Tiểu luận cao học, môn cơ sở lý luận báo chí

A. Mở đầu Có thể nói, với vai trò phản ánh và tham gia phản biện xã hội, báo chí ngày càng là một kênh quan trọng để các cơ quan chức năng tham khảo nhằm bổ sung, hoàn thiện đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước sao cho sát hợp hơn cuộc sống nhân dân. Cùng với việc phát hiện, biểu dương nhân tố mới, gương người tốt, việc tốt, báo chí đã tích cực tham gia đấu tranh có hiệu quả trong chống tham nhũng, quan liêu và các tệ nạn xã hội, được nhân dân đồng tình, ủng hộ. Dù trong bất kỳ xã hội nào thì tự do báo chí chỉ mang tính tương đối, bởi tự do báo chí phải được thực hiện trong khuôn khổ của pháp luật, bị pháp luật điều hành, quản lý và phù hợp điều kiện lịch sử cụ thể của từng nước. Chúng ta đang phấn đấu xây dựng một nền báo chí tự do, trong đó nhà báo được tự do hành nghề, tự do cống hiến sức sáng tạo của mình để phục vụ công chúng theo đúng lương tâm và trách nhiệm của người làm báo chân chính vì mục đích cao cả của đất nước, của dân tộc. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa với việc tùy tiện, muốn viết gì, viết như thế nào thì viết. Ngoài sự chi phối của pháp luật, còn có sự chi phối của lương tâm, trách nhiệm và sự giác ngộ chính trị của người làm báo. Không thể có “tự do báo chí tuyệt đối”. Tự do sáng tạo trong báo chí trước hết thể hiện ở việc nhà báo phải cung cấp thông tin trung thực, chính xác, phục vụ sự tiến bộ của xã hội, vì lợi ích của đại đa số nhân dân. Điều cần nhấn mạnh là, ngoài các quy định về pháp luật, mỗi nhà báo khi thao tác nghề nghiệp, đều cần cân nhắc kỹ lưỡng khi xử lý một thông tin, một sự kiện đều suy nghĩ, cân nhắc để tự trả lời câu hỏi: Nên hay không nên, hoặc chưa nên thông tin, bình luận nếu sự kiện đó làm tổn hại đến lợi ích quốc gia, dân tộc. Các thế lực cơ hội, thù địch từng la lối: “Việt Nam đàn áp những người bất đồng chính kiến”. Đây là sự quy chụp, vu cáo trắng trợn, vì trong thực tế, một số người bị ta xử lý về hành chính hoặc pháp luật chính là vì họ đã sử dụng các phương tiện truyền thông đại chúng đưa tin xuyên tạc, bịa đặt, kích động chống lại Đảng, Nhà nước ta. Một số sự kiện “nóng” vừa qua trên Biển Đông; ở Mường Nhé (Điện Biên); ở Con Cuông (Nghệ An); ở Tiên Lãng (Hải Phòng); ở Văn Giang (Hưng Yên)… rất đáng để người cầm bút suy ngẫm về trách nhiệm xã hội cao cả của nhà báo khi cân nhắc, phân tích kỹ lưỡng để tìm ra bản chất sự việc, quyết định thời điểm và dung lượng thông tin nhằm phục vụ thiết thực lợi ích của nhân dân, góp sức ổn định tình hình chính trị xã hội của đất nước, tạo tiền đề quan trọng thúc đẩy sự nghiệp đổi mới, hội nhập quốc tế; tranh thủ sự đồng tình, ủng hộ rộng lớn của bầu bạn năm châu dành cho Việt Nam. Trong bài luận dưới đây, xin phép được đề cập đến các vấn đề của tình hình thế giới, vấn đề của tình hình trong nước về tự do báo chí. Để từ đó, chúng ta có thể so sánh, có cái nhìn chính xác và toàn diện về cái gọi là tự do báo chí, để thấy được rằng tự do báo chí tuyệt đối không xuất hiện ở bất cứ đâu, ngay cả những nước đã và đang ngày ngày kêu gọi tự do trong báo chí. Tự do trong báo chí chỉ mang tính tương đối, và tự do trong báo chí phải được đặt dưới sự kiểm soát của pháp luật và các quy định để tránh khỏi sự tác động của các thế lực phản động thù địch.

Dù trong bất kỳ xã hội nào thì tự do báo chí chỉ mang tính tương đối,bởi tự do báo chí phải được thực hiện trong khuôn khổ của pháp luật, bị phápluật điều hành, quản lý và phù hợp điều kiện lịch sử cụ thể của từng nước.Chúng ta đang phấn đấu xây dựng một nền báo chí tự do, trong đó nhà báođược tự do hành nghề, tự do cống hiến sức sáng tạo của mình để phục vụcông chúng theo đúng lương tâm và trách nhiệm của người làm báo chânchính vì mục đích cao cả của đất nước, của dân tộc Tuy nhiên, điều đó khôngđồng nghĩa với việc tùy tiện, muốn viết gì, viết như thế nào thì viết Ngoài sựchi phối của pháp luật, còn có sự chi phối của lương tâm, trách nhiệm và sựgiác ngộ chính trị của người làm báo Không thể có “tự do báo chí tuyệt đối”.

