra khỏi phạm vi hành chính một địa phương, một quốc gia, một khu vực Điều này là một thực tế và đã được minh chứng bởi chính tình trạng chậm phát triển của du lịch Việt Nam vào thời kỳ trước những năm 90 của Thế kỷ XX khi Việt Nam chưa có chính sách mở cửa hội nhập với khu vực và quốc tế và còn bị ảnh hưởng bởi chính sách cấm vận cho du lịch Việt Nam là điểm đến có nhiều tiềm năng và lợi thế trong phát triển du lịch
Việc liên kết phát triển du lịch giữa các lãnh thổ khác nhau cho phép khai thác những lợi thế tương đối của nhau về tài nguyên du lịch, về vị trí trong giao thương, về hạ tầng, cơ sở vật chất kỹ thuật và các nguồn lực khác cho phát triển
du lịch
Ví dụ điển hình về vấn đề này là chính sách liên kết phát triển du lịch của Singapore với các nước trong khu vực, theo đó, Singapore coi tài nguyên du lịch -một trong những điểm yếu của Singapore - của những quốc gia khác là tài nguyên
du lịch của mình để đầu tư xây dựng điểm đến cho hệ thống các tours du lịch mà Singapore chào bán Ngược lại, các quốc gia có liên kết với Singapore sẽ được sử dụng những lợi thế của quốc gia này về “cửa ngõ” giao thương quốc tế, năng lực tài chính và kinh nghiệm quảng bá, quản lý và kinh doanh du lịch Ý tưởng “siêu
dự án” về phát triển khu du lịch quốc gia Đan Kia - Suối Vàng (Đà Lạt - Lâm Đồng) với sự đầu tư của Singapore về vốn, kinh nghiệm quản lý, phát triển sản
Trang 3phẩm - thị trường và thương hiệu là một minh chứng cụ thể về liên kết phát triển
du lịch giữa Việt Nam và Singapore (do nhiều nguyên nhân, dự án này chưa trở thành hiện thực mặc dù đã được Quốc hội thông qua năm 1997)
Việc liên kết phát triển du lịch giữa các chủ thể hành chính còn tạo nên khả năng cạnh tranh cao hơn đối với các bên liên quan nhằm thu hút đầu tư, thu hút khách du lịch đến địa bàn liên kết nói chung với tư cách là một điểm đến thống nhất và đến lãnh thổ của từng chủ thể liên kết nói riêng Đây là yếu tố quan trọng
để phát triển du lịch trong cơ chế thị trường khi yếu tố cạnh tranh ngày một trở nên gay gắt giữa các doanh nghiệp, giữa các chủ thể hành chính trong mỗi quốc gia và giữa các quốc gia với nhau
Như vậy có thể thấy “liên kết” là yếu tố quan trọng và là yêu cầu mang tính quy luật khách quan đối với phát triển du lịch, đặc biệt giữa các chủ thể hành chính trong một vùng/khu vực với những lợi thế riêng có thể bổ sung cho nhau hoặc có chung những giá trị về tài nguyên du lịch mà sự phân bố của chúng nằm trên địa bàn chung của những chủ thể hành chính trên
Để đảm bảo tính liên kết được bền vững cần chú trọng đối với những vấn
đề trọng tâm sau:
(i) Cần có được sự đồng thuận mang tính tự nguyện của các chủ thể liên kết trên cơ sở “tầm nhìn” về những lợi ích có được khi tiến hành liên kết Khi xem xét đến vấn đề lợi ích cần có sự bình đẳng giữa các chủ thể, đồng thời kết hợp hài hòa những lợi ích trước mắt và lâu dài Đây là vấn đề rất khó trong điều kiện Việt Nam hiện nay khi “tầm nhìn” lợi ích còn mang nặng tính nhiệm kỳ và ngắn hạn Đây cũng là một trong những nguyên nhân làm cho các mô hình liên kết phát triển kinh tế nói chung và phát triển du lịch nói riêng ở Việt Nam cho đến nay còn chưa
đi vào thực chất và thiếu tính bền vững
