Vai trò phản biện xã hội và hướng dẫn dư luận xã hội của báo điện tử

Các nghiên cứu về vai trò phản biện xã hội của báo chí .... Những nghiên cứu về vai trò hướng dẫn dư luận xã hội của báo chí .... Các nghiên cứu về vai trò phản biện xã hội của báo chí .

TR ỜN

QU O

TR ỜN

QU O

c

à Nội - 2020

LỜ M O N

ứ

P an Văn iền

MỤ LỤ

MỞ ẦU 7

1 Tính c p thi t củtài 7

2 Mụ ứu

9 3 Nhi m vụ nghiên cứu 9

4 ng, ph m vi nghiên cứu 9

5 Gi thuy t nghiên cứu 10

6 ứu 10

7 i của lu n án 17

8 Ý ĩ ủa lu n án

18 9 K t c u của lu n án

19 ươn 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 20

1.1 Tình hình nghiên cứu ở c ngoài 20

1.1.1 Những nghiên cứu về vai trò củ o h 2

0 1.1.2 Các nghiên cứu về vai trò phản biện xã hội của báo chí 24

1.1.3 Những nghiên cứu về vai trò hướng dẫn dư luận xã hội của báo chí 2

7 1.2 Tình hình nghiên cứu ở Vi t Nam 32

1.2.1 Các nghiên cứu về vai trò phản biện xã hội của báo chí 32

1.2.2 Các nghiên cứu về v i trò hướng dẫn dư luận xã hội của báo chí 36

1.3 Nh é 39

ươn 2 SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN Ề PHẢN BIỆN XÃ H V ỚNG DẪN D LUẬN XÃ H I CỦ BÁO ỆN TỬ .42

2.1 C ở lý lu n của v nghiên cứu 42

2.1.1.Các khái niệm liên qu n đến vấn đề nghiên cứu 42

2.1.2 Phản biện xã hội và hướng dẫn dư luận xã hội dưới góc nhìn của lý thuyết Không gian công, Thiết lập hương trình nghị sự và Dòng chảy h i ước 53

2.1 4 iêu h đ nh gi hiệu quả phản iện x hội và hướng dẫn dư luận x hội ủ o điện t .

64 2.2 C ở th c ti n của v nghiên cứu 67

2.2.1 Qu n điểm củ Đảng, Nhà nước Việt Nam về vai trò phản biện xã hội và hướng dẫn dư luận xã hội của báo chí 67

2.2.2 Mối quan hệ giữa phản biện xã hội và hướng dẫn dư luận xã hội của

3 2 2 ung ấp th ng tin, dữ liệu đ phương tiện 109

3 2 3 hứ thảo luận trự tiếp trên gi o diện o

4.1.1 Thành công 154

4.1.2 Hạn chế 155

4.2 Những v t ra t k t qu nghiên cứu 158

4.2.1 Vấn đề t nội dung phản biện xã hội của báo chí 158

4.2.2 Vấn đề t m i trư ng thảo luận trên o điện t 159

4.2.3 Vấn đề t dư luận xã hội 161

4.3 Những gi ẩy ho ng ph n bi n xã h ng d lu n xã h n t 162

4.3.1 Giải pháp chung 162

4.3.2 Giải pháp cụ thể với hai trang báo khảo sát 172

4.4 Ti u k 179

KẾT LUẬN 180

D N MỤ N TRN O Ủ TÁ ẢL NQU N ẾN LUẬN ÁN 184

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 185 PHỤ LỤC

Bi 3.6: so sánh t l i tìm ki m tin tức trên toàn c u theo t ng khu v c

v i hai báo Vnexpress (màu xanh) và Tu i Tr ( ) t 2 - 2016 trênGoogle Trends

D N MỤ NH

Hình 2.1: Mô hình hóa khái ni m v lý thuy t thi t l p trình ngh s

( Tes.com)

58Hình 2.2: Mô hình hoá lý thuy t Dòng ch c Ngu n:

https://www.communicationtheory.org/two-step-flow-theory-2/ 63

ủFormosa gây ra .