Tự do sáng tạo trong báo chí trước hết thể hiện ở việc nhà báo phải cung cấpthông tin trung thực, chính xác, phục vụ sự tiến bộ của xã hội, vì lợi ích củađại đa số nhân dân

Điều cần nhấn mạnh là, ngoài các quy định về pháp luật, mỗi nhà báokhi thao tác nghề nghiệp, đều cần cân nhắc kỹ lưỡng khi xử lý một thông tin,một sự kiện đều suy nghĩ, cân nhắc để tự trả lời câu hỏi: Nên hay không nên,hoặc chưa nên thông tin, bình luận nếu sự kiện đó làm tổn hại đến lợi íchquốc gia, dân tộc Các thế lực cơ hội, thù địch từng la lối: “Việt Nam đàn áp

những người bất đồng chính kiến” Đây là sự quy chụp, vu cáo trắng trợn, vìtrong thực tế, một số người bị ta xử lý về hành chính hoặc pháp luật chính là

vì họ đã sử dụng các phương tiện truyền thông đại chúng đưa tin xuyên tạc,bịa đặt, kích động chống lại Đảng, Nhà nước ta Một số sự kiện “nóng” vừaqua trên Biển Đông; ở Mường Nhé (Điện Biên); ở Con Cuông (Nghệ An); ởTiên Lãng (Hải Phòng); ở Văn Giang (Hưng Yên)… rất đáng để người cầmbút suy ngẫm về trách nhiệm xã hội cao cả của nhà báo khi cân nhắc, phântích kỹ lưỡng để tìm ra bản chất sự việc, quyết định thời điểm và dung lượngthông tin nhằm phục vụ thiết thực lợi ích của nhân dân, góp sức ổn định tìnhhình chính trị - xã hội của đất nước, tạo tiền đề quan trọng thúc đẩy sự nghiệpđổi mới, hội nhập quốc tế; tranh thủ sự đồng tình, ủng hộ rộng lớn của bầubạn năm châu dành cho Việt Nam

Trong bài luận dưới đây, xin phép được đề cập đến các vấn đề của tình hình thế giới, vấn đề của tình hình trong nước về tự do báo chí Để

từ đó, chúng ta có thể so sánh, có cái nhìn chính xác và toàn diện về cái gọi là tự do báo chí, để thấy được rằng tự do báo chí tuyệt đối không xuất hiện ở bất cứ đâu, ngay cả những nước đã và đang ngày ngày kêu gọi tự

do trong báo chí Tự do trong báo chí chỉ mang tính tương đối, và tự do trong báo chí phải được đặt dưới sự kiểm soát của pháp luật và các quy định để tránh khỏi sự tác động của các thế lực phản động thù địch.

I Quan điểm về tự do báo chí ở một số quốc gia trên thế giới

1 Tự do báo chí ở Mỹ

Đây có thể được cho là một đại diện tiêu biểu của tự do báo chí phươngTây, một đất nước nổi tiếng với quyền tự do trong báo chí – truyền hình Tuynhiên qua các giai đoạn, Hoa Kì vẫn có những khúc mắc trong thi hành quyền

tự do báo chí Dưới đây là một câu nói khá nổi tiếng khiến chúng ta phải suynghĩ:

“Bởi vì hôm nay, chúng ta không chỉ đơn thuần chuyển giao quyền lực

từ một chính quyền sang chính quyền khác hay từ một đảng này sang đảng khác Chúng ta đang chuyển giao quyền lực từ Washington DC và đưa nó trở lại với các bạn - người dân của chúng ta ”

Đây là phát biểu của Donald Trump trong buổi lễ nhậm chức tổngthống Mỹ vừa qua

Đã quá lâu rồi nước Mỹ rơi vào tình trạng bị các tập đoàn truyền thôngchi phối Diễn đàn để người dân thể hiện quan điểm của mình là hết sức ít ỏi.Quyền lực thứ 4 dường như bao trùm hết cái gọi là tự do báo chí ở Mỹ Chẳngvậy mà trong cuộc bầu cử tổng thống, giới truyền thông tiến hành thăm dò dưluận và khẳng định thắng lợi đã nằm chắc trong tay bà Clinton Nhưng mộtchiến thắng áp đảo ngược lại cho Donald Trump đang khiến người dân Mỹcảm thấy bị dắt mũi bởi truyền thông của nước này

Trong khi đó, cựu Tổng thống Mỹ George W Bush cho biết quyền lựccủa tổng thống có thể gây nghiện và việc truyền thông giữ tính độc lập là cầnthiết để kiềm chế sự thái quá

Trong một cuộc phỏng vấn trên chương trình truyền hình Today, ôngBush nói rằng ông coi truyền thông là phần tất yếu đối với nền dân chủ.

“Chúng ta cần một hệ thống truyền thông độc lập giữ cho những ngườinhư tôi có trách nhiệm Quyền lực có thể gây nghiện rất mạnh và điều này lànguy hiểm Điều quan trọng là truyền thông thực hiện quy trách nhiệm lênđầu những ai lạm dụng quyền lực, ở bất cứ đâu”

Các bình luận của ông Bush trái ngược hoàn toàn với những gì màđương kim Tổng thống Mỹ Trump nói Ông Trump vừa tuyên bố mở mộtcuộc chiến chống lại truyền thông chủ lưu, mà ông gọi là “kẻ thù của nhândân Mỹ”

Hôm 23/2 ông Trump có bài phát biểu dài chỉ trích gay gắt truyềnthông Vào ngày 24/2 một số hãng truyền thông như BBC, CNN, New YorkTimes, Los Angeles Times và Politico đều bị cấm dự một buổi họp báo khôngghi hình do thư ký báo chí Sean Spicer của Nhà Trắng chủ trì

Trong buổi phỏng vấn nói trên, cựu Tổng thống Mỹ Bush cũng nhấnmạnh rằng Mỹ cần có truyền thông độc lập nhằm gây áp lực khiến các nướckhác cũng làm vậy.

Ông Bush giãi bày: “Khó lòng bảo các nước khác thực hành tự do báo chí trong khi bản thân chúng ta thì lại không”.

Khi được hỏi về chính sách cấm nhập cư của ông Trump đối với côngdân một số nước Hồi giáo, ông Bush khẳng định ông ủng hộ một chính sáchnhập cư tôn trọng pháp luật

Khi thảo luận về phản ứng trước sự kiện 11/9, cựu Tổng thống Bushcho rằng hòn đá tảng trong nền tự do Mỹ là quyền tự do tín ngưỡng

Cả cựu Tổng thống Bush cha và con đều không ủng hộ ông Trump dù

cả ba người đều là người của đảng Cộng hòa

2 Tự do báo chí ở Nhật Bản

Cùng tìm hiểu một đại diện nổi bật về tự do báo chí phương Đông –Nhật Bản Liên tục trong nhiều năm liền đứng trong top 20 đất nước trên thếgiới về tự do trong báo chí Là một đất nước tiêu biểu, tiên tiến ở phươngĐông, lịch sử thế giới ghi nhận Nhật Bản luôn là một trong những nước điđầu trong việc thi hành và kêu gọi thi hành tự do báo chí

Tuy nhiên, trong một vài năm trở lại đây, quyền tự do báo chí ở NhậtBản đang bị bóp nghẹt, khởi đầu với việc chính quyền “đất nước Mặt trời

mọc” kiểm duyệt những bài báo về vụ nổ tại nhà máy điện hạt nhân ởFukushima.