Trang 4(ii) Cần có được mô hình liên kết phù hợp với mục tiêu và điều kiện cụ thể của các chủ thể liên quan Mô hình này có thể là một liên kết trên cơ sở cam kết không mang tính ràng buộc về pháp lý giữa các chủ thể, hoặc liên kết trên cơ sở những ràng buộc pháp lý đối với những nội dung liên kết cụ thể Trong từng mô hình liên kết, cần xác định rõ chủ thể quyết định đối với phương án thực hiện các nội dung liên kết và phân xử trong trường hợp có tranh chấp về lợi ích giữa các bên trong quá trình thực hiện liên kết
(iii) Cần xác định rõ chức năng riêng dựa trên lợi thế đặc thù của từng chủ thể trong không gian liên kết phát triển điểm đến du lịch chung Đây chính là cơ
sở để có được những “phân công” hợp lý trong phát triển tổng thể điểm đến liên kết; khai thác có hiệu quả lợi thế đặc thù của từng chủ thể nhằm tạo được nguồn lực tốt nhất cho chiến lược phát triển chung của địa bàn, hạn chế được tính trùng lặp về chức năng trong phát triển trước khi có sự liên kết Để thực hiện được yêu cầu này cần thiết phải có đề án/phương án với những nội dung liên kết cụ thể trên
cơ sở quy hoạch tổng thể phát triển du lịch của lãnh thổ liên kết
(iv) Cần có lộ trình rõ ràng để thực hiện liên kết với sự ủng hộ và hỗ trợ của chủ thể quản lý cao hơn về lãnh thổ và chuyên ngành đối với những vấn đề mà năng lực của các bên tham gia liên kết còn hạn chế, đặc biệt đối với phát triển hạ tầng du lịch, ứng phó với biến đổi khí hậu, xây dựng thương hiệu và xúc tiến điểm đến du lịch chung
2 Phát triển du lịch Thành phố Hồ Chí Minh với yêu cầu liên kết
Thành phố Hồ Chí Minh là đô thị có quy mô dân số lớn nhất cả nước, là trung tâm kinh tế, thương mại và khoa học kỹ thuật lớn của đất nước với kết cấu
hạ tầng và hệ thống cơ sở vật chất kỹ thuật phát triển khá đồng bộ Chính vì vậy quy hoạch tổng thể phát triển du lịch Việt Nam thời kỳ 1995-2010 cũng như chiến lược và quy hoạch tổng thể phát triển du lịch Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn
Trang 5đến năm 2030 đã xác định Thành phố Hồ Chí Minh là trung tâm vùng du lịch Nam Trung Bộ và Nam Bộ (QHTT 1995-2010) và vùng Đông Nam Bộ (QHTT đến 2020) Cho dù có thể còn những tranh luận đối với vị trí của Thành phố Hồ Chí Minh trong phát triển du lịch thì một điều không thể phủ nhận là Thành phố
Hồ Chí Minh luôn đóng vai trò là trung tâm du lịch của khu vực phía Nam Nói một cách khác, Thành phố Hồ Chí Minh là “Cửa ngõ” quốc tế và là thị trường phân phối khách của khu vực phía Nam, cũng là một trong những trung tâm du lịch lớn nhất cả nước
Đứng ở góc độ hoạt động phát triển du lịch khu vực, Thành phố Hồ Chí Minh được xác định là trung tâm du lịch của phân đoạn 5 (hạ lưu Mê Kông) trong
tổ chức không gian du lịch tiểu vùng sông Mê Kông mở rộng (GMS), là trung tâm kết nối du lịch hạ lưu Mê Kông với các trung tâm du lịch khác của GMS và trên trục tuyến du lịch xuyên Á
Vai trò đặc biệt quan trọng trên của Thành phố Hồ Chí Minh trong phát triển du lịch quốc gia và du lịch khu vực có được trước hết dựa vào lợi thế về vị trí địa lý và kế đó là lợi thế về sự phát triển khá đồng bộ về hạ tầng giao thông, hạ tầng xã hội và cơ sở vật chất kỹ thuật của một đô thị vào loại lớn nhất ở Việt Nam nói riêng và của khu vực Đông Nam Á nói chung
