Chương trình địa lí 12 nội dung đề cập đến các vấn đề địa lí tự nhiên,dân cư, kinh tế, các vùng lãnh thổ của Việt Nam là những kiến thức khó nên để hình thành cho học sinh những khái niệ
Trang 1TRONG MÔN ĐỊA LÍ 12
Họ và tên: Nguyễn Thị Thương Chức vụ: Tổ trưởng chuyên môn Đơn vị công tác: Trường THPT Ninh Châu
Quảng Ninh, tháng 1 năm 2019
Trang 3MỤC LỤC
1 PHẦN MỞ ĐẦU ……… 1
1.1 Lí do chọn đề tài ……… .1
1.2 Điểm mới của đề tài ……… … 2
2 PHẦN NỘI DUNG …… 3
2.1 Thực trạng vấn đề ……… … 3
2.2 Các giải pháp ……… 5
2.3 Kết quả ……… 12
3 KẾT LUẬN ……… 16
3.1 Ý nghĩa……… ……… 16
3.2 Phạm vi áp dụng ……… 16
3.3 Kiến nghị ……… 16
TÀI LIỆU THAM KHẢO 17
Trang 4HS : Học sinh
SKKN : Sáng kiến kinh nghiệm THPT : Trung học phổ thông
Trang 51 PHẦN MỞ ĐẦU
1.1 Lý do chọn đề tài
Trong nhà trường, muốn học sinh tiếp thu được các cơ sở khoa học, cầnkhái quát những thành tựu khoa học đó bằng những kết quả thực tiễn Vì thế,muốn nắm vững tri thức khoa học phải luôn liên hệ với thực tế, với đời sốngxung quanh
Liên hệ thực tế có rất nhiều ưu điểm về mặt phương pháp dạy học Nhờđưa được lý thuyết vừa học lại gần với đời sống hiện thực, các kiến thức thực
tế làm tăng thêm ở học sinh khả năng hứng thú với môn học
Để hoạt động học địa lí có hiệu quả, học sinh cần phải được rèn luyện kỹnăng, kỹ xảo thực hiện các thao tác tư duy Đồng thời, học sinh cũng phải biết
sử dụng các phương pháp suy luận như quy nạp, diễn dịch, phân tích, tổnghợp Việc liên hệ thực tế đều phải thực hiện các thao tác phổ biến ở trên Nhưvậy, các phương pháp rèn luyện kĩ năng liên hệ thực tế đóng vai trò là phươngtiện để rèn luyện ngày càng hoàn thiện hơn các thao tác tư duy cho học sinh.Tóm lại, liên hệ thực tế có vai trò hết sức quan trọng trong việc rèn luyện
và phát triển tư duy cho học sinh Việc liên hệ thực tế giúp học sinh dễ hiểubài, thấy việc học gần gũi cuộc sống xung quanh Ngoài những vai trò như vậy,liên hệ thực tế còn giúp học sinh rèn luyện kỹ năng áp dụng kiến thức đã họcvào thực tiễn cuộc sống, tạo nên nhiều tình huống lý thú, khơi dậy lòng đam
mê khoa học và lòng yêu thích môn học hơn
Chương trình địa lí 12 nội dung đề cập đến các vấn đề địa lí tự nhiên,dân cư, kinh tế, các vùng lãnh thổ của Việt Nam là những kiến thức khó nên
để hình thành cho học sinh những khái niệm, phân tích, đánh giá các mối liên
hệ giữa các yếu tố tự nhiên - kinh tế - xã hội và vận dụng chúng vào thực tiễnthì yêu cầu học sinh phải có những kĩ năng nhất định để có thể khai thác cácnguồn tri thức địa lí trong quá trình học tập
Xuất phát từ thực tế trên, tôi thấy việc sử dụng “phương pháp rèn luyện
kĩ năng liên hệ thực tế cho học sinh trong môn Địa lí 12” là rất cần thiết, giúphọc sinh học tích cực hơn và thấy rõ môn học gắn với thực tiễn
Trang 61.2 Điểm mới của đề tài