Báo cáo mới nhất về tự do báo chí của Tổ Chức Nhà Báo Không BiênGiới đã đẩy xếp hạng của Nhật xuống thứ 61 trong danh sách 180 quốc gia

Trong tình hình đó, Liên Hợp Quốc đã phải lên tiếng kêu gọi Nhật Bảnbảo vệ quyền tự do báo chí

Ông David Kaye, báo cáo viên đặc biệt của Liên Hiệp Quốc về quyền

tự do bày tỏ quan điểm, kêu gọi chính phủ Nhật Bản phải nỗ lực hơn để bảo

vệ quyền tự do báo chí

Kêu gọi vừa nêu được ông Kaye đưa ra tại Tokyo ngày 18/4/2016,trước khi kết thúc chuyến đi kéo dài 10 ngày để tìm hiểu về quyền tự do báochí ở Nhật

Chuyến đi diễn ra sau khi Quốc Hội Nhật Bản thông qua dự luật bảo vệtài liệu an ninh quốc gia, đồng thời chính phủ Nhật Bản cũng ban hành quyđịnh về báo chí, trong đó cho phép Bộ Thông Tin được quyền rút giấy phéphành nghề của những nhà báo không hành xử đúng trách nhiệm của ngườicầm bút, khi họ viết những bài báo bị cho là thiên vị về mặt chính trị

Theo báo cáo viên Liên Hiệp Quốc, không một chính phủ nào có quyềnxét đoán tư cách hành nghề của các nhà báo, tức không được phép phán xétxem bài viết, bản tin hoặc phóng sự có công bằng hay không

Ông Kaye cũng cho hay chính sách cung cấp tin tức mà chính phủ NhậtBản đang áp dụng không được đồng đều, dẫn chứng là có những tờ báo, đàitruyền hình hay đài phát thanh được quyền tiếp cận với chính quyền trungương lẫn địa phương, trong khi những cơ quan truyền thông khác không đượcđặc quyền này

3 Tự do báo chí ở Trung Quốc

Tìm hiểu một quốc gia đại diện khác đến từ phương Đông – TrungQuốc, khác với nhiều nước, Trung Quốc liên tục là quốc gia bị xếp vào hàng

áp chót về tự do báo chí

Ngày 28/01/2015, trong chuyến công du đến Bắc Kinh, một quan chứcngoại giao cao cấp Mỹ cho biết, một số hãng thông tấn của Mỹ đang bị gâykhó dễ vì đưa những thông tin mà đảng Cộng sản Trung Quốc cho là nhạycảm

Trên chặng công du ba nước Châu Á, Trung Quốc, Hàn Quốc và NhậtBản, bà Wendy Sherman, Thứ trưởng Ngoại giao Mỹ, đã tuyên bố với cácnhà báo tại Bắc Kinh rằng Washington tỏ quan ngại về vấn đề tự do báo chí,

về điều kiện hoạt động, lưu trú và quy chế của các nhà báo tại Trung Quốc

Washington đã từng chỉ trích gay gắt Trung Quốc trong vụ không giahạn giấy phép lưu trú cho các phóng viên thường trú của báo New YorkTimes và Bloomberg Sự việc trên được Washington coi như là hành động trảđũa của Bắc Kinh vì các báo trên đã đăng những bài điều tra về khối tài sảnkếch xù của gia đình nhiều lãnh đạo Trung Quốc

Một số nghị sĩ Quốc hội Mỹ còn ủng hộ việc Hoa Kỳ đưa ra nhữngbiện pháp trả đũa không cấp visa vào Mỹ cho nhân viên và lãnh đạo các cơquan truyền thông Trung Quốc

Với Bắc Kinh, phê phán chỉ trích lãnh đạo của họ là vấn đề rất nhạycảm Ở trong nước, các thông tin kiểu như vậy bị kiểm soát chặt

Trong cuộc họp báo chung với Tổng thống Mỹ, Chủ tịch Tập Cận Bình

đã có ý nói rằng những cơ quan báo chí Mỹ tự mình cũng phải hiểu vì saokhông được cấp visa vào Trung Quốc

II Một số sự kiện tiêu biểu ở Việt Nam và trên thế giới

để làm rõ về vấn đề tự do báo chí ở Việt Nam

Cần nhấn mạnh rằng, việc quản lý báo chí, xuất bản, truyền thông,…bằng pháp luật là hình thức bảo đảm thực hiện quyền tự do báo chí, xuất bản

ở tất cả các nhà nước văn minh Mỗi nước, do bản chất của chế độ chính

trị-xã hội, trình độ phát triển kinh tế, văn hoá, điều kiện lịch sử đặc thù, tình hình

cụ thể trong nước và quốc tế, mà định ra các luật của mình tương thích vớinhu cầu thực tế phát triển của đất nước Do vậy, luật báo chí của các quốc gia,các khu vực khác nhau sẽ không giống nhau; bản thân luật báo chí của mộtquốc gia trong các thời kỳ lịch sử khác nhau cũng khác biệt nhau Chính vìvậy, nội hàm cụ thể của quyền tự do báo chí, xuất bản, thông tin cũng khácnhau ở các nước khác nhau Tuy nhiên, tất cả các quyền này, dù ở bất cứ quốcgia nào cũng không phải là các quyền tuyệt đối, không giới hạn, mà là cácquyền có giới hạn Việc thực hiện chúng, theo Điều 19 Công ước Liên hợpquốc về các quyền dân sự, chính trị, phải gắn với “những nghĩa vụ và tráchnhiệm đặc biệt”, chịu những hạn chế nhất định “nhằm tôn trọng các quyền và