Phát huy lợi thế này, trong những năm qua Thành phố Hồ Chí Minh luôn là một trong những địa phương đi đầu về phát triển du lịch và du lịch là một trong những ngành kinh tế có những đóng góp quan trọng vào phát triển kinh tế - xã hội của Thành phố Năm 2013, Thành phố Hồ Chí Minh đã đón được trên 4 triệu lượt khách du lịch quốc tế, chiếm khoảng 23% số lượt khách du lịch quốc tế đi lại giữa các tỉnh trong cả nước, thu nhập từ du lịch đạt trên 83 ngàn tỷ đồng, chiếm khoảng 44% thu nhập từ du lịch của cả nước
Trang 6Tuy nhiên theo thời gian, lợi thế rất quan trọng này của Thành phố Hồ Chí Minh trong phát triển du lịch sẽ bị giảm dần cùng với sự phát triển của hệ thống
đô thị, sự phát triển của hệ thống hạ tầng giao thông Một ví dụ điển hình về vấn
đề này là chủ trương phát triển sân bay Long Thành (Đồng Nai) trở thành sân bay
có quy mô lớn nhất của cả nước và sẽ thay vai trò của sân bay Tân Sơn Nhất vào những năm 2020 Bên cạnh đó trong thời gian qua, nhiều sân bay quốc tế ở khu vực phía Nam như Cam Ranh, Cần Thơ, Phú Quốc đã hình thành và đi vào hoạt động Điều này sẽ làm cho lợi thế của Thành phố Hồ Chí Minh với tư cách là
“Cửa ngõ” hàng không quốc tế lớn nhất khu vực phía Nam và của cả nước sẽ không còn nữa Đây là vấn đề mà Thành phố Hồ Chí Minh cần xem xét đến trong chiến lược phát triển du lịch của thành phố
Một vấn đề dễ nhận thấy là lợi thế so sánh về tiềm năng tài nguyên du lịch của Thành phố Hồ Chí Minh là rất hạn chế Những giá trị về tài nguyên du lịch tập trung chủ yếu ở di tích địa đạo Củ Chi và khu dự trữ sinh quyển thế giới Cần Giờ Điều này làm hạn chế sự hấp dẫn của điểm đến du lịch Thành phố Hồ Chí Minh cho dù trong những năm qua, thành phố đã có những đầu tư đáng ghi nhận
để phát triển một số khu du lịch vui chơi giải trí như Đầm Sen, Suối Tiên, v.v cũng như đang tập trung để phát triển du lịch đường sông
Đứng trước những thực tế khách quan trên, việc liên kết phát triển du lịch
đã và đang đặt ra cấp thiết cho Thành phố Hồ Chí Minh để trước hết là có thể khai thác có hiệu quả tiềm năng tài nguyên du lịch vùng phụ cận mà Thành phố Hồ Chí Minh không có hoặc không đặc sắc bằng Điều đó sẽ không chỉ tạo cho du lịch Thành phố Hồ Chí Minh những điểm đến mới, những sản phẩm mới để có thể nâng cao năng lực cạnh tranh thu hút khách, đảm bảo vai trò trung tâm của Thành phố Hồ Chí Minh trong chiến lược phát triển du lịch Việt Nam đồng thời sẽ có được những đóng góp quan trọng hơn đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của
Trang 7thành phố, xứng đáng với vai trò là ngành kinh tế mũi nhọn của đô thị đặc biệt lớn nhất cả nước
Sự liên kết của Thành phố Hồ Chí Minh với các địa phương, trước hết là các địa phương trong vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, vùng Đông Nam Bộ và vùng đồng bằng sông Cửu Long sẽ có vai trò quan trọng trong việc tạo ra một điểm đến du lịch thống nhất, nâng cao vị thế và hình ảnh du lịch của Thành phố
Hồ Chí Minh và các địa phương Qua đó thực hiện có kết quả các định hướng phát triển du lịch Việt Nam nói chung và của các vùng Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long nói riêng
Là trung tâm kinh tế, thương mại và khoa học kỹ thuật của khu vực phía Nam, Thành phố Hồ Chí Minh là địa phương có tiềm lực về đầu tư, nghiên cứu và đào tạo Đây lại là hạn chế của các địa phương khu vực phía Nam nói chung và của vùng Đông Nam Bộ và đồng bằng sông Cửu Long nói riêng tại thời điểm này, chính vì vậy sự liên kết giữa Thành phố Hồ Chí Minh với với các địa phương phụ cận sẽ cho phép các địa phương có được sự hỗ trợ về đầu tư phát triển cơ sở vật chất kỹ thuật du lịch, phát triển các sản phẩm du lịch, đào tạo phát triển nguồn nhân lực du lịch và bảo tồn các giá trị văn hóa lịch sử trên địa bàn Ngược lại Thành phố Hồ Chí Minh cũng sẽ phát huy được những lợi thế của mình trong phát triển du lịch, đặc biệt là về năng lực đầu tư, đào tạo và qua đó cũng có được những lợi ích cho sự phát triển du lịch của thành phố
Việc liên kết du lịch với Thành phố Hồ Chí Minh - Trung tâm du lịch của vùng và với các địa phương vùng phụ cận sẽ tạo cơ hội mở rộng được không gian
du lịch phục vụ nhu cầu vui chơi giải trí và nghỉ cuối tuần của người dân Thành phố Hồ Chí Minh vốn đang rất lớn hiện nay Với thế mạnh về làng nghề và nông nghiệp của các địa phương vùng phụ cận, Thành phố Hồ Chí Minh cần chú trọng liên kết để hướng các hoạt động nghỉ cuối tuần, vui chơi giải trí gắn với các những
Trang 8giá trị “làng” và nông nghiệp mang đậm chất văn hóa bao gồm cả văn hóa ẩm thực vùng Đông Nam Bộ và vùng Đồng bằng sông Cửu Long
Như vậy có thể thấy sự liên kết về du lịch giữa Thành phố Hồ Chí Minh với các địa phương phụ cận là một yêu cầu khách quan đặc biệt khi những lợi thế so sánh của thành phố sẽ mất dần với sự phát triển của hệ thống đô thị, hạ tầng xã hội, đặc biệt là hạ tầng về giao thông của đất nước Sự liên kết này sẽ đem lại cho
du lịch Thành phố Hồ Chí Minh cũng như của các địa phương phụ cận nhiều lợi ích Sự liên kết đó là phù hợp với chiến lược phát triển du lịch của vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, Đông Nam Bộ, vùng Đồng bằng sông Cửu Long và sẽ không chỉ góp phần quan trọng thúc đẩy sự phát triển du lịch của Thành phố Hồ Chí Minh và các địa phương mà còn cho sự phát triển du lịch chung của du lịch Việt Nam
3 Hiện trạng và những vấn đề đặt ra đối với việc liên kết phát triển du lịch giữa Thành phố Hồ Chí Minh với các địa phương
Cho đến nay giữa Thành phố Hồ Chí Minh và các địa phương phụ cận đã
có một số hợp tác về du lịch Tuy nhiên những hợp tác này mới chủ yếu dừng lại ở nguyên tắc và chưa phát huy được trong thực tế Chính vì vậy những lợi thế so sánh của Thành phố Hồ Chí Minh cũng như của các địa phương vùng phụ cận chưa thực sự phát huy thông qua liên kết để có thể nâng cao hơn năng lực cạnh tranh và phát triển của du lịch Thành phố Hồ Chí Minh cũng như sự phát triển du lịch chung của địa bàn
Nguyên nhân của thực trạng trên có thể bao gồm:
(i) Nhận thức của chính quyền, trực tiếp là Sở Quản lí Nông nghiệp về du lịch của Thành phố Hồ Chí Minh và các địa phương về ý nghĩa và tầm quan trọng của sự hợp tác liên kết quan trọng giữa thành phố với các địa phương phụ cận còn
Trang 9hạn chế Đặc biệt là nhận thức của Thành phố Hồ Chí Minh về vai trò là trung tâm
du lịch khu vực phía Nam, theo đó, ngoài việc quan tâm đến sự phát triển du lịch của thành phố, cần chủ động chia sẻ trách nhiệm và thực hiện chức năng “Cửa đến” du lịch toàn khu vực phía Nam nói chung và của vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, vùng Đông Nam Bộ nói riêng;