Sử dụng “phương pháp rèn luyện kĩ năng liên hệ thực tế cho học sinhtrong môn Địa lí 12” nhằm giúp học sinh biết liên hệ những kiến thức đã họcvới thực tế xung quanh, qua đó khơi dậy sự hứng thú, tìm tòi và chủ độngtrong việc lĩnh hội kiến thức
Ở mỗi phương pháp rèn luyện kĩ năng liên hệ thực tế cho học sinh đềuthiết kế các hoạt động học tập trong các nội dung của bài học của chươngtrình Địa lí 12 ban cơ bản để làm ví dụ minh họa
Thực nghiệm sư phạm tại một số lớp mình đang dạy để khẳng định tínhhiệu quả và khả thi của phương pháp, qua đó có thể áp dụng ở nhiều lớp vànhiều trường THPT nhằm nâng cao hiệu quả quá trình dạy học Địa lí
Phương pháp rèn luyện kĩ năng liên hệ thực tế cho học sinh trong mônĐịa lí không chỉ áp dụng cho học sinh khối 12 mà còn có thể mở rộng cho cáckhối học khác
Trang 72 PHẦN NỘI DUNG
2.1 Thực trạng vấn đề
Để rèn luyện kĩ năng liên hệ thực tế cho học sinh, giáo viên có nhiềucách thức nhưng hiện giáo viên vẫn chủ yếu sử dụng đặt câu hỏi mà ít chú ýcác cách khác
Để thực hiện đề tài, tôi đã lấy thống kê khảo sát kết quả năm học
2016-2017, dạy phần địa lí tự nhiên lớp 12 (ở 3 lớp trường THPT Ninh Châu) cóliên hệ thực tế nhưng chỉ sử dụng phương pháp đặt câu hỏi Kết quả về tíchcực và đánh giá kết quả học sinhh qua bài kiểm tra 15 phút (có liên hệ thực tế)như sau:
2.1.1 Về mức độ tích cực và chất lượng của học sinh
Bảng 2.1 Đánh giá mức độ tích cực của học sinh
Lớp
Tiêu chí đánh giá
Lớp 12A3 (39 HS)
Lớp 12A8(40 HS)
Lớp 12A9(38 HS)
Số lượng(HS)
Tỉ lệ(%)
Số lượng(HS)
Tỉ lệ(%)
Số lượng(HS)
Tỉ lệ(%)Xung phong phát
Tỉ lệ(%)
Số lượng(bài)
Tỉ lệ(%)
Số lượng(bài)
Tỉ lệ(%)
Trang 8Hình 2.1 Biểu đồ tổng hợp kết quả bài khảo sát tại 3 lớp
trường THPT Ninh Châu năm học 2016-2017
Kết quả trên cho thấy, 3 lớp có tổng số học sinh 117 em, trong đó 32 emkhá giỏi (chiếm 27,1%), 53 em trung bình (45,9%), yếu kém 32 em (27,1%).Không sử dụng phương pháp rèn luyện kĩ năng liên hệ thực tế đã làm cho kếtquả học tập cả về tính tích cực, chủ động và chất lượng học tập thấp Đòi hỏicần phải tiến hành sử dụng phương pháp để học sinh có thể gắn kiến thức bàihọc với thực tiễn cuộc sống, từ đó tạo hướng thú học tập cho các em
2.1.2 Nguyên nhân
- Ý thức học tập của học sinh chưa cao, học sinh ít quan tâm đến hiệntượng, sự kiện địa lí xung quanh
- Không chủ động nắm bắt kiến thức thực tiễn
- Không tập trung vào bài học, không hứng thú với môn học
- Giáo viên chỉ quan tâm đến kiến thức chính của bài và nặng lí thuyết
- Bài giảng còn chưa thật hấp dẫn, chưa thu hút học sinh, chưa gắn vớiđời sống thực tiễn để học sinh dễ hiểu
- Các phương pháp giảng dạy còn hạn chế, chưa thật sự phát huy đượcvai trò của chủ động của người học
Trang 9Thực trạng trên đòi hỏi tôi phải có những biện pháp thay đổi phươngpháp dạy, tích cực hơn nữa trong việc sử dụng phương pháp dạy học nhằmtạo hứng thú cho học sinh, từ đó nâng cao chất lượng giảng dạy.