uy tín của người khác, bảo vệ an ninh quốc gia, giữ gìn trật tự công cộng, sứckhoẻ và đạo đức của công chúng”… Giống như ở nhiều nước, Luật Báo chícủa Việt Nam cũng ghi rõ những điều không được thông tin trên báo chí; báochí không được kích động nhân dân chống Nhà nước Cộng hòa XHCN ViệtNam, phá hoại khối đại đoàn kết toàn dân tộc; không được kích động bạo lực,tuyên truyền chiến tranh xâm lược, gây hận thù giữa các dân tộc và nhân dân

các nước, kích động dâm ô, đồi trụy, tội ác; không được tiết lộ bí mật Nhànước; không được đưa tin sai sự thật, xuyên tạc, vu khống, nhằm xúc phạmdanh dự của tổ chức, danh dự và nhân phẩm của công dân Trong luật tự dothông tin của một số nước như Anh, Phần Lan,… cũng quy định rõ hàng chụcloại thông tin tương tự như vậy Chẳng hạn, Luật Tự do thông tin (năm 2000)của Anh, có tới 24 mục (từ 21 đến 44) dành cho nội dung miễn trừ thông tin;Luật về công khai các hoạt động của chính phủ (năm 1999) của Phần Lan cóquy định 32 loại tài liệu bí mật, không được phép tiếp cận.

Báo chí tự do ở Mỹ cũng như các quốc gia khác vẫn nằm trong khuônkhổ quy định của pháp luật như Bộ luật Hình sự Mỹ (Chương 115, Điều2385), Đạo luật Phản loạn được quốc hội Mỹ thông qua năm 1798 (Đạo luật

ra đời với nhiều ảnh hưởng từ các tư tưởng của cách mạng Pháp năm 1789)quy định: Nghiêm cấm mọi hành vi in ấn, xuất bản, biên tập, phát thanh,truyền bá, buôn bán, phân phối hoặc trưng bày công khai bất kỳ tài liệu viếthoặc in nào có nội dung vận động, xúi giục hoặc giảng giải về trách nhiệm, sựcần thiết tham vọng hoặc tính đúng đắn của hành vi lật đổ hoặc tiêu diệt bất

kỳ chính quyền cấp nào tại Mỹ bằng vũ lực hoặc bạo lực Những quy địnhchặt chẽ đó không ngoài mục đích ngăn chặn việc lợi dụng tự do báo chínhằm mục đích chống chính quyền, lật đổ chính quyền, xâm phạm đến quyền

tự do của cá nhân khác

Điều đó cho thấy, không có cái gọi là “tự do ngôn luận”, “tự dothông tin” tuyệt đối Quan niệm của ai đó coi quyền “tự do báo chí”, “tự dothông tin” như một thứ quyền không giới hạn, là không thể có và không tồntại ở bất cứ quốc gia nào Tự do báo chí ở phương Tây, như thực tiễn đã chỉ

ra, không chỉ phải tuân theo pháp luật, mà còn phải có thái độ chính trị “lễđộ”, “đúng mực” đối với chính quyền Về pháp lý, báo chí ở các nước phương

Tây do các tập đoàn tư bản truyền thông nắm giữ, được coi là độc lập vớichính phủ Nhưng điều đó chỉ là hình thức, bởi trên thực tế, họ là một bộ phậncủa quyền lực chính trị, tích cực, tận tụy phục vụ lợi ích của nhà nước tư sản,bảo vệ lợi ích của giai cấp tư sản cầm quyền Còn nhớ, trước đây, chính họ đãtừng thêu dệt, dựng đứng lên cái gọi là “Sự kiện vịnh Bắc Bộ”, dọn đườngcho hành động của đế quốc Mỹ mở rộng chiến tranh xâm lược đánh phá miềnBắc Việt Nam một cách tàn khốc Giờ đây, sau chiến tranh, nhiều vấn đề xãhội bức xúc do hậu quả chiến tranh để lại, nhất là vấn đề nạn nhân chất độcmàu dam cam/đi-ô-xin mà nước Mỹ phải có trách nhiệm, thì họ cố tình phớt

lờ Cũng chính báo chí phương Tây là công cụ đắc lực góp phần trong cácchiến dịch tuyên truyền rằng nước này, nước nọ “sản xuất vũ khí giết ngườihàng loạt”, “tài trợ cho khủng bố” để lấy cớ can thiệp quân sự, gây ra cáccuộc chiến tranh đẫm máu, giết chết hàng triệu người dân vô tội Trong cuộcchiến ở I-rắc gần đây, nhiều nhà báo trung thực: A.Gi-li-gân, I.Gioóc-đan,P.ác-net, R.Gi-bớt, D.Rai-dơ, G.Ke-ly, F.Sma-kơ, G.Ri-vê-ra, B.Vôn-ski,…của các hãng truyền thông danh tiếng của Anh, Mỹ, do nói thẳng sự thật, tráivới ý định của chính quyền, đã bị mất chức, đuổi việc Trớ trêu thay, các kháiniệm về “tự do báo chí”, “tự do thông tin” lại luôn được một số thế lực triệt

để lợi dụng vào những mục đích không lành mạnh, nhằm truyền bá cho cáctrào lưu “tự do mới”, đặc biệt là chủ nghĩa cá nhân ích kỷ, lối sống sa đọa,trụy lạc Hiện nay, một số báo chí tư sản đang đóng vai trò là một công cụ đắclực trong việc vu khống, bịa đặt, xuyên tạc sự thật, gây hỗn loạn về tư tưởngcủa quần chúng nhân dân, hòng thực hiện chiến lược “Diễn biến hoà bình” vôcùng thâm độc và xảo quyệt đối với các nước được coi là đối địch, cản trởtham vọng về thế giới của một số cường quốc phương Tây

Tuy nhiên, vì sao các quốc gia ở châu Á thường hay bị một số tổ chức

ở phương Tây cho rằng không có tự do báo chí, hoặc có mức độ xếp hạngthấp? Như đã nói ở trên, cách tiếp cận về quyền tự do báo chí, tự do ngôn luậntheo khuôn khổ pháp luật khác nhau và sự khác biệt về văn hóa đã dẫn đếncách nhìn nhận áp đặt đó Ở Singapore (Xin-ga-po) năm 1988, khi chínhquyền của Thủ tướng Lý Quang Diệu bị chỉ trích là hạn chế quyền tự do báochí, ông đã xuất hiện trước Hiệp hội Biên tập Mỹ và phát biểu: Chúng tôi chophép các nhà báo người Mỹ tới Singapore để đưa tin về Singapore cho ngườidân nước họ biết Nhưng chúng tôi không thể cho phép họ chiếm vai trò ởSingapore như truyền thông Mỹ có ở Mỹ Đó là vai trò giám sát, đối nghịch

và thẩm tra chính quyền

Singapore là quốc gia non trẻ, từ điểm xuất phát hầu như là một con số

0 tròn trĩnh đã phát triển vượt bậc khiến cả thế giới phải khâm phục, tại sao lạiphải đối diện với sự chỉ trích mạnh mẽ của phương Tây về quyền tự do, trong

đó có tự do báo chí? Trên thực tế, sự phát triển của quốc gia này lại như làmột minh chứng cho sự khác biệt về cách tiếp cận các quyền phổ quát của conngười mà trước hết cần thừa nhận các quyền ấy phụ thuộc vào hệ thống phápluật riêng và sự khác biệt văn hóa Ngay tại phương Tây, sự kiện thảm sát tạitòa soạn báo Charlie Hebdo (Pháp) vừa qua gây nhiều tranh cãi và chính Giáohoàng Francis (Phrăng-xít) cũng phải lên tiếng về mức độ tự do báo chí khôngphải là vô hạn khi tự do đó mang tính xúc phạm tín ngưỡng, tôn giáo củangười khác

Còn ở Việt Nam, theo PGS, TS Nguyễn Hồng Vinh, Chủ tịch Hộiđồng Lý luận, phê bình văn học, nghệ thuật Trung ương: Trên phương diệnpháp lý, tất cả các bản Hiến pháp của nước ta từ trước đến nay đều có nhữngquy định về tự do ngôn luận, tự do báo chí và khẳng định, đây là một trongnhững quyền cơ bản nhất của con người, của mọi công dân Ở mỗi bản Hiếnpháp, nội dung này được kế thừa và phát triển phù hợp từng điều kiện và hoàncảnh lịch sử cụ thể của nước ta Nhà báo được hành nghề hợp pháp và trongkhuôn khổ quy định của pháp luật

Dù nhìn nhận ở bất cứ góc độ nào thì không ai phủ nhận được, ở ViệtNam, báo chí đã thật sự là cơ quan ngôn luận của Đảng, Nhà nước và các tổchức chính trị, xã hội, nghệ nghiệp; là diễn đàn và công cụ quan trọng bảo vệlợi ích và quyền tự do của các tầng lớp nhân dân Mọi người dân đều cóquyền đề đạt nguyện vọng, phát biểu và đóng góp ý kiến trên tất cả các lĩnhvực của đời sống xã hội, thông qua các phương tiện thông tin đại chúng, trong

đó có báo chí và mạng xã hội, internet

Tiến bộ trong tự do báo chí ở Việt Nam là thế Nhưng hãy xem, các thếlực vu cáo, bôi nhọ chúng ta thế nào? Để đánh dấu cái gọi là "Ngày Thế giới

tự do báo chí", một buổi hội thảo tựa đề "Hướng đến một nền báo chí độc lậpcho Việt Nam" diễn ra tại đài Á Châu tự do ở Washington ngày 1/5/2014 vừaqua, ông Scott Busby, Trợ lý ngoại trưởng Hoa Kỳ trả lời phỏng vấn chorằng: "Kể từ lúc Mỹ bình thường hóa quan hệ với Việt Nam hai chục nămtrước thì đã có những tiến bộ về quyền con người ở Việt Nam Thế nhưng,trong lĩnh vực tự do ngôn luận thì Việt Nam vẫn còn nhiều vấn đề đáng nói.Nghị định 72 chẳng hạn mà chúng tôi không đồng ý, là thí dụ điển hình nhằmsiết chặt sự kiểm soát internet "

Có hai vấn đề không bình thường Một là: Tại sao ở nước Mỹ, ôngScott Busby, một công dân (chính xác hơn là một quan chức) nước Mỹ, với tưcách gì mà lại có quyền đồng ý hay không đồng ý với Nghị định 72/2013/NĐ-

CP ngày 15/7/2013 về quản lý và cung cấp sử dụng dịch vụ internet và thôngtin trên mạng ở Việt Nam? Hai là, ông ta đã cố tình phủ nhận chủ trương nhấtquán của Đảng và Nhà nước Việt Nam là khuyến khích, tạo điều kiện thuậnlợi để người dân khai thác, sử dụng internet phục vụ phát triển kinh tế - vănhóa - xã hội, hỗ trợ cải cách hành chính, nâng cao chất lượng cuộc sống vàthực hiện các quyền tự do cơ bản của nhân dân

Một trong những hoạt động được dư luận trong nước và quốc tế đánhgiá cao là hơn hai thập kỷ qua, các đài phát thanh, truyền hình đã thườngxuyên truyền hình trực tiếp các buổi chất vấn của đại biểu Quốc hội dành chocác thành viên Chính phủ, kể cả Thủ tướng Mấy năm qua, báo chí lại tườngthuật trực tiếp các kỳ họp chuyên đề của Ủy ban thường vụ Quốc hội Những

kỳ họp của Hội đồng nhân dân các tỉnh, thành phố trong cả nước được tườngthuật trực tiếp các cuộc trả lời chất vấn dành cho các thành viên hội đồngnhân dân Thực hiện Nghị quyết Trung ương 4 (khóa XI), tất cả các Bộtrưởng đều nghiêm túc thực hiện nhiệm vụ “Dân hỏi – Bộ trưởng trả lời”

trong những buổi giao lưu trực tuyến thường xuyên Nhiều năm qua, Chínhphủ đã yêu cầu các bộ, ngành cử “người phát ngôn” báo chí, có trách nhiệmcung cấp thông tin kịp thời về những điều quan tâm, bức xúc của nhân dânđối với từng ngành, từng tổ chức cụ thể; trả lời thực chất những vụ việc đăngtrên các chuyên mục “ Ý kiến bạn đọc” của nhiều báo, đài cũng như những sựkiện lớn, những vụ tiêu cực nghiêm trọng của ngành được báo chí đề cập.

III Xếp hạng về tự do báo chí của Tổ chức phi chính phủ Phóng viên không biên giới

Được thực hiện bởi tổ chức phi chính phủ Phóng viên không biên giới,bảng xếp hạng về tự do báo chí đã ra đời, đánh giá về độ tự do báo chí củahầu hết tất cả các nước trong nhiều năm liền Nó phản ánh được phần nàomức độ tự do của các nhà báo, các trang tin, các tổ chức, cộng đồng mạng vềtin tức

Dưới đây là lần lượt 15 nước đứng đầu và cuối của danh sách xếp hạng

tự do báo chí

Cou

ntry

2 016

2 015

2 014

2 013

2 012

2 010

2 009

2 008

2 007

2 006

2 005

P

hần Lan

001

001

001

001

001

001

001

004

005

001

001

Hà Lan

002

004

002

002

003

001

007

016

012

001

001

N

a Uy

003

002

003

003

001

001

001

001

001

006

001

Đ

an Mạch

004

003

007

006

010

011

001

014

008

019

001

New Zealand

005

006

009

008

014

008

013

007

015

019

012

C

osta Rica

006

016

021

018

019

029

030

022

021

029

041

Th

ụy Sĩ

007

020

015

014

008

001

007

007

011

008

001

T

hụy Điển

008

005

010

010

012

001

001

007

005

014

012

Ir

eland

009

011

016

015

015

009

001

004

008

001

001

J

amaica

010

009

017

013

016

025

023

021

027

023

034

Áo

011

007

012

012

005

007

013

014

016

016

016

S

lovakia

012

014

020

023

025

035

044

007

003

008

008

B

ỉ

013

015

023

021

020

014

011

007

005

014

018

E

stonia

014

010

011

011

003

009

006

004

003

006

011

L

uxembourg

015

019

004

004

006

014

020

001

Khôngcó

Khôngcó

Khôngcó

Đối với 15 nước đứng đầu danh sách (năm 2016), chỉ có 4 nước đứngđầu (trên tổng số 180 nước) là được xếp ở hạng mục cao nhất, tức gần nhưhoàn toàn tự do Tất cả 15 nước đứng đầu này đều là những nước ở Bắc Âuhay quanh châu Úc, những nơi ít xảy ra xung đột, cũng đồng thời là nhữngnước không mấy mạnh mẽ trên trường quốc tế

y

2 016

2 015

2 014

2 013

2 012

2 010

2 009

2 008

2 007

166

166

164

157

163

160

162

160

172

176

175

164

161

164

153

159

167

168

166

161

167

158

156

153

173

174

175

175

172

166

166

168

167

169

171

170

167

155

143

169

170

171

167

166

170

169

165

170

169

167

159

110

110

134

132

171

168

165

168

169

164

161

174

172

170

170

172

148

135

140

175

174

172

172

165

166

168

162

176

175

173

174

171

168

167

163

177

177

176

176

173

165

159

154

178

178

177

177

176

173

171

167

1

180

179

179

178

175

173

169

1

Còn trên đây là 15 nước đứng cuối trong bảng xếp hạng các nước về tự

do báo chí Trong 10 nước được xếp hạng thấp nhất, xuất hiện cả 5 nước Xã

hội chủ nghĩa là Việt Nam, Trung Quốc, Lào, Cuba, Triều Tiên

Vậy liệu sự sắp xếp này có thật sự chính xác, hay nó mang tính thiên vị

đối với một số quốc gia Hay không chỉ đơn giản chúng ta – Việt Nam là một

đất nước được cho là không có tự do báo chỉ mà ngay cả trên thế giới, cũng

gần như không có nước nào có cả Hay một số nước lớn như Mỹ (041), Anh

(038), Pháp (045), Nga (148), Ấn Độ (133) hay Nhật Bản (072) mặc dù còn

kêu gọi các nước khác phải thi hành quyền tự do báo chí, nhưng ngay cả họ

cũng không phải là các nước được xuất hiện trong vị trí dẫn đầu về tự do báo

chí

IV Nhận định của thế giới về tự do báo chí ở Việt Nam

Tổ chức Freedom House mới đây công bố phúc trình thường niên chothấy nhà nước Việt Nam nắm quyền kiểm soát toàn bộ báo đài, trấn áp truyềnthông mạng và biến đất nước thành một nơi không có tự do báo chí

1 Xếp thứ 175/198 quốc gia

Việt Nam đứng thứ 175 trong số 198 quốc gia trên toàn cầu về tự dobáo chí, là nhận định của Freedom House trong phúc trình thường niên công

bố tại Newseum - Viện Bảo tàng Tin tức ở Washington DC ngày 28/4/2017

Như thông lệ, sơ đồ tự do báo chí thế giới của Freedom House năm nayvẫn sử dụng màu xanh lục cho nhóm những nước có tự do, màu vàng chonhững nước phần nào được tự do và màu tím là những quốc gia không có tựdo

Việt Nam thuộc nhóm màu tím, tức nhóm các nước không có tự do báochí so với thế giới cũng như trong khu vực

Riêng về tự do báo chí của 40 nước vùng Châu Á Thái Bình Dương,Việt Nam đứng hàng thứ 37 tức là chỉ hơn được Lào, Trung Quốc và BắcHàn; là 3 quốc gia nằm cuối bảng

Trả lời Đài Á Châu Tự Do, bà Jennifer Dunham, Giám đốc nghiên cứu

về tự do báo chí thế giới trong tổ chức Freedom House, khẳng định:

“Việt Nam thuộc nhóm các nước không có tự do báo chí trong phúc trình 2017 của Freedom House, cũng là quốc gia có nền truyền thông tồi tệ nhất trong khu vực cũng như trên thế giới nói chung.

Những điều mà Freedom House quan tâm nhất là sự kiểm soát chặt chẽ và nghiêm khắc của nhà nước Việt Nam đối với truyền thông Năm 2016

là năm mà chiến dịch đàn áp báo chí độc lập, báo mạng hay báo online đã diễn ra gay gắt hơn lúc nào hết.

Về phần các bloggers thì Freedom House nhận thấy rất nhiều người bị bắt giữ, nhất là trong thời gian có chuyến viếng thăm Việt Nam của Tổng thống Obama, chính phủ đã tìm mọi cách ngăn chận những tin bài hay những tiếng nói độc lập.

Thực tế không có sự tiến bộ nào trong lĩnh vực tự do báo chí ở Việt Nam bao năm qua Điểm sáng duy nhất và khả quan nhất có thể nhìn thấy được và khiến cho Việt Nam khá hơn Lào một chút là nhờ những bloggers đang cố gắng viết và đưa tin tức đến cho mọi người trong khả năng khách quan và trung thực nhất mà họ có thể”.

2 Vai trò của truyền thông mạng

Truyền thông mạng và báo chí online từ những tổ chức xã hội dân sự,không nằm dưới quyền chỉ đạo của nhà nước Việt Nam, là những sinh hoạtcần thiết trong bối cảnh một đất nước mà báo giới luôn bị kiểm duyệt như ởViệt Nam, là phát biểu của bà Sarah Repucci, giám đốc về thông tin toàn cầucủa Freedom House:

“Điều vô cùng quan trọng là các tổ chức đó phải tiếp tục làm công việc đang làm, tiếp tục viết những gì cần phải viết bằng tất cả khả năng và phương tiện của mình để phổ biến rộng rãi cho mọi người, bởi đối với nhiều người khao khát tin tức thì đó là những nguồn thông tin phản ảnh những quan điểm độc lập và không bị bóp méo.

So với những năm trước thì Freedom House vẫn không thấy sự cải thiện đáng kể trong lãnh vực báo chí đang bị kiểm soát chặt chẽ ở Việt Nam, chí ít là thời gian gần đây cũng không có mấy thay đổi.”

Phúc trình 2017 về tự do báo chí thế giới với tình hình tiêu cực về tự dobáo chí ở Việt Nam được Freedom House ở Hoa Kỳ công bố chỉ 2 ngày saukhi có báo cáo hàng năm của Reporteurs Sans Frontieres - Ký giả Không biêngiới ở Pháp hôm 26/4, đưa Việt Nam vào danh sách các nước bị bôi đen tứchoàn toàn không có tự do báo chí trong năm 2016.

3 Nhận xét của các tổ chức quốc tế

Theo báo cáo của tổ chức Phóng viên không biên giới, Việt Nam không cótruyền thông độc lập Việt Nam xếp hạng 168 trong số 173 quốc gia trongbảng xếp hạng vào năm 2008 về chỉ số tự do báo chí Báo chí, truyền hình và radio đều nằm dưới sự điều khiển của chính quyền Bốn cơ quan chính

là Thông tấn xã Việt Nam, Đài Truyền hình Việt Nam, Đài Tiếng nói Việt Nam vàbáo Nhân dân đều được phối hợp để thi hành tuyên truyền cho Đảng Cộng sản Việt Nam và chính phủ Việt Nam

Hiện khoảng 10 nhà báo và nhà bất đồng chính kiến mạng đang bị ở tù

"vì những phát biểu của họ"

Theo tổ chức Freedom House công bố ngày 1 tháng 5 năm 2012 thì ViệtNam đứng hạng thứ 182 trên 197 quốc gia thế giới, đồng hạng với Ả Rập Saudi, Bahrain, Lào và Somalia Trong khu vực Đông Á và Đông Nam Á, ViệtNam xếp đồng hạng với Lào, chỉ hơn Myanma và Trung Quốc (đồng hạng)

và Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên (xếp cuối bảng)

2013

 Ngày 17 tháng tư 2013 Ủy ban Bảo vệ Ký giả quốc tế CPJ kêugọi Nghị viện châu Âu thúc đẩy nhà cầm quyền Việt Nam lùi bước trongchính sách nghiêm ngặt chống lại truyền thông được siết chặt từ năm 2009 tớinay

 Qua công bố của Freedom House vào ngày 1/05/2013 thì ViệtNam vẫn bị liệt vào danh sách những nước không có tự do báo chí

 Theo cuộc khảo sát của Ủy ban Bảo vệ Nhà báo (tiếng Anh: Committee

to Protect Journalists, CPJ) thì Việt Nam đứng thứ năm trong các quốc giatrên thế giới giam cầm người làm báo Các nước kia theo thứ tự là Thổ Nhĩ

Kỳ, Iran, Cộng hòa Nhân dân Trung Quốc và Eritrea

2016

Việt Nam vẫn bị xếp hạng 175/180 trong phúc trình thường niên về tự

do báo chí thế giới của Tổ chức Phóng viên không biên giới (RSF), công bố hômthứ Tư 20 tháng 4 Ông Benjamin Ismail chuyên trách khu vực Châu Á TháiBình Dương trong tổ chức Phóng Viên Không Biên Giới, trụ sở tại Paris,Pháp, nhận định: “Dù vẫn giữ vị trí 175/180 như năm 2015 song phải nói làtình trạng tự do báo chí ở Việt Nam có phần tệ hơn năm ngoái nữa.” Ông tanói thêm: “Lãnh vực tự do thông tin và tự do báo chí của Việt Nam sa sútđáng kể, những hành động bắt giữ, sách nhiễu bloggers và các nhà báo côngdân tiếp tục xảy ra

V Quan điểm về tự do báo chí ở Việt Nam

1 Tư tưởng Hồ Chí Minh về tự do báo chí

Theo quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh, quyền tự do báo chí như là một bộ phận rất quan trọng của quyền con người Báo chí là diễn đàn để nhân dân thể hiện ý chí và nguyện vọng của mình, là thước đo tinh thần dân chủ có được của một xã hội

Đấu tranh cho quyền con người

Ngay từ những năm 20 của thế kỷ XX, với tư cách một nhà cách mạng,đồng thời là một nhà báo , Hồ Chí Minh đã trực tiếp tham gia vào cuộc đấutranh chống sự vi phạm tự do báo chí của chủ nghĩa thực dân và xác lập vaitrò, vị trí của báo chí cách mạng trong cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, giảiphóng giai cấp, giải phóng con người Hồ Chí Minh không chỉ nhận thấy vaitrò của báo chí đối với sự nghiệp cách mạng của dân tộc mà Người còn thấyquyền tự do báo chí chính là một bộ phận rất quan trọng của quyền con người

Trong quá trình hoạt động cách mạng của mình, Người rất chú ý vàquan tâm đến hoạt động báo chí và quyền tự do báo chí, vừa coi đó là một “vũkhí” và phương tiện trong quá trình đấu tranh cách mạng, đồng thời Ngườicòn coi đó như là một cuộc đấu tranh cho quyền con người Hồ Chí Minh đãmạnh mẽ tố cáo chế độ thực dân Pháp ngăn cấm quyền tự do báo chí: “Chúngtôi không có quyền tự do báo chí và tự do ngôn luận… chúng tôi phải sốngtrong cảnh ngu dốt và tối tăm vì chúng tôi không có quyền tự do học tập”.Trong tác phẩm Đông Dương, Người viết: “Sự thật là người Đông Dươngkhông có một phương tiện hành động và học tập nào hết Báo chí, hội họp, lập

hội, đi lại đều bị cấm… Việc có những báo hoặc tạp chí mang tư tưởng tiến

bộ một chút hoặc có một tờ báo của giai cấp công nhân Pháp là một tội nặng”.Trong một bài báo khác, bài “Báo chí”, Người viết: “Giữa thế kỷ XX này, ởmột nước có đến 20 triệu dân mà không có lấy một tờ báo Các bạn có thểtưởng tượng được như thế không? Không có lấy một tờ báo bằng tiếng mẹ đẻcủa chúng tôi”

Hồ Chủ tịch tại Đại hội III Hội Nhà báo Việt Nam, tháng 9/1962

Báo chí lúc này là do chính quyền Pháp ở Đông Dương độc quyền, cònbáo tiếng Việt phải do Toàn quyền Pháp cho phép và bản thảo phải trìnhduyệt lên Toàn quyền trước khi in và cấm ngặt không cho đăng tải những bài

có liên quan đến chính trị Chủ tịch Hồ Chí Minh đã phê phán tình trạng mất

tự do của báo chí dưới chế độ thực dân Pháp nhưng đồng thời cũng nêu lênnhững ý tưởng quan trọng về chức năng của báo chí Báo chí dưới chế độ cũphải thực hiện đúng chức năng phê phán, phê phán chế độ chính trị tàn bạo vàkhuynh hướng nô dịch hóa của bọn thực dân, phê phán trên bình diện rộnglớn nhiều vấn đề kinh tế và từ đấy vạch trần những hành vi chính trị của giaicấp thống trị, bọn quan lại da trắng và những kẻ đồng mưu

Như vậy, vấn đề tự do báo chí được Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệtquan tâm Đồng quan điểm với Mác - Ăngghen và Lênin về báo chí và tự dobáo chí, Người cho rằng tự do báo chí là quyền lợi tinh thần to lớn của mộtdân tộc, một đất nước Bởi vì báo chí là hoạt động tinh thần quan trọng củamột xã hội Đó chính là diễn đàn để nhân dân thể hiện ý chí và nguyện vọngcủa mình, là thước đo tinh thần dân chủ có được của một xã hội, là gương mặt

rõ nét về một trình độ văn hóa và khoa học

Báo chí phục vụ nhân dân

Quan điểm của Hồ Chí Minh về báo chí và tự do báo chí còn là phục vụnhân dân, phục vụ cách mạng Khi nói về đối tượng phục vụ báo chí ở cácnước thuộc địa, Người nói: “Vì chính sách ngu dân như các bạn đã biết, nênđộc giả chỉ có một dúm người rất hạn chế Mỗi số phát hành không bao giờ cóquá một hay hai nghìn bản, ấy thế mà bán không hết” Rõ ràng là báo chí xuấtbản trong xã hội tư bản không bao giờ nhằm hướng tới quần chúng lao động,cho nên nó có tự do như thế nào thì cũng chỉ trong phạm vi hạn hẹp và đối với

đa số thì lại không có tự do

Cũng giống như Lênin, Hồ Chí Minh khẳng định nhiệm vụ của cáchmạng vô sản là phải xây dựng hệ thống báo chí phục vụ đại đa số nhân dânlao động Ngay từ những năm hai mươi của thế kỷ XX, Người đã đưa bản yêusách đến Hội nghị Vécxây đòi chính phủ Pháp trả lại quyền tự do báo chí và

tự do tư tưởng cho nhân dân Việt Nam Sau này, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã kýnhiều sắc lệnh về báo chí nhằm đảm bảo quyền tự do ngôn luận của nhân dântrên báo chí: tất cả báo chí đều được hưởng quyền tự do ngôn luận, khôngphải kiểm duyệt trước khi in Người nói: “Đối tượng của tờ báo là đại đa sốdân chúng”, báo chí là tiếng nói của Đảng, là diễn đàn của nhân dân lao độngdưới sự lãnh đạo của Đảng Hồ Chí Minh còn nói: “Báo chí của ta thì cần