(ii) Chưa có sự chủ động tiếp xúc, trao đổi giữa du lịch Thành phố Hồ Chí Minh và các địa phương về yêu cầu, những nội dung liên kết phát triển du lịch cụ thể giữa các địa phương trên quan điểm đem lại lợi ích cho các bên liên quan, góp phần thúc đẩy liên kết du lịch vùng du lịch;
(iii) Vai trò “Tác nhân” của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch mà trực tiếp là Tổng cục Du lịch trong thúc đẩy hợp tác liên kết vùng thông qua một số dự án hỗ trợ cụ thể để phát triển du lịch khu vực phía Nam nói chung và vùng Đông Nam
Bộ, vùng Đồng bằng sông Cửu Long với vai trò hạt nhân của Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng là còn rất hạn chế nếu chưa nói là chưa có được sự thể hiện như mong muốn
Từ những nguyên nhân trên, để có thể thiết lập và đẩy mạnh hợp tác liên kết
du lịch giữa Thành phố Hồ Chí Minh với các địa phương vùng phụ cận, một số nội dung sau cần được quan tâm thực hiện trong thời gian tới đây bao gồm:
- Tổ chức một số diễn đàn để trao đổi, thống nhất nhận thức về sự cần thiết liên kết trong phát triển du lịch bền vững giữa Thành phố Hồ Chí Minh với các địa phương Hội nghị về “Định hướng hợp tác phát triển du lịch giữa Thành phố
Hồ Chí Minh và các địa phương” do Uỷ ban Nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh chủ trì thực hiện chính là một bước đi cụ thể hướng đến sự liên kết này Với vai trò là trung tâm du lịch khu vực phía Nam, Thành phố Hồ Chí Minh cần chủ động đứng ra tổ chức những hoạt động tương tự tiếp theo trên cơ sở kết quả của Hội nghị này
Trang 10- Trên cơ sở thống nhất về nhận thức, quan điểm và những nguyên tắc hợp tác liên kết, các bên tham gia sẽ cùng nhau xây dựng đề án liên kết hợp tác du lịch vùng với tư cách là một điểm đến thống nhất phù hợp với “Quy hoạch tổng thể phát triển du lịch Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030” với sự hỗ trợ của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, trực tiếp là Tổng cục Du lịch
Trên cơ sở Đề án trên, một chương trình hành động với những lộ trình thực hiện cụ thể để từng bước đưa liên kết vào thực thực tiễn sẽ được các bên thực hiện Nội dung của chương trình hành động này cần tập trung đối với những lĩnh vực mà các bên cùng quan tâm như:
(i) Hợp tác xây dựng sản phẩm và hệ thống tuyến điểm du lịch chung, đặc biệt chú trọng đến các sản phẩm du lịch đặc thù của cả địa bàn nói chung và của từng địa phương nói riêng
(ii) Hợp tác trong nghiên cứu thị trường và xúc tiến quảng bá du lịch vùng Thành phố Hồ Chí Minh với tư cách là một “Điểm đến” du lịch quan trọng ở khu vực phía Nam
(iii) Hợp tác trong đào tạo phát triển nguồn nhân lực du lịch, theo đó Thành phố Hồ Chí Minh sẽ hỗ trợ các địa phương, đặc biệt các địa phương trong vùng Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long về chương trình đào tạo, giảng viên
(iv) Hợp tác trong hoạt động xúc tiến đầu, khuyến khích các nhà đầu tư Thành phố Hồ Chí Minh tìm hiểu, đầu tư phát triển cơ sở vật chất kỹ thuật và sản phẩm du lịch tại các địa phương vùng phụ cận
(v) hợp tác liên kết hoạt động lữ hành
(vi) hợp tác trong chia sẻ thông tin, kinh nghiệm về quản lý du lịch
- Xây dựng một số dự án tiền khả thi về nâng cấp hạ tầng du lịch tạo sự liên kết về không gian giữa các điểm du lịch quan trọng trên địa bàn Thành phố Hồ