2.2 Phương pháp rèn luyện kĩ năng liên hệ thực tế trong môn địa lí 12
2.2.1 Giáo viên làm mẫu
- Bước 1: GV thực hiện mẫu
Xác định bản chất của kiến thức thực tế, các kiến thức thực tế cần sửdụng để hoàn thành nhiệm vụ
Xác định đơn vị kiến thức trong bài cần để thực hiện câu hỏi Thôngthường trong tiết lên lớp, bài mới việc liên hệ thực tế được giáo viên hướngdẫn song song với đơn vị kiến thức cần liên hệ trong bài Do đó học sinh cóthể xác định được phần kiến thức trong bài một cách dễ dàng để hoàn thànhnhanh nhiệm vụ được giao Trong khi làm mẫu, giáo viên có thể lập thành sơ
đồ hay dàn ý để học sinh nắm kiến thức hệ thống, logic, tính bền vững cao
- Bước 2: Học sinh thực hiện mẫu theo cá nhân hoặc theo nhóm.
- Bước 3: Đại diện nhóm (hoặc cá nhân) trình bày, học sinh khác nhận
xét, bổ sung GV đánh giá và kết luận
Ví dụ: Bài 2: Vị trí địa lý, phạm vi lãnh thổ: Hướng dẫn học sinh thực
hiện theo mẫu với phần liên hệ thực tế
Bước 1: Nêu đặc điểm vị trí địa lý của tỉnh Quảng Bình? Đặc điểm đó
mang lại ý nghĩa gì cho Quảng Bình về mặt tự nhiên và kinh tế-xã hội?
Bước 2: Giáo viên thực hiện mẫu.
Dựa vào Atlat Địa lý Việt Nam và kiến thức thực tế để trả lời câu hỏi vớicác ý: Quảng Bình nằm ở vị trí nào so với cả nước? 4 mặt đông, tây, nam, bắctiếp giáp với những địa phương hoặc quốc gia nào? Có tiếp giáp với biểnkhông? Vị trí đó có khiến các đặc điểm tự nhiên Quảng Bình tương đồng vớiđặc điểm chung của cả nước không? Và mang lại những ý nghĩa gì cho sựphát triển KT-XH của tỉnh?
Bước 3: Học sinh quan sát.
Trang 102.2.2 Sử dụng câu hỏi liên hệ thực tế
Giáo viên dựa vào nội dung bài học, phần kiến thức có liên quan trựctiếp đến các sự vật hiện tượng địa lí trong thực tế để đặt câu hỏi yêu cầu các
em dựa vào kiến thức bài học và hiểu biết của bản thân để trả lời
Việc thực hiện cách thức này được tiến hành như sau:
- Bước 1: Giáo viên xác định nội dung bài học hoặc một phần của bài
học có kiến thức thực tế liên quan tới nội dung đó và đặt câu hỏi…
- Bước 2: hướng dẫn học sinh trả lời Việc hướng dẫn học sinh xử lí câu
hỏi trong trường hợp này cần được giáo viên gợi ý chi tiết và cụ thể như: dựavào kiến thức nào trong bài học, thứ tự tìm kiếm kiến thức Mục đích là nhằmđịnh hướng việc làm và đảm bảo về mặt thời gian
- Bước 3: Xử lí câu trả lời và kết luận kiến thức Việc chú ý xử lí câu trả
lời của học sinh là việc làm cần được quan tâm trong mọi trường hợp, mụcđích là để vừa tôn trọng ý kiến của học sinh, vừa khuyến khích tinh thần củacác em trong những lần làm việc tiếp theo Cuối cùng, giáo viên kết luận kiếnthức
Ví dụ: Câu hỏi giữa bài có liên quan đến thực tế: Giải thích tại sao nước
ta lại mưa nhiều hơn các nước khác cùng vĩ độ? (Bài 8 Thiên nhiên chịu ảnh
hưởng sâu sắc của biển Mục 2 Ảnh hưởng của Biển Đông đến thiên nhiên
Việt Nam) Giáo viên định hướng cho học sinh kiến thức cần trả lời: dựa vào
vị trí địa lí của nước ta giáp Biển Đông và nằm trong khu vực hoạt động củaGió mùa
Gọi học sinh trả lời Giáo viên nhận xét và chuẩn kiến thức (Vị trí giápbiển: Biển Đông đã mang lại cho nước ta một lượng mưa, ẩm lớn, làm giảm
đi tính chất khắc nghiệt của thời tiết lạnh khô trong mùa đông và làm dịu bớtthời tiết nóng bức trong mùa hè; - Nằm trong khu vực hoạt động của gió mùa:Mùa hạ gió mùa Tây Nam và Đông Nam từ biển thổi vào mang theo độ ẩmlớn Gió mùa đông bắc đi qua Biển Đông vào nước ta cũng trở nên ẩm ướthơn Vì vậy nước ta có lượng mưa nhiều hơn các nước khác cùng vĩ độ)
Trang 11Câu hỏi củng cố: Có ý kiến cho rằng: gió mùa mùa hạ là nguồn gốc gây
ra thời tiết khô nóng ở miền Trung, đúng hay sai, vì sao? (Bài 9 Thiên nhiên
nhiệt đới ẩm gió mùa) Quảng Bình có hiện tượng thời tiết khô nóng hay
không?
Đối với câu hỏi này, học sinh có thể tự xác định kiến thức cần trả lời làkiến thức ở mục c Gió mùa, phần gió mùa mùa hạ để giải thích ý kiến trên
2.2.3 Ra các bài tập liên hệ thực tế
- Bên cạnh các câu hỏi và bài tập liên hệ thực tế có sẵn (ở cuối mỗi bàihọc), giáo viên có thể xây dựng các câu hỏi và bài tập để hỗ trợ, bổ sung, điềuchỉnh và làm sinh động thêm cho bài học trong quá trình dạy học Các bài tập
có thể tồn tại ở nhiều loại, nhiều hình thức và mức độ yêu cầu
- Xét về quy mô, các bài tập rèn luyện kĩ năng có hai loại nhỏ và lớn
- Đối với bài tập nhỏ và đơn giản, giáo viên nên cho học sinh thực hiệnngay trong tiến trình dạy học trên lớp Giáo viên cho học sinh vận dụng kiếnthức và tự làm việc cá nhân Sau đó chỉ định một vài học sinh sinh trình bàybài tập, giáo viên sửa lại và hoàn chỉnh kiến thức
- Đối với các bài tập lớn hơn, có nhiệm vụ phức tạp hơn, đòi hỏi sự sángtạo khám phá, học sinh phải vận dụng những thao tác khó hơn (vừa suy nghĩvừa ghi nội dung ) thì cần hướng dẫn bằng câu hỏi gợi ý, cho học sinh làmviệc theo nhóm để các em có thể hỗ trợ cho nhau Sau đó cho các nhóm trìnhbày kết quả, giáo viên chốt lại kiến thức Các bài tập khó đòi hỏi nhiều thờigian có thể giao ở nhà
Ví dụ: Bài tập liên hệ thực tế cho học sinh làm tại lớp trong khâu bài mới
Khi dạy bài Thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa (tiết 2), liên hệ thực tế nhưsau:
Bước 1: Giáo viên chia lớp thành 4 nhóm giao nhiệm vụ cho học sinh:
+ Nhóm 1: Dựa vào bản đồ Địa lí tự nhiên Việt Nam, nội dung SGK vàhiểu biết của bản thân tìm hiểu thành phần địa hình nước ta
Trang 12Liên hệ thực tế: Khu vực nào của Quảng Bình bị xâm thực mạnh nhất?Khu vực đồng bằng ở Quảng Bình là kết quả bồi tụ chủ yếu do nguyên nhânnào?
+ Nhóm 2: Dựa vào Atlat Địa lí Việt Nam, bản đồ Địa lí tự nhiên ViệtNam và hiểu biết của bản thân tìm hiểu thành phần sông ngòi
Liên hệ thực tế: Kể tên các con sông ở Quảng Bình? Nêu chế độ nướccủa con sông ở địa phương?
+ Nhóm 3: Dựa vào Atlat Địa lí Việt Nam và hiểu biết của bản thân tìmhiểu thành phần đất
Liên hệ thực tế: Quá trình feralit có phải là quá trình hình thành đất chủyếu ở Quảng Bình không? Những xã nào ở huyện Quảng Ninh có diện tíchđất feralit lớn?
+ Nhóm 4: Dựa vào Atlat Địa lí Việt Nam và hiểu biết của bản thân tìmhiểu thành phần sinh vật
Liên hệ thực tế: Diện tích rừng nguyên sinh của Quảng Bình hiện naytập trung ở những huyện nào, với giá trị ra sao?
Bước 2: Học sinh làm theo nhóm dưới sự quan sát của giáo viên để tìm
ra kiến thức Đối với câu hỏi liên hệ thực tế, cần định hướng kiến thức để các
em trả lời
Bước 3: Đại diện các nhóm trình bày kết quả, các nhóm khác bổ sung Bước 4: Giáo viên nhận xét câu trả lời của học sinh và chuẩn kiến thức.
2.2.4 Trò chơi địa lí gắn với liên hệ thực tế
- Để có kĩ năng liên hệ thực tế thông qua các trò chơi địa lí, giáo viên tổchức theo nhóm, cá nhân hoặc toàn lớp với các bước như sau:
Bước 1: Giáo viên chia lớp thành các nhóm lớn, mỗi nhóm có 3 - 5 thành
viên tham gia trò chơi, hoặc có thể tổ chức trả lời theo cá nhân thi đua vớinhau Giáo viên công bố luật chơi, cách chơi, khen thưởng nhằm khuyếnkhích toàn thể học sinh tham gia nhiệt tình Đồng thời, giáo viên yêu cầuchuẩn bị một số phương tiện phục vụ cho trò chơi: bảng trắng, bút lông,
Trang 13Bước 2: Giáo viên tổ chức trò chơi, các nhóm thi đua trả lời nhanh và
chính xác, nhóm nào trả lời nhanh, chính xác thì có số điểm cao hơn
Bước 3: Giáo viên nhận xét, đánh giá, tổng kết một số vấn đề học sinh
cần nắm, củng cố một số kiến thức đã học
Ví dụ: Trò chơi trong khâu củng cố bài:
Sau khi học xong bài 31 (Bài 31, vấn đề phát triển thương mại, du lịch),giáo viên tổ chức trò chơi:
đi Sau 1 phút, trò chơi sẽ dừng
Bước 3: Giáo viên và các học sinh khán giả kiểm tra kết quả, đội nào ghi
được nhiều địa danh đúng, đội đó thắng cuộc Giáo viên nêu thêm câu hỏicộng điểm: Em hãy kể tên các điểm du lịch nổi bật ở Quảng Bình? Giáo viênnhận xét, đánh giá tinh thần của các đội chơi, công bố đội thắng cuộc
2.2.5 Tổ chức các hoạt động ngoài giờ gắn với liên hệ thực tế
Tổ chức giao lưu tìm hiểu các kiến thức có liên quan đến thực tế
Trang 14Bước 1 Giáo viên hướng dẫn học sinh lập kế hoạch tổ chức giao lưu về
kiến thức địa lí: chọn địa điểm, thời gian thích hợp
Bước 2 Nêu chủ đề hoạt động của câu lạc bộ địa lí hoặc tổ địa lí: tổ chức
giao lưu tìm hiểu kiến thức liên quan đến thực tế cuộc sống
Bước 3 Để tổ chức giao lưu, giáo viên hướng dẫn học sinh thu thập kiến
thức có liên quan đến hoạt động thực tiễn thông qua SGK, báo, Internet, như các kiến thức về mưa bão, khí hậu, các mùa trong năm, dân số, các câu cadao, tục ngữ có liên quan đến kiến thức địa lí,
Chọn lọc các kiến thức liên quan trực tiếp đến hoạt động thực tiễn Đểchọn lọc các vấn đề có liên quan trực tiếp thì học sinh cần:
- Trước hết, học sinh tự đặt ra các câu hỏi mà trong thực tế các em gặpphải hoặc đang thắc mắc như: tại sao có hiện tượng mưa phùn và gió nồm ởBắc Bộ; tại sao có lũ tiểu mãn ở Bắc Trung Bộ; Vì sao khí hậu ở ĐôngTrường Sơn và Tây Trường Sơn lại khác nhau
- Học sinh tìm các kiến thức nào có liên quan đến các vấn đề đó thôngqua SGK, Internet,
Bước 4 Tổ chức giao lưu tìm hiểu các kiến thức có liên quan đến thực
tiễn
+ Nêu chủ đề tổ chức câu lạc bộ Có thể tổ chức câu lạc bộ địa lí dướicác hình thức như đố vui địa lí; trò chơi địa lí; hái hoa dân chủ; thi hùng biện;báo cáo chuyên đề; đọc và kể chuyện địa lí
+ Thảo luận
Như vậy, kết quả cuối cùng của việc học đó là người học với những kiếnthức thu nhận được sẽ vận dụng ngay vào thực tiễn cuộc sống, cải tạo thựctiễn
Ví dụ: Thi xử lí tình huống địa lí
- Mục tiêu: Qua cuộc thi xử lí tình huống, học sinh rèn luyện kỹ năng
vận dụng những tri thức đã học vào thực tiễn cuộc sống
Trang 15- Cách tiến hành: Chia thành 4 nhóm, mỗi nhóm chịu trách nhiệm giải
quyết 1 trong 4 tình huống sau:
Tình huống 1: Thông thường các loại gió có nguồn gốc đại dương, khi
thổi vào đất liền gây ra thời tiết nóng, ẩm, mưa nhiều Thế nhưng tại sao gióTây Nam xuất phát từ vịnh Bengan khi vào Việt Nam lại gây ra thời tiết khônóng?
Tình huống 2: Giải thích hiện tượng lũ tiểu mãn ở Bắc Trung Bộ?
Tình huống 3: Cồn cát là một dạng địa hình độc đáo ở Quảng Bình Em
hãy cho biết diện mạo của dạng địa hình này và giải thích nguyên nhân hìnhthành?
Tình huống 4: Tại sao Trung du Miền núi phía Bắc tài nguyên, khoáng
sản, thủy điện dồi dào nhưng tỉ trọng công nghiệp so với cả nước còn thấp?
- Đánh giá: thông qua việc giải quyết các tình huống đó, học sinh khắc
sâu, mở rộng được kiến thức đã học Đồng thời, học sinh hiểu biết, tôn trọngnhau hơn
2.2.6 Liên hệ thực tế trong kiểm tra đánh giá
* Kiểm tra là xem xét tình hình thực tế để đánh giá và nhận xét Kiểm tra
cung cấp những thông tin làm cơ sở quan trọng cho việc đánh giá Từ đó, có
cơ sở thực tế đưa ra các biện pháp điều chỉnh, tự hoàn thiện hoạt động dạyhọc của giáo viên
* Đánh giá: Trong quá trình giáo dục thì đánh giá là một khâu, một công
cụ quan trọng để xác định năng lực nhận thức của học sinh Nhờ đánh giá màquá trình dạy và học được điều chỉnh theo hướng thích hợp
* Các hình thức kiểm tra, đánh giá
Rất đa dạng bao gồm: quan sát, kiểm tra nói, bài tập, học sinh tự đánhgiá, trắc nghiệm tự luận, trắc nghiệm khách quan
* Kiểm tra, đánh giá việc rèn luyện kĩ năng liên hệ thực tế của học sinh