Từ năm học 2008 – 2009, một đoạn trích của vở kịch Hồn Trương Ba, da hàng thịt được đưa vào chương trình Ngữ văn lớp 12. Đây là một đoạn trích đặc sắc, nằm trong phạm vi kiến thức thi THPT Quốc gia. Không chỉ vậy, đoạn trích cũng truyền tải đến học sinh những thông điệp sâu sắc về lẽ sống. Qua đó, hướng các em đến cách sống trung thực, bản lĩnh, nhân hậu, vị tha, cao thượng; góp phần khắc phục những quan niệm sống lệch lạc ở một số học sinh. Tuy nhiên, trong quá trình tổ chức ôn thi, giáo viên còn gặp nhiều khó khăn do nguồn tài liệu tham khảo về đoạn trích này chưa phong phú, việc khai thác giá trị đoạn trích từ đặc trưng của thể loại kịch cũng không phải dễ dàng. Trong những năm qua, Sở Giáo dục và Đào tạo Vĩnh Phúc cũng đã tổ chức Hội thảo chuyên đề để giáo viên được đào sâu về kiến thức, xây dựng hệ thống các chuyên đề bồi dưỡng học sinh ôn thi THPT quốc gia làm tài liệu dùng chung cho các đơn vị nhà trường. Thế nhưng, có rất ít chuyên đề viết về Hồn Trương Ba, da hàng thịt. Từ những lí do trên, tôi đi vào nghiên cứu và triển khai chuyên đề ôn thi THPT Quốc gia đoạn trích Hồn Trương Ba, da hàng thịt của Lưu Quang Vũ. Qua đây, tôi muốn được chia sẻ với đồng nghiệp để việc hướng dẫn học sinh ôn thi đạt kết quả cao hơn.
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ……….
***********
BÁO CÁO CHUYÊN ĐỀ
ÔN THI THPT QUỐC GIA
Tên chuyên đề:
HỒN TRƯƠNG BA, DA HÀNG THỊT (Trích)
Trang 2MỤC LỤC
MỤC LỤC ………
A PHẦN MỞ ĐẦU ………….………
I LÝ DO CHỌN CHUYÊN ĐỀ ……….
II MỤC TIÊU ………….………
1 Về kiến thức …….………
2 Về kĩ năng …….………
3 Về thái độ ………
4 Định hướng phát triển năng lực ………
III ĐỐI TƯỢNG ÁP DỤNG ……….
1 Giáo viên ………
2 Học sinh .
IV PHƯƠNG PHÁP ………
V THỜI LƯỢNG CỦA CHUYÊN ĐỀ
B PHẦN NỘI DUNG ………
I KIẾN THỨC CƠ BẢN ………
1 Tác giả ………
2 Tác phẩm ………
2.1 Hoàn cảnh ra đời
2.2 Nguồn gốc của vở kịch và sự sáng tạo của tác giả Lưu Quang Vũ ………
2.3 Tóm tắt ………
2.4 Ý nghĩa nhan đề ……… …
2.5 Thể loại ………
2.6 Một số nhận định về tác giả và tác phẩm………
3 Văn bản ………
3.1 Vị trí ………
3.2 Tình huống kịch ………
3.3 Nội dung ………
3.4 Nghệ thuật ………
II HỆ THỐNG CÁC DẠNG ĐỀ ÔN LUYỆN ………
1 Bảng mô tả các mức độ nhận thức của học sinh ở từng đề ………
2 Các dạng đề và phương pháp làm bài ………
III LUYỆN ĐỀ CỤ THỂ ………
IV ĐỀ LÀM Ở NHÀ ………
V KIỂM TRA, ĐÁNH GIÁ VI KẾT QUẢ TRIỂN KHAI CHUYÊN ĐỀ TẠI ĐƠN VỊ NHÀ TRƯỜNG ……….
C PHẦN KẾT LUẬN ……….