1102

h ?” ( n: Báo Tu i Tr , tác gi chụp ngày 15/6/2017) 120Hình 3.11: Ph n h “A l i dân Vi t câu h ?” 121Hình 3.12: Ph n h “ n b nhi m cán b ” 121Hình 3.13: Ph n h i ít giá tr thông tin trên Góc nhìn 122Hình 4.1: Hình thức th hi n ph n h i trên giao di n The New York Times 176

6

ữ

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

ững ràng bu c nh nh v i phiên b n báo in của báo này Báo Vnexpress

5 Giả thuyết nghiên cứu

Giả thuyết 4: n xã h n t Vi t Nam có nhữ c

10

Lu dụng các lý thuyết về báo chí truyền thông, xã h i h c, chính

Lý thuy t Thiết lập hương trình Nghị sự (Agenda Setting) của Maxwell

Lý thuy t òng xo y im l ng (Spiral of Silence) của Elisabeth Noelle

- Kh o sát và th ng kê 46.503 ý ki n ph n h i trên mục Góc nhìn của báo

trên không gian này theo ti n trình th i gian

Bảng1: Ph n loại phản hồi trên mụ h i sự suy nghĩ và mụ G nhìn

(Khảo s t gi i đoạn 2013-2016 trên 54 878 phản hồi ủ h i mụ )

5.1

Bảng 2: Bảng m và th ng tin nh n kh u h ủ đối tư ng phỏng vấn s u

16

n t và m ng xã h i, những nghiên cứu nhân khẩu h c v công chúng tham

sinh khi nghiên cứu v vai trò của báo chí nói chung và vai trò ph n bi n xã h i,

9 Kết cấu của luận án

ương 1 TỔN QU N N N ỨU

1.1.1 Những nghiên c u về vai trò của báo chí

N thư ng hỉ thể ghi lại những điều đ đư ghi lại ho n i ng việ ủ

h o qu n niệm ủ hủ nghĩ tự do, hứ n ng ủ truyền th ng đại

h ng là th ng tin và giải tr hứ n ng thứ đư hình thành như một yếu tố kết nối n thiết để tạo r nền tảng hỗ tr kinh tế, và t đ đảm ảo sự độ lập tài

h nh Đ y là hứ n ng kinh do nh và quảng o ề ơ ản, mụ đ h h nh ủ

truyền th ng là gi p tìm r sự th t, hỗ tr trong qu trình giải quyết vấn đề

h nh trị ằng h đư r tất ả n ứ và kiến tạo tiền đề ho việ đư r

h o kiến ủ h , nhiệm vụ ủ phương tiện th ng tin đại h ng

là thự hiện những qu n hệ th o hiều thẳng đứng (t ngư i quản l đến ngư i ị quản l , và ngư lại) ng như qu n hệ th o hiều ng ng ( ấp độ quản l

th ng tin đại h ng t động đến qu trình tư tư ng Một m t, chúng ph biến

th ng tin tư tư ng chính thống, khẳng định tự do ngôn luận; m t khác, chúng

có thể mang tính cục bộ, tuyên ngôn cho nhiều hoạt động tư tư ng phản ánh sai lệ h

dư luận xã hội và nhận thức của các công dân, gây thiệt hại cho sự nhất trí xã hội

[V.A Mikhailov, 2001, trang 167]

nh Mục tiêu chính yếu của báo chí là cung cấp cho công dân thông tin mà h

c n để tr thành những cá nhân tự do và tự chủ [Bill Kovach và TomRoenstiel, 2001, trang 17]

hứ tr h đ u tiên ủ o h , tứ là hứ tr h vạ h tr n sự l

ịp [Marx, trang 891].

22

Kritik d r politis h n Ökonomi (Phê ph n kinh tế h nh trị).

24

C ủ (

Gi i đoạn thứ nhất

đạt đư tự do h y kh ng tự do, nghĩ là phản tỉnh, là tư duy tiên đo n về những phương tiện và mụ đ h khả thể h u hỗ tr việ thự hiện tự do trong tương

thế giới sụp đ ủ l tr kh h qu n, nghĩ là ủ thế giới qu n duy l thể n i rằng h kh thương thứ hủ nghĩ tư ản vẫn òn m ng th o sự vận động lớn

về h p l ho , òn i thế giới ủ khủng hoảng kinh tế, ng là thế giới ủ đại

ng nghiệp và ủ hủ nghĩ ylor ng như ủ hủ nghĩ quố x và hủ nghĩ

St lin, kh ng òn là thế giới ủ sứ mạnh và tiền ạ ị th o đu i những l i h vật hất làm hu hoại đ i sống tinh th n, mà kh ng th o nguyên l o ả ủ t nh

h p l nữ [Alain Touraine, 2003, trang 255]

Gi i đoạn thứ “ ứ ” - Zweite Moderne (còn

ụ

tư duy phê ph n để s dụng bên trong bản thân bộ máy quản l nhà nước các phương tiện hình thành dư luận xã hội (trư ng ph th ng, trư ng đại h c, truyền hình, truyền thanh, in ấn, quản l nhà nước) cho các cải h ấp tiến th o tinh

th n củ hủ nghĩ x hội dân chủ” [ n Chí Hi u, 2016, trang 49]

i b t của Habermas vào lý thuy t ph n bi n là làm rõ b n ch t và

ph n ánh cái hi n th c xã h

H rm s đề cao vai trò của hệ tư tư ng, ý thức và hệ giá trị, chu n mực trong việc duy trì sự n định xã hội Ông cho rằng các mâu thuẫn thậm chí sự đối kháng trong

xã hội không nhất thiết tạo ra sự biến đ i của hệ thống xã hội nếu như hệ các giá

trị và chu n mực khác nhau vẫn có thể cùng tồn tại mà kh ng g y r t động nguy hại nào đối với sự n định của hệ thống xã hội [Lê Ng c Hùng, 2015, trang 285]

26

L thuyết phê phán xã hội không có liên quan gì tới đư ng hướng nghiên cứu đ đư c thiết lập với tư h là ngư i cạnh tranh; xuất phát t quan niệm của

nó về sự xuất hiện của các xã hội hiện đại, nó có nhiệm vụ giải thích những hạn chế

cụ thể và những quyền tương đối của các cách tiếp cận đ [Jurgen Habermas,

W z “là hoạt động thảo luận và x quyết m ng

t nh v n h thể đư thự hiện i rất nhiều loại hình nh n vật: linh mụ , nhà

th ng th i, gi o viên, ngư i kể huyện, nhà thơ, nhà s h , nhà v n Ng y s u khi những loại hình nh n vật n i trên r đ i, thì x hội ng t đ u xuất hiện n ng

lự phê ph n uy nhiên, niệm phê ph n kh ng nghĩ là những on ngư i ấy s hình thành nên một t ng lớp hống đối thư ng xuyên h y tr thành những hủ thể

ủ một nền v n h đối nghị h (adversary culture) r i lại, trong khi m ng h

gi trị v n h hung, như K M rx nhận định, h tạo r ng trình tri thứ

ho t ng lớp quản trị à, h ng nào mà h òn sản xuất ng trình tri thứ , h

s òn m r một phương thứ ngư dòng (adversary proceeding) ủ phê ph n x

h o qu n điểm ủ ristotl quyền lự ủ nhà nướ phải phụ vụ ho toàn

x hội, phải đ p những nhu u và đòi hỏi ủ x hội òn Poli ius ho rằng nguyên nh n ủ đạo đứ và sự ng ằng đ là sự đồng tình và kh ng đồng tình

ủ nh m x hội về hiện thự x hội và vấn đề x hội Ông là ngư i đ u tiên nghiên ứu về kho h h nh trị hom s d' quin ho rằng quyền lự h nh trị o nhất thuộ về h , tuy nhiên h thể u quyền l nh đạo th ng qu

nh n d n, quyền lự ủ nhà nướ th ng qu nh n d n nằm dưới sự l nh đạo ủ

nhà th M r iglio là ngư i đ u tiên ảo vệ 2 qu n điểm về h nh trị hiện đại đ là

kh i niệm hủ quyền ủ nh n d n và h nh quyền đại diện ho d n và kh i niệm

t h h nh quyền r khỏi th n quyền， ng nhấn mạnh v i trò ủ nh n d n trong

Ở

Mạnh n i D n vi qu , x t thứ hi, qu n vi khinh u n ho rằng Mối qu n hệ giữ vu và t i hỉ là mối qu n hệ giữ thuyền và nướ , nướ thể

n ng thuyền ng thể lật thuyền N i hung, th o qu n điểm ủ Kh ng gi o: vu

quyền và quyền đ s đư ủng ố nếu như đư sự đồng tình ủ ngư i d n

và đất đ i nu i on ngư i; vậy sự tương qu n này là đủ đất đ i để nu i

sống ngư i d n và v đủ số d n để ư ngụ trên l nh th h nh trong i t lệ này

t thể tìm thấy sứ mạnh tối đ nằm trong d n số [Jean-Jacques Rousseau, 2013,

Nghiên ứu thự nghiệm m ng t nh kho h đ u tiên về dư luận xã hội t

đ u vào n m 1824 N m 1883, t Boston Glo đ tiến hành trưng u kiến để

th dự đo n kết quả ỏ phiếu Đ y là th i điểm để t o kh ng tiến hành

“Những qu n điểm ủ M rx về v i trò ủ nh n d n trong lị h s n i hung

và về DL H n i riêng đư kế th và phải triển mạnh m trong một th i

gi

n kh dài tại Liên Những t giả hàng đ u nghiên ứu về DL H th o trư ng ph i

M rxist Liên x như Ul dov, Koro inikov , Grushin, L v d v v Nhữn

g nghiên ứu l luận và điều tr DL H tại Liên đư tiến hành t n m 1977

uy nhiên, n hỉ thự sự ph t triển mạnh tại Liên t những n m uối ủ thập k 80 ủ thế k Những luận điểm h nh ủ tiếp ận M x t về DL H như s u:

1 Dư luận x hội là một dạng đ trưng ủ thứ x hội

2 Dư luận x hội thuộ thư ng t ng kiến tr , do đ n ị hi phối i những đ điểm và t nh hất ủ hạ t ng ơ s trong x hội đ hế nhưng,

n sự độ lập tương đối so với hạ t ng ơ

s ủ x hội, do đ n ng thể là động lự tạo r những huyển iến ủ x hội

3 Sứ mạnh vật hất ủ DL H xuất ph t t v i trò quyết định ủ

t ng lớp qu n h ng nh n d n trong lị h s N i h kh , qu n h ng n

h n d n h nh là những ngư i s ng tạo r lị h s ì vậy, nếu như tiếng

n i ủ ng

ư i d n đư t ng ư ng thì sứ mạnh và hiệu lự ủ DL H

ng đư ủng ố

trong đ i sống x hội Nhưng n ảo vệ ho những l i h ủ hủ thể

ứ

ủ

31

1.2 Tìn ìn n i n cứu ở Việt Nam

1.2.1 Các nghiên c u về vai trò phản bi n xã hội của báo chí

1 2 1 1 Những nghiên ứu m ng t nh l luận ơ ản về phản iện

ứ ủ

ứ ìm hiểu một số thuật ngữ trong n kiện Đại hội đại iểu toàn quố l n thứ ủ Đảng

1 2 1 2 Những nghiên ứu về phản iện x hội ủ o h

ứứ2

s t sự kiện l lụt tại Hà Nội n m 2008 và Dự n đư ng s t o tố trên n xpr ss n t

ủ qu n h ng, hướng dẫn kịp th i và đ ng đ n dư luận x hội, làm phong ph đ i sống v n ho và tinh th n ủ nh n d n” [ C 6]

chí cách mạng lại òn phải dự vào qu n h ng nh n d n để tiến hành m i ng

t ủ mình h i k làm o mật, v i trò ủ qu n h ng đối với o h rất rõ Ngày n y, Đảng đ l nh đạo h nh quyền, v i trò qu n h ng đối với o h h

ủ

Mối qu n hệ giữ o trình hình thành và thể hiện dư luận x hội m ng t nh

phương tiện truyền th ng đại h ng nhằm thoả m n tối đ

h và ng h ng trong qu hất iện hứng Một m t, nhu u ngày àng t ng

37

ủ ng h ng, m t kh , ản th n ng h ng lại đ t r yêu u mới đối với hoạt động ủ hệ thống này Sự trư ng thành trong mối qu n hệ ấy thể hiện t nh t h

g

thể g p kiến qu o h về nhiều vấn đề h nh trị, x hội kh , t quy hoạ h trồng tr t vùng n ng th n đến quy hoạ h đ thị, rồi h nh s h về kinh tế, gi o dụ , v n ho B o h trướ đ y thiên về th ng tin một hiều, ít có những kiến luận àn, tr o đ i, tr nh luận về những vấn đề x hội Hiện n y,

t o đều qu n t m đến th ng tin h i hiều và nhiều hiều

,

những kiến kh

nh u về một vấn đề đư x hội qu n t m” [ ứ 2 -44]

khi thự hiện nhiệm vụ th ng tin kịp th i đến

m i thành viên trong x hội, o h ảnh hư ng rất lớn đối với nội dung t nh hất ủ dư luận x hội Bằng khả n ng th ng tin nh nh h ng với nội dung th ng tin phong ph và đối tư ng th ng tin hết sứ rộng

r i, o h t động trự tiếp đến sự hình thành dư luận x hội [Khoa Báo chí, 1997, trang 454]

ủ ẳ Hướng dẫn và hình thành dư luận x hội

t h ự , đ ng đ n trên ơ s th ng tin nh nh h ng, đ y đủ và phong ph về

sự kiện th i sự, những vấn đề nảy sinh trong đ i sống x hộ

i

Dư luận x hội phản ánh nhận thứ ủ nh n d n trướ sự kiện, hiện tư ng th i sự Dư luận x hội nghĩ đ iệt qu n tr ng đối với sự n

định

h nh trị - x hội - một điều kiện sống òn

ho sự ph t triển x hội [ 2 ]

ẳ

38

ẩ ủủ

ủ

phương tiện truyền th ng đại h ng tạo r hiện thự ậ h i (s ond ry

r lity) ho ng h ng ng h ng nhìn r thế giới th ng qu hiện thự ậ h i

đ Hiện thự ậ h i này thể trùng l p ho kh x so với hiện thự ậ một, hiện thự mà h ng t trự tiếp tri gi đư phương tiện truyền th ng đại

h ng ng tạo r hương trình nghị sự ( g nd ), tứ là những i đư oi là mối

qu n t m ủ x hội” [ Quý Thanh, 2008, trang 209]

S kh thể hình dung đư truyền th ng đại h ng hiện đại như thế nào nếu như n kh ng phản nh th i độ ủ dư luận x hội trướ những sự kiện mà n ung ấp Điều này àng đư thể hiện rõ hơn trong x hội d n hủ iệ phản nh

dư luận x hội về vấn đề mà phương tiện truyền th ng đại h ng đ đ ng tải là hành động tiếp nối (follow up) như một kỹ thuật truyền th ng để giữ ho hủ thể

ươn 2 SỞ LÝ LUẬN V T Ự TỄN Ủ VẤN ỀP ẢNB ỆN

2.1.1.Các khái ni m liên quan đến vấn đề nghiên c u

2 1 1 1 Phản iện

hất lư ng một ng trình kho h khi ng trình đư đư r ảo vệ lấy h vị

và đồng nghiệp Kho o n, Đại h

nghiên ứu kho h và đào tạo mới, khi

Gi o sư Hoàng uỵ nghĩ r t phản iện

2017, trang 102]

C

é

6 khi gi o sư Hoàng uỵ

ng h p Hà Nội muốn thự hiện phong h

ảo vệ luận n phải Oppon nt (t Ng )

để dị h t Oppon nt [ ữ

Phản 5 nghĩ là: 1/ r i, đối lại với hữ

h nh; 2/trả lại, tr về; 3/Nghĩ, xét lại; 4/tr , qu y; 5/tr i lại, phản đối, tr i lại

kh ng hịu òn hữ Biện là ph n t h, iện luận Nếu g n hữ phản với hữ

iện s nghĩ là xét sự vật rồi ph n định r xấu, tốt [

2016, trang 31]

42

định ng trình kho h , dự n, đề n trong lĩnh vự kh nh u [ ụ

Phản iện là một hành vi x định t nh kho h ủ hành động ủ on ngư i, xuất hiện khi on ngư i hu n ị hành động Phản iện làm ho mỗi một hành vi đư tiến hành trên ơ s một sự x nhận hất lư ng kho h đối với n

Phản iện là một thể hiện ủ phản hành động xuất hiện một h tự nhiên trong một x hội mà đ mỗi on ngư i đều tự do ày tỏ nguyện v ng

ủ mình Phản iện g p ph n điều hỉnh khuynh hướng kinh tế, v n ho , h nh trị, làm ho khuynh hướng đ tr nên kho h hơn, đ ng đ n hơn và g n với

Richard Paul, 2015, trang 9].

thảo luận, tứ là iến

sự xung đột l i h trong hành động thành xung đột l i h trong thảo

ữsở

[ 2trang 46]

m t ủ một ản hất, một m t, DL H là sự thể hiện thứ , m t kh , ản hất x hội ủ DL H thể hiện hoạt động thự tế ủ on ngư i [ 2

ủ kh i niệm dư luận x hội t trướ ho nến n y tồn tại rất nhiều định nghĩ kh

nhau về dư luận x hội [ 2

ữ ề m t ng n ngữ, kh ng ơ s để n i rằng dư luận x hội là

kiến ủ đ số huật ngữ x hội kh ng đồng nhất với thuật ngữ đ số ( ) ề

m t l luận, ng kh ng ơ s nào để oi tr ng dư luận ủ đ số hơn dư luận

ủ thiểu số, đến mứ phải loại ỏ dư luận ủ thiểu số r khỏi phạm trù dư luận

Những t m tư, th m ủ qu n h ng, thể hiện qu dư luận, nếu kh ng đư

qu n t m giải quyết thể huyển ho thành uộ "phản ứng tập thể" ho dưới

ứu khẳng định, dư luận x hội kh ng hỉ là ph t ng n thể hiện sự ph n xét đ nh gi

mà òn là ph t ng n thể hiện t m tư, nguyện v ng, đề xuất, kiến nghị, l i khuyên