Tên sáng kiến: PHƯƠNG PHÁP RÈN LUYỆN KỸ NĂNG TỰ HỌC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG THCS THÔNG QUA SỬ DỤNG TƯ LIỆU THAM KHẢO 3.. Mô tả bản chất của sáng kiến: - Về nội dung c
Trang 1CÁC CHỮ CÁI VIẾT TẮT
THCS Trung học cơ sở
GV Giáo viên
SGK Sách giáo khoa
TLTK Tài liệu tham khảo
BÁO CÁO KẾT QUẢ
Trang 2NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN
1 Lời giới thiệu:
Đổi mới phương pháp dạy học góp phần nâng cao chất lượng dạy học Đó
là yêu cầu bức thiết trong xã hội hiện đại Để nâng cao chất lượng dạy và học không chỉ dừng lại ở việc truyền thụ tri thức mà phải hướng tới việc bồi dưỡng cho HS khả năng tự học
Rèn luyện năng lực tự học cho HS THCS có vị trí quan trọng trong việc thực hiện mục tiêu bộ môn và góp phần đào tạo ra những con người lao động có năng lực thực hành, tự chủ, năng động đây là những kỹ năng nền tảng cho các cấp học cao hơn
Vấn đề tự học đã được quan tâm, tuy nhiên đa số mới chỉ dừng lại ở lý luận, còn trong thực tiễn dạy học GV vẫn còn gặp nhiều khó khăn, lúng túng Nhiều GV và HS vẫn chưa ý thức được tầm quan trọng của việc tự học nên chưa quan tâm chú trọng tới việc rèn kỹ năng này
Đối với môn Lịch sử, còn nhiều quan niệm Lịch sử là môn phụ, phương pháp dạy học Lịch sử không hiệu quả và tạo hứng thú cho HS Việc đổi mới dạy học cũng chưa được quan tâm
Phương pháp tốt nhất để HS tiếp nhận đầy đủ và sâu sắc về các sự kiện, nhân vật, vấn đề lịch sử là phải phát huy được tính tích cực, chủ động của HS
Qua những năm trực tiếp giảng dạy môn Lịch sử THCS, bằng những kinh nghiệm ít ỏi tích lũy được tôi mạnh dạn đưa ra sáng kiến mà tôi đã sử dụng có hiệu quả tại trường sở tại
2 Tên sáng kiến:
PHƯƠNG PHÁP RÈN LUYỆN KỸ NĂNG TỰ HỌC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG THCS
THÔNG QUA SỬ DỤNG TƯ LIỆU THAM KHẢO
3 Tác giả sáng kiến:
Trang 3- Họ và tên: Vũ Thị Phương
- Địa chỉ tác giả sáng kiến: Trường THCS Đồng Tĩnh, Tam Dương, Vĩnh Phúc
- Số điện thoại: 038.4338078
E_mail: vuthiphuong.c2dongtinh@vinhphuc.edu.vn
4 Chủ đầu tư tạo ra sáng kiến: Vũ Thị Phương
5 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến:
Vào giảng dạy môn Lịch sử ở trường THCS nhằm nâng cao chất lượng
môn học, tăng cường khả năng giáo dục của bộ môn
6 Ngày sáng kiến được áp dụng lần đầu hoặc áp dụng thử: Tháng 08/2017
7 Mô tả bản chất của sáng kiến:
- Về nội dung của sáng kiến:
PHƯƠNG PHÁP RÈN LUYỆN KỸ NĂNG TỰ HỌC CHO HS
TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG THCS QUA SỬ DỤNG TLTK
I Mục tiêu, cấu trúc, nội dung cơ bản của chương trình lịch sử THCS
1 Mục tiêu:
Về kiến thức: HS phải nắm được hệ thống những khái niệm, vấn đề lịch
sử khái quát, cơ bản nhất của những sự kiện đã diễn ra trong quá khứ của xã hội loài người nói chung và Việt Nam nói riêng
Về kĩ năng: phát triển các năng lực của nhận thức như tri giác, tưởng tưởng, trí nhớ và đặc biệt là tư duy Bên cạnh đó, còn phát triển các kĩ năng, kĩ xảo học tập bộ môn như sử dụng bản đồ, tranh ảnh, tài liệu
Về thái độ: Có lòng yêu quê hương đất nước, niềm tự hào dân tộc và lòng biết ơn đối với những anh hùng, chiến sĩ đã hy sinh vì Tổ quốc
Về định hướng năng lực: Năng lực sử dụng ngôn ngữ, tái tạo kiến thức, giải quyết vấn đề, xác định mối quan hệ giữa các sự kiện
Trang 42 Cấu trúc, nội dung cơ bản:
Chương trình lịch sử THCS bao hàm khối lượng kiến thức cơ bản của Lịch sử thế giới và Lịch sử Việt Nam, được sắp xếp một cách hệ thống theo tuyến tính về mặt thời gian Để tiếp nhận được nội dung kiến thức hết sức phong phú trong khi thời lượng các tiết học trên lớp hạn chế, đòi hỏi HS phải tự học qua khai thác thêm các TLTK ngoài SGK
3 Một số yêu cầu sử dụng TLTK trong dạy học Lịch sử
Việc rèn luyện kỹ năng tự học phải giúp HS nắm vững kiến thức cơ bản
và đáp ứng mục tiêu dạy học
Các biện pháp rèn luyện kỹ năng tự học phải có tính vừa sức, phù hợp với nhận thức của HS
Việc rèn luyện kỹ năng tự học qua sử dụng TLTK cho HS phải góp phần tích cực vào đổi mới phương pháp dạy học lịch sử ở trường THCS
Việc rèn luyện kỹ năng tự học qua sử dụng TLTK cho HS bao gồm quá trình hình thành, rèn luyện và phát triển một số hệ thống các kỹ năng liên quan
4 Một số phương pháp rèn luyện kỹ năng tự học cho HS qua sử dụng TLTK trong dạy học Lịch sử
4.1 Rèn luyện kỹ năng phát hiện kiến thức cơ bản qua TLTK
TLTK là nguồn tài liệu bổ trợ, làm sâu sắc hơn kiến thức cơ bản Do đó,
HS cần tìm được ý bản chất, chủ đạo nhất Việc này có ý nghĩa rất quan trọng trong khâu thu nhận thông tin
- Thứ nhất, rèn kỹ năng tìm ý chính, lập dàn ý
GV có thể khéo léo tổ chức công việc cho HS như sau:
+ Yêu cầu HS đọc hoặc gọi một HS đọc to cho cả lớp cùng nghe đoạn TLTK + Đặt câu hỏi để HS tóm tắt kiến thức được nghe đồng thời đánh giá được ý thức thái độ trong quá trình học tập
+ Nhận xét ý kiến của HS và hoàn thiện câu trả lời
Trang 5Về phía HS, để rèn luyện kỹ năng tìm ý chính cần thực hiện các công việc:
+ Đọc lướt toàn bộ nội dung cần tìm ý chính để xác định nội dung đó gồm những tiểu mục hay đoạn nào
+ Phân tích nội dung và gạch chân những từ quan trọng, từ khóa để tìm ý chính + Sắp xếp các ý chính đó theo mối quan hệ của chúng thành một chính thể
Việc rèn luyện cho HS kỹ năng lập dàn ý chính, giúp các em nắm vững kiến thức cơ bản, là cơ sở của các kỹ năng khác khi làm việc với TLTK
- Thứ hai, rèn luyện kỹ năng sử dụng phiếu học tập kết hợp với SGK và TLTK để lĩnh hội kiến thức cơ bản của bài.
Phiếu học tập là một trong những phương tiện dạy học nhằm tăng cường hứng thú cho HS Để rèn luyện cho HS kỹ năng tự học qua sử dụng phiếu học tập vào việc khai thác bài viết trong TLTK, GV phải thực hiện các công việc: + Giải thích cho HS hiểu ý nghĩa, tác dụng của việc sử dụng phiếu học tập trong khai thác kiến thức cơ bản của TLTK
+ Xây dựng phiếu học tập phù hợp với đặc điểm nội dung, mục tiêu, đối tượng + Đưa ra phiếu học tập khuyến khích cho HS hoàn thành
+ Nhận xét và bổ sung ý kiến cho câu trả lời của HS
Về phía HS, cần thực hiện các bước:
+ Bước 1: Đọc kỹ phần dẫn (yêu cầu) của phiếu học tập
+ Bước 2: Khai thác nội dung TLTK phù hợp với yêu cầu của phiếu học tập + Bước 3: Thảo luận nhóm và hoàn thành phiếu học tập
+ Bước 4: Đại diện nhóm trình bày nội dung phiếu học tập, các nhóm khác nhận xét và bổ sung ý kiến
GV nâng dần độ khó của phiếu học tập từ thấp đến cao, từ dễ đến khó Điều này sẽ tạo cho các em thói quen tự học với TLTK dưới sự chỉ đạo tổ chức của GV dần hình thành kỹ năng tự học Qua đó, HS nắm vững được kiến thức trong tài liệu và hiểu bài một cách hệ thống, sâu sắc hơn
Trang 64.2 Rèn luyện kỹ năng so sánh, đối chiếu TLTK với SGK để khắc sâu kiến thức cơ bản:
TLTK có vai trò quan trọng trong việc củng cố kiến thức cơ bản cho HS Sau khi làm việc với TLTK, HS sẽ có thêm lượng thông tin hữu ích để đối chiếu,
so sánh với SGK Nhờ đó, các em hiểu sâu sắc bản chất của sự kiện, vấn đề lịch
sử
Để phát triển kỹ năng này, GV cần thực hiện các bước sau:
- Yêu cầu HS đọc TLTK (hoặc gọi HS đọc to cho cả lớp nghe)
- Đưa ra các câu hỏi, bài tập
- HS suy nghĩ trả lời câu hỏi
- GV nhận xét, hoàn thiện câu trả lời của HS
HS cần thực hiện:
- Đọc TLTK phát hiện và gạch chân dưới những từ khóa, nội dung liên quan đến kiến thức cơ bản
- Suy nghĩ, sắp xếp để trả lời câu hỏi, bài tập của GV
- Sau khi GV nhận xét, HS so sánh, đối chiếu với SGK, bổ sung, hoàn thiện nội dung, kiến thức
Với việc trả lời các câu hỏi như trên, HS đã thực hiện công việc so sánh nội dung kiến thức từ TLTK với SGK nhằm củng cố, nêu bật kiến thức cơ bản
Từ đó, kiến thức cơ bản trở nên phong phú, được minh họa, cụ thể hóa Để rèn luyện kỹ năng này, đòi hỏi các em phải tiến hành nhiều thao tác đối chiếu TLTK với SGK, tìm ý chính, từ khóa chung, sắp xếp ý và vận dụng khả năng tư duy: so sánh, tổng hợp, đánh giá Đây là biện pháp rất quan trọng nhằm phát triển kỹ năng tự học cho HS
4.3 Rèn luyện kỹ năng trình bày kiến thức thu được qua TLTK:
Được hiểu là khả năng trình bày nội dung kiến thức dưới 2 hình thức: trình bày miệng và trình bày viết Nếu kỹ năng diễn đạt tốt, HS sẽ chủ động lĩnh
Trang 7hội kiến thức, hiểu sâu vấn đề, tăng độ bền của kiến thức, góp phần phát triển tư duy cho HS
- Thứ nhất, rèn luyện kỹ năng viết
Viết là kênh thông tin vô cùng quan trọng, nhưng viết như thế nào để đảm bảo đầy đủ kiến thức cơ bản và thể hiện được năng lực của cá nhân không phải
là vấn đề đơn giản GV phải thực hiện các bước:
+ Nêu, giải thích rõ yêu cầu câu hỏi, bài tập
+ Yêu cầu HS đọc kỹ nội dung TLTK
+ Hướng dẫn HS phát hiện kiến thức cơ bản trong TLTK
+ Khuyến khích HS trình bày theo quan điểm cá nhân bằng cách sử dụng các câu hỏi mở, các gợi ý
+ Nhận xét bài viết của HS và hoàn thiện bài viết
Về phía HS, cần phải tiến hành theo các bước:
+ Đọc kỹ nội dung TLTK
+ Xác định kiến thức cơ bản trong TLTK (ở bước này, HS thực hiện các thao tác như hoạt động phát hiện kiến thức cơ bản)
+ Vận dụng các kiến thức và sự hiểu biết cá nhân để diễn đạt theo quan điểm cá nhân HS, cần chú ý tránh các lỗi diễn đạt: lặp từ, dùng các ngôn ngữ nói, diễn đạt không thoát ý
+ Các HS khác đưa ra ý kiến nhận xét GV là người tổng kết
- Thứ hai, rèn luyện kỹ năng làm việc nhóm
Khi tham gia hoạt động nhóm, HS được rèn luyện tinh thần thi đua, ý thức trách nhiệm, đánh giá và tự đánh giá Ngoài ra, HS sẽ được rèn luyện kỹ năng diễn đạt, hứng thú học tập, tạo động lực thi đua cho các thành viên cũng được nâng cao Để rèn luyện kỹ năng tự học qua hoạt động nhóm, GV tiến hành: + Bước 1: Chia nhóm (tùy theo số lượng, trình độ nhận thức của HS)
+ Bước 2: Đưa ra nhiệm vụ cho các nhóm (GV nêu rõ thời gian, hình thức )
Trang 8+ Bước 3: Theo dõi, khuyến khích hoạt động của các nhóm.
+ Bước 4: Nhận xét, bổ sung phần trình bày của các nhóm
Đối với HS, trong quá trình làm việc nhóm, HS cần:
+ Đọc và hiểu rõ nhiệm vụ của nhóm
+ Phân công nhiệm vụ cho các thành viên trong nhóm một cách hợp lý
+ Tìm kiếm kiến thức trong TLTK, kết hợp SGK để trả lời câu hỏi
+ Đưa ra ý kiến cá nhân và thảo luận với nhóm để thống nhất
+ Đại diện nhóm trình bày
Trong quá trình làm việc nhóm, GV đóng vai trò là người tổ chức, định hướng cho HS, đưa ra nhận xét và kết luận cuối cùng về nội dung, cách trình bày và diễn đạt của HS
- Thứ ba, rèn luyện kỹ năng thuyết trình
GV tổ chức cho HS thuyết trình một vấn đề trong giờ học là cách tạo dựng cho HS tinh thần tự học tích cực, khả năng ngôn ngữ và lòng tự tin vào bản thân GV thực hiện những bước cụ thể sau:
+ Bước 1: Giao nhiệm vụ cho HS
+ Bước 2: Hướng dẫn HS công việc chuẩn bị cho bài thuyết trình và phương pháp thuyết trình hiệu quả
+ Bước 3: Tổng kết, cùng HS nhận xét bài thuyết trình của HS
Trong việc hướng dẫn cho HS, GV chú ý một số vấn đề:
+ Việc thu thập thông tin: GV có thể cung cấp TLTK cho các em, hoặc yêu cầu
HS tự thu thập tài liệu (phụ thuộc vào nhiệm vụ giao cho HS): Sách tham khảo, mạng Internet
+ Xây dựng cấu trúc bài thuyết trình: Xác định rõ chủ đề thuyết trình, cấu trúc gồm 3 phần: Mở bài, thân bài, kết luận
Trang 9+ Hướng dẫn HS phương pháp thuyết trình hiệu quả: ngôn ngữ to, rõ ràng, tư thế tác phong khi thuyết trình, ngôn ngữ cử chỉ, sử dụng các phần mềm hỗ trợ: Powerpoint
+ Cung cấp tiêu chí đánh giá bài thuyết trình – đây là cơ sở định hướng để HS thực hiện bài thuyết trình
Ở mức độ nhằm rèn luyện kỹ năng thuyết trình cho HS, GV chỉ cần giao chủ đề thuyết trình, HS bằng các kỹ năng đã có phải tự thực hiện các hoạt động
để thực hiện nhiệm vụ đó Các tiêu chí đánh giá cũng ở cấp độ cao hơn
Về phía HS, để rèn luyện kỹ năng thuyết trình trên lớp, HS cần thực hiện các công việc:
+ Đọc kỹ chủ đề cần thuyết trình để xác định công việc cần làm
+ Nghiên cứu TLTK để lập đề cương chi tiết về nội dung cần thuyết trình (minh họa bài thuyết trình bằng cách ví dụ, sơ đồ )
+ Thuyết trình vấn đề trước lớp
+ HS khác nhận xét, bổ sung ý kiến và đưa ra câu thảo luận
Nếu được chuẩn bị bài thuyết trình ở nhà, HS thực hiện như sau:
+ Đọc kỹ chủ đề cần thuyết trình
+ Sưu tầm, thu thập tài liệu
+ Lập đề cương chi tiết về nội dung thuyết trình (có thể sử dụng các phần mềm
hỗ trợ như Powerpoint )
+ Tự luyện tập kỹ năng thuyết trình
+ Trình bày trên lớp và lắng nghe nhận xét, góp ý của các bạn
Để thực hiện tốt bài thuyết trình, HS cần chú ý thực hiện tốt các hướng dẫn của GV, tích cực chủ động tham gia thuyết trình Các HS khác cần chú ý nội dung để tự lĩnh hội kiến thức, rút ra bài học kinh nhiệm cho bản thân
Như vậy, hình thành và rèn luyện kỹ năng diễn đạt với hai hình thức: viết
và nói (hoạt động nhóm, thuyết trình) là rất cần thiết trong việc phát triển cho
Trang 10HS kỹ năng tự học Bởi để diễn đạt được theo ý hiểu của mình, HS phải thực sự hiểu và nắm được kiến thức cơ bản từ TLTK
4.4 Rèn luyện kỹ năng sử dụng TLTK để trả lời câu hỏi:
HS phải biết lựa chọn kiến thức thu nhận được từ việc nghiên cứu TLTK, kết hợp với SGK và phân tích, tổng hợp, để hoàn thành các câu hỏi, bài tập trong SGK và do GV giao cho
GV cần tiến hành các công việc sau:
- Nêu câu hỏi cho HS
- Gọi một HS đọc to đoạn TLTK hoặc yêu cầu HS tự đọc
- Tổ chức cho HS trả lời bằng hệ thống câu hỏi mở
- Nhận xét và bổ sung câu trả lời của HS
HS cần thực hiện các bước cụ thể:
- Bước 1: Xác định rõ yêu cầu của câu hỏi, ghi nhớ (gạch chân) các từ để hỏi
như: Như thế nào? Tại sao? Giải thích? Trình bày? Đây là công việc cần thiết,
là cơ sở để HS giải quyết vấn đề đúng hướng
- Bước 2: Dựa vào yêu cầu câu hỏi, đọc TLTK, vận dụng kiến thức, kết hợp với SGK, suy nghĩ trả lời
- Bước 3: Hoàn thành và tự kiểm tra câu trả lời, trình bày trước lớp
- Bước 4: Các HS khác lắng nghe ý kiến, bổ sung câu trả lời của bạn
Điều quan trọng trong việc rèn luyện kỹ năng sử dụng TLTK để trả lời câu hỏi là GV đưa ra hệ thống câu hỏi khoa học, hợp lý, đảm bảo tính vừa sức, phù hợp với từng đối tượng và trình độ nhận thức của HS
Bằng việc trả lời các câu hỏi như vậy, nội dung kiến thức dần hé mở, HS
tự khai thác mọi góc cạnh của kiến thức thể hiện qua tài liệu lịch sử, đồng thời làm rõ trọng tâm kiến thức và tự mình rút ra kết luận cần thiết
4.5 Rèn luyện kỹ năng sưu tầm TLTK:
Trang 11Sưu tầm TLTK phải đúng nội dung, đúng chủ đề và có nguồn gốc đáng tin cậy Để làm được điều đó, GV thực hiện các công việc:
- Trước hết, GV phải định hướng mục đích việc sưu tầm TLTK
- Hướng dẫn cho HS cách sưu tầm TLTK
- Xác định nội dung cần sưu tầm
- Nơi sưu tầm TLTK: Đối với các loại sách thì lựa chọn các nhà xuất bản uy tín, nếu sưu tầm TLTK trên mạng phải truy cập những trang web đã kiểm định
Đối với HS cần thực hiện những công việc sau:
- Bước 1: Xác định rõ mục đích sưu tầm tài liệu, nghĩa là các em phải trả lời được câu hỏi: Sưu tầm TLTK làm gì?
- Bước 2: Xác định nội dung, chủ đề cần sưu tầm tài liệu (trả lời câu hỏi: Sưu tầm TLTK về nội dung gì?)
- Bước 3: Khoanh vùng nguồn tài liệu để sưu tầm (sưu tầm tài liệu ở đâu?) Ở bước này, HS cần biết được nguồn tài liệu mình sưu tầm Các em có thể tiến hành tìm kiếm tài liệu trên mạng, các hiệu sách, thư viện
- Bước 4: HS tiến hành tìm kiếm tài liệu Sau đó, chọn lọc và sắp xếp nội dung cho phù hợp với người học và mục tiêu đề ra
Có thể thấy, sưu tầm TLTK đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển
kỹ năng tự học của HS Vì sưu tầm tài liệu là bước đầu tiên để HS có thể tiến hành những thao tác tiếp theo: ghi chép, khai thác kiến thức cơ bản
4.6 Rèn luyện kỹ năng ghi chép nội dung kiến thức qua TLTK
HS cần chắt lọc kiến thức nhưng đảm bảo tính logic, chặt chẽ giữa các nội dung và ghi theo ý hiểu của mình (bởi việc ghi chép thể hiện sắc thái cá nhân, độc lập, sáng tạo) HS có thể hệ thống hóa bằng sơ đồ tư duy, lập bảng
HS cần thực hiện tốt các công việc sau:
- Trước hết, HS phải chuẩn bị tâm thế để ghi chép