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 2 2 2
2 3 3 3 3 3
3 3 3 4 5 5 5 5
5 6 7 8 8 8 9 9 9 9 10 10 10
11 12 30 31 33
Trang 3A PHẦN MỞ ĐẦU
I LÝ DO CHỌN CHUYÊN ĐỀ
Ngày 4 tháng 11 năm 2013, Ban chấp hành Trung ương Đảng đã thông qua nghị quyết số 29
về việc đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo Trong đó, Đảng ta đã khẳng định đổi mới
là vấn đề lớn, cốt lõi và cấp thiết Một trong những nội dung căn bản của đổi mới giáo dục là đào tạo theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất, năng lực của người học, nghĩa là giáo dục không chỉ hướng đến việc dạy chữ mà còn phải hướng đến việc dạy người, chú trọng giáo dục nhân
cách, đạo đức, lối sống, tri thức cho học sinh Để làm được điều này, giáo viên phải tích cực đổimới về phương pháp dạy học Đối với những giáo viên dạy ôn thi THPT Quốc gia thì việc đổimới lại càng cần thiết Khi dạy mỗi chuyên đề, giáo viên phải có sự đổi mới từ việc soạn giáo ánđến cách thức tổ chức dạy học để cập nhật với xu thế đổi mới chung của toàn ngành và nâng caochất lượng giáo dục
Trong hoàn cảnh xã hội hiện nay, đa số các em học sinh đều được gia đình, nhà trường, xãhội tạo những điều kiện thuận lợi nhất để học tập, phát triển Tuy nhiên, có một bộ phận khôngnhỏ học sinh lại sống không có lí tưởng, không có bản lĩnh, dễ bị cái xấu cám dỗ, lôi kéo, khi mắcsai lầm hoặc thất bại thì đổ lỗi cho hoàn cảnh… Đây là vấn đề khiến bản thân tôi và đồng nghiệpkhông khỏi băn khoăn, trăn trở
Từ năm học 2008 – 2009, một đoạn trích của vở kịch Hồn Trương Ba, da hàng thịt được đưa
vào chương trình Ngữ văn lớp 12 Đây là một đoạn trích đặc sắc, nằm trong phạm vi kiến thức thiTHPT Quốc gia Không chỉ vậy, đoạn trích cũng truyền tải đến học sinh những thông điệp sâu sắc
về lẽ sống Qua đó, hướng các em đến cách sống trung thực, bản lĩnh, nhân hậu, vị tha, cao thượng;góp phần khắc phục những quan niệm sống lệch lạc ở một số học sinh
Tuy nhiên, trong quá trình tổ chức ôn thi, giáo viên còn gặp nhiều khó khăn do nguồn tài liệutham khảo về đoạn trích này chưa phong phú, việc khai thác giá trị đoạn trích từ đặc trưng của thểloại kịch cũng không phải dễ dàng Trong những năm qua, Sở Giáo dục và Đào tạo Vĩnh Phúccũng đã tổ chức Hội thảo chuyên đề để giáo viên được đào sâu về kiến thức, xây dựng hệ thống cácchuyên đề bồi dưỡng học sinh ôn thi THPT quốc gia làm tài liệu dùng chung cho các đơn vị nhà
trường Thế nhưng, có rất ít chuyên đề viết về Hồn Trương Ba, da hàng thịt.
Từ những lí do trên, tôi đi vào nghiên cứu và triển khai chuyên đề ôn thi THPT Quốc gia
đoạn trích Hồn Trương Ba, da hàng thịt của Lưu Quang Vũ Qua đây, tôi muốn được chia sẻ với
đồng nghiệp để việc hướng dẫn học sinh ôn thi đạt kết quả cao hơn
II MỤC TIÊU
1 Về kiến thức
- Hiểu được bi kịch của con người khi bị đặt vào nghịch cảnh phải sống nhờ, sống tạm, sống tráivới tự nhiên, khiến cho tâm hồn thanh cao, nhân hậu bị tha hóa Qua đó, thấy được vẻ đẹp tâm hồnngười lao động trong cuộc đấu tranh chống lại sự dung tục, bảo vệ quyền được sống trọn vẹn, hàihòa giữa thể xác và tâm hồn, khát vọng hoàn thiện nhân cách
Trang 4- Cảm nhận được những nét đặc sắc của kịch Lưu Quang Vũ trên cả hai phương diện: kịch bản vănhọc và nghệ thuật sân khấu bởi tính hiện đại kết hợp với những giá trị truyền thống, sự phê phánmạnh mẽ, quyết liệt và chất trữ tình đằm thắm, bay bổng.
2 Về kĩ năng
- Đọc- hiểu đoạn trích theo đặc trưng thể loại
- Phân tích đề, lập dàn ý, viết các dạng đề:
+ Phân tích hình tượng nhân vật
+ Phân tích một khía cạnh nội dung hoặc nghệ thuật của tác phẩm Từ đó, đưa ra nhữngnhận xét, đánh giá, khái quát về một khía cạnh nào đó theo yêu cầu của đề
+ Nghị luận về một ý kiến bàn về văn học
+ Dạng đề so sánh
+ Dạng đề liên hệ
+ Cảm nhận về hai đoạn trích/ chi tiết trong tác phẩm
3 Về thái độ
- Biết đấu tranh chống lại sự giả tạo để hoàn thiện nhân cách.
- Sống nhân hậu, vị tha, trách nhiệm
- Biết dung hòa trong các mối quan hệ trong gia đình và xã hội
- Giữ được bản lĩnh trước những cám dỗ trong cuộc đời
4 Định hướng phát triển năng lực
- Năng lực đọc hiểu văn bản kịch theo đặc trưng thể loại
- Năng lực giao tiếp (tóm tắt nội dung của vở kịch, diễn đạt trình bày nội dung dưới nhiều hình thứckhác nhau như thảo luận nhóm, trình bày bài thuyết trình, nhận xét bài của các nhóm khác )
- Năng lực hợp tác thông qua hoạt động nhóm
- Năng lực tự học: thu nhận và xử lí thông tin, làm các đề mà giáo viên giao cho làm trước tại nhà,tìm kiếm thông tin trên mạng Internet
- Năng lực sáng tạo: so sánh hai tác giả, hai tác phẩm khác nhau
- Năng lực sử dụng công nghệ thông tin thông qua hoạt động tìm kiếm thông tin trên mạng Internet
- Năng lực cảm thụ văn học, tạo lập văn bản: biết viết bài văn nghị luận
- Năng lực vận dụng những kiến thức đã học vào giải quyết những tình huống trong thực tiễn
III ĐỐI TƯỢNG ÁP DỤNG
Chuyên đề được triển khai giảng dạy cho học sinh khối 12
IV PHƯƠNG PHÁP
1 Giáo viên
- Phân loại các dạng đề theo cấu trúc đề THPT Quốc gia trong những năm gần đây
- Tổ chức hệ thống kiến thức cơ bản, ôn luyện và hướng dẫn làm một số dạng đề thường gặp trong
kỳ thi THPT Quốc gia
- Vận dụng phương pháp đàm thoại, tổ chức, hướng dẫn học sinh cách làm các dạng đề
- Trong quá trình ôn thi GV có thể đọc một số đoạn văn mẫu, bài văn mẫu cho học sinh tham khảo
2 Học sinh
Tích cực, chủ động thiết lập dàn ý dựa trên hệ thống câu hỏi
V THỜI LƯỢNG CỦA CHUYÊN ĐỀ
6 tiết/ 2 buổi
Trang 5B PHẦN NỘI DUNG
BẢNG MÔ TẢ CÁC MỨC ĐỘ NHẬN THỨC CỦA HỌC SINH Ở CHUYÊN ĐỀ
Mức độ
Nội dung
Tác giả Nhớ được kiến
thức cơ bản về tácgiả Lưu QuangVũ
Hiểu được đặcsắc kịch LưuQuang Vũ
Vận dụng hiểubiết về tác giả vàoviệc đọc- hiểu tácphẩm
- Đánh giá đượccống hiến, vị trí,tầm vóc của LưuQuang Vũ
- Sưu tầm nhữngnhận xét, đánhgiá của các nhànghiên cứu về tácgiả Lưu Quang
- Nhớ được các chi tiết, các đoạn đối thoại tiêu biểu
- Hiểu được ýnghĩa nhan đề của
vở kịch, nắmđược đặc trưngthể loại kịch
- Hiểu được ýnghĩa các chi tiết,các đoạn đối thoạitiêu biểu
- Hiểu được giá trị nội dung và nghệ thuật của đoạn trích
- Cảm nhận được
ý nghĩa của một
số đoạn đối thoại,chi tiết tiêu biểutrong đoạn trích
- Biết trình bày,cảm nhận về giátrị nghệ thuật củacác chi tiết, hìnhảnh, đoạn đốithoại…
- Biết rút ranhững nhận xét,đánh giá, kháiquát về một vấn
đề liên quan
- Rút ra được bàihọc cho bản thân,biết điều chỉnhnhững suy nghĩcủa bản thân đểhoàn thiện mình
- Biết so sánh tácphẩm này với tácphẩm khác
- Biết vận dụngnhững kiến thức
đã học vào việcđọc-hiểu một tácphẩm khác củaLưu Quang Vũhoặc tác phẩmcùng thể loại
Trang 6I KIẾN THỨC CƠ BẢN
1 Tác giả
- Lưu Quang Vũ (1948- 1988)
- Quê gốc: thành phố Đà Nẵng, sinh tại Hạ Hòa - Phú Thọ
- Gia đình: trí thức (cha là nhà viết kịch Lưu Quang Thuận, nên thiên hướng và năng khiếu nghệthuật của ông đã sớm bộc lộ từ nhỏ)
- Lưu Quang Vũ không chỉ là một hiện tượng đặc biệt của sân khấu kịch trường những năm támmươi của thế kỉ XX mà còn được coi là một trong những nhà soạn kịch tài năng nhất của nền vănhọc nghệ thuật Việt Nam hiện đại Với khả năng sáng tạo phi thường, chỉ trong bảy, tám năm, ông đã
sáng tác khoảng 50 kịch bản và hầu hết trong số đó đều đã được trình diễn, đạt giải (Sống mãi tuổi 17; Nàng Xi-ta; Nếu anh không đốt lửa; Lời thề thứ 9; Khoảnh khắc và vô tận; Tôi và chúng ta; Hồn Trương Ba, da hàng thịt…).
- Đặc điểm kịch Lưu Quang Vũ:
+ Thể hiện cuộc sống đầy ắp suy tư, mang nặng triết lí về lẽ sống và giá trị cuộc sốngcủa con người trước những biến động và hoàn cảnh xã hội phức tạp
+ Hấp dẫn chủ yếu bằng xung đột trong cách sống và quan niệm sống, qua đó khẳngđịnh khát vọng hoàn thiện nhân cách con người
=> Lưu Quang Vũ xứng đáng là một trong những nghệ sĩ tiên phong, tài năng trong công cuộc đổi
mới của văn học Việt Nam sau năm 1975.
2 Tác phẩm
2.1 Hoàn cảnh ra đời
- Hồn Trương Ba, da hàng thịt được Lưu Quang Vũ sáng tác năm 1981, ra mắt công chúng năm
1984
- Vở kịch ra đời trong hoàn cảnh xã hội có nhiều biến động mạnh mẽ:
+ Ngọn gió của không khí đổi mới tư duy, ý thức dân chủ trong đời sống xã hội đã ùavào văn học Hiện thực được phản ánh giờ đây phải có tính đa diện, đa chiều Số phận conngười, vấn đề cá nhân được khám phá đầy đủ hơn, sâu sắc hơn
+ Văn học tham gia vào cuộc đối thoại trực tiếp trong bầu không khí dân chủ với côngchúng về những vấn đề nóng bỏng của đời sống hôm nay Đấu tranh tiêu cực trở thành cảmhứng nhiệt thành của nhiều cây bút
→ Nguồn cảm hứng để Lưu Quang Vũ sáng tác vở kịch Hồn Trương Ba, da hàng thịt.
2.2 Nguồn gốc của vở kịch và sự sáng tạo của tác giả Lưu Quang Vũ
- Nguồn gốc: Vở kịch được sáng tác dựa trên một cốt truyện dân gian:
Ngày xưa, có một người tên là Trương Ba, còn trẻ tuổi nhưng đánh cờ tướng rất giỏi.Nước cờ của anh dễ thường thiên hạ không có người nào địch nổi Tiếng đồn vang khắp nước,sang đến tận Giang Nam Buổi ấy, ở Trung Quốc, có ông Kỵ Như cũng nổi tiếng cao cờ Khinghe tiếng Trương Ba, Kỵ Như liền khăn gói sang Nam tìm đến nhà địch thủ Hai người đọtài nhau Đến ván thứ ba, Trương Ba dồn Kỵ Như vào thế bí Thấy đối phương vò đầu suy
nghĩ, Trương Ba kiêu hãnh bảo: Nước cờ này dù có Đế Thích xuống đây cũng không thể gỡ nổi Đế Thích là thần cờ ở thiên đình, bỗng nghe câu nói hỗn xược của Trương Ba xúc phạm
Trang 7đến mình, liền cưỡi mây xuống trần, mách cho Kỵ Như mấy nước, Kỵ Như thắng Đế Thíchyêu mến Trương Ba Thấy anh khẩn khoản muốn học nước cờ của mình, Đế Thích bảo anh:
“Ta thấy nhà ngươi có bụng chân thành, vậy ta cho một bó hương này, mỗi lần cần đến ta thì thắp lên một cây, ta sẽ xuống” Nói đoạn, cưỡi mây bay lên trời.
Từ đó, Trương Ba thỉnh thoảng lại dọn cờ mời Đế Thích xuống chơi Hai bên rất tươngđắc Nhưng một hôm, Trương Ba bị chết đột ngột Sau khi chôn cất chồng, người vợ dọn dẹpnhà cửa, thấy có nén hương giắt ở mái nhà, chị ta lấy xuống đốt lên cắm trước bàn thờ
chồng Đế Thích liền xuống, hỏi thăm thì Trương Ba đã chết rồi Thương tiếc Trương Ba, Đế
Thích làm cho hồn Trương Ba sống lại trong xác anh hàng thịt vừa mới chết
Nói chuyện trong nhà người hàng thịt lúc đó, mọi người đang xúm quanh linh sàngkhóc lóc kể lể thì tự nhiên thấy người chết ngồi nhỏm dậy, đi thẳng một mạch về nhà Trương
Ba Vợ Trương Ba thấy người hàng thịt, biết là thần Đế Thích đã làm cho chồng mình sốnglại, mừng rỡ đón vào Vợ người hàng thịt cũng chạy theo níu lấy chồng Đôi bên cãi cọ nhau,cuối cùng biến thành cuộc đấu khẩu rất kịch liệt Xóm làng không biết phân xử ra sao, đànhđem việc đó lên quan
Quan sai đem một con lợn vào công đường cho anh hàng thịt mổ, nhưng anh ta lúngtúng không biết làm thế nào cả Quan lại sai mấy người giỏi cờ vào tỉ thí với người hàng thịtthì không ngờ, người đó đi những nước cờ rất cao không ai địch nổi Quan bèn phán cho về
nhà Trương Ba Vì thế mới có câu “ Hồn Trương Ba, da hàng thịt” (Theo Nguyễn Đổng Chi, Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam).
- Sáng tạo: Trong truyện dân gian, nhân vật Trương Ba được sống yên ổn trong thân xác anh hàng
thịt Truyện dân gian đề cao linh hồn, tuyệt đối hóa linh hồn, không để ý đến mối quan hệ giữa thể
xác và linh hồn Còn trong vở kịch Hồn Trương Ba, da hàng thịt của Lưu Quang Vũ thì nhân vật Trương Ba phải sống trong nỗi đau khổ, giày vò khi bị rơi vào nghịch cảnh “bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo” Điểm kết thúc của truyện dân gian lại là khởi đầu của những mâu thuẫn cơ bản
trong vở kịch của Lưu Quang Vũ Từ đó, tác giả gửi tới người đọc thông điệp: thể xác và linh hồn cóquan hệ hữu cơ với nhau; con người không thể chỉ sống bằng thể xác, mà phải luôn luôn đấu tranhvới bản thân để có sự thống nhất hài hòa giữa linh hồn và thể xác, hướng tới một lối sống caothượng, vươn tới một nhân cách hoàn thiện
→ Lưu Quang Vũ đã thổi vào tích xưa một luồng gió mới Kịch bản của ông không đơn thuần là chuyện vay mượn xác – tái sinh Đặt vấn đề về lẽ sống con người qua nỗi khổ “bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo”, qua mâu thuẫn giữa linh hồn (thanh cao) và thể xác (phàm tục), vở kịch đặt ra
nhiều vấn đề mới mẻ, có ý nghĩa tư tưởng, triết lí và nhân sinh sâu sắc
2.3 Tóm tắt
Vở kịch gồm 7 cảnh:
Cảnh I: Nam Tào, Bắc Đẩu và Đế Thích trên thiên đình
Nam Tào, Bắc Đẩu ngồi làm công việc điểm tên những người phải chết trong mộtngày Đế Thích, tiên cờ muốn tỏ ý muốn xuống hạ giới tìm người đánh cờ cho vui Vì vội đi
dự tiệc ở dinh Thái Thượng Lão Quân, Nam Tào vội gạch bừa một người có tên là TrươngBa
Trang 8Cảnh II: Trương Ba (vốn là một người rất cao cờ) đang chăm vườn và trò chuyện cùng vợ và cháu
gái, con trai, con dâu thì Trưởng Hoạt đến chơi cờ Lúc Trưởng Hoạt rơi vào thế bí, Trương Ba rung
đùi phán: “Thế cờ này họa có Đế Thích mới gỡ nổi” Đế Thích nghe có người nhắc đến tên mình
liền xuất hiện, giúp Trưởng Hoạt gỡ thế cờ Trước khi về trời, Đế Thích đưa cho Trương ba mấy nénhương và dạy cách sử dụng khi cần gặp mình Sau đó, Trương Ba đột ngột qua đời
Xác anh hàng thịt đã nằm trong quan tài bỗng đội nắp quan tài lên, đòi về nhà Trương
Ba, không chịu ở lại nhà hàng thịt Mọi người lúc đầu ngỡ ngàng, sau đó đành chấp nhận đểanh hàng thịt về theo vợ Trương Ba vì sự thật trong thể xác anh hàng thịt đúng là có hồnTrương Ba
Cảnh V: Mọi rắc rối cho hồn Trương Ba phải mượn xác hàng thịt bắt đầu xảy ra: Lí trưởng nhân cơ
hội sách nhiễu khiến con trai Trương Ba phải hối lộ mới được lí trưởng cho phép: Trương Ba phải ởnhà hàng thịt đến nửa đêm mới được về nhà mình
Cảnh VI: Nhà người hàng thịt
Đêm đã khuya, Hồn Trương Ba giúp chị hàng thịt mổ lợn, pha thịt xong, chuẩn bị vềthì vợ hàng thịt mời cơm rượu và định giữ lại Hồn Trương Ba bị thể xác xui khiến, lúc đầuđịnh xuôi theo, nhưng rồi vượt qua phút lưỡng lự, gỡ tay chị ta, trở về nhà
Cảnh VII: Nhà Trương Ba
Trưởng Hoạt sang phê phán Trương ba bắt đầu đổi tính: uống rượu, thích ăn ngon,nước cờ đi cũng khác Lí Trưởng lại đến gây khó dễ Con trai Trương Ba hư hỏng, chỉ nghĩđến tiền và trục lợi Vợ Trương Ba buồn khổ định bỏ đi Cháu gái không nhận ộng nội Condâu xót xa vì bố chồng không còn như xưa Bản thân Trương Ba cũng bất lực với chính mình.Một cuộc đối thoại giữa Hồn Trương Ba và xác hàng thịt diễn ra, trong đó, xác hàng thịtkhẳng định sức mạnh và thế lấn tới của hắn đối với hồn Trương Ba
Hồn Trương Ba đốt một nén hương gọi Đế Thích xuống giải thoát cho mình Cùng lúc, cu Tị,con chị Lụa hàng xóm, bạn thân cháu nội Trương Ba ốm nặng, sắp chết Đế Thích định cho hồnTrương Ba nhập vào xác cu Tị nhưng Trương Ba kiên quyết chối từ, xin cho cu Tị được sống, trả lạixác cho hàng thịt, chấp nhận cái chết
Phần kết: Hồn Trương Ba nhập vào màu xanh cây cỏ trong vườn, trò chuyện với vợ Cu Tị và cái
Gái ăn na và gieo hạt cho nó mọc thành cây mới.
→ Hồn Trương Ba, da hàng thịt là một trong những vở kịch đặc sắc nhất của Lưu Quang Vũ, đã
công diễn nhiều lần trên sân khấu trong và ngoài nước
2.4 Nhan đề
- Nguồn gốc: Đây là nhan đề của truyện dân gian, được Lưu Quang Vũ giữ nguyên khi chuyển thểthành vở kịch
Trang 9- Ý nghĩa:
+ Hồn: Thế giới bên trong con người, bao gồm cảm xúc, suy nghĩ, khát vọng… -> Đó
là ẩn dụ cho phần thanh cao, trong sạch, nhân hậu, xứng đáng với danh nghĩa con người
+ Xác: Cái bên ngoài-> Đó là ẩn dụ cho sự tầm thường, dung tục.
→ Hồn Trương Ba, da hàng thịt gợi cảm giác về sự vênh lệch giữa linh hồn và thể xác, giữa hình
thức và nội dung, giữa bên ngoài và bên trong Nhan đề hé mở những mâu thuẫn, xung đột cơ bản,xuyên suốt vở kịch
+ Kịch phản ánh cuộc sống bằng việc khám phá, phát hiện những mâu thuẫn, xung đột
trong đời sống thực tại rồi diễn đạt bằng hành động và ngôn ngữ đối thoại giữa các nhân vật
“ Tình thế giàu xung đột là đối tượng ưu tiên của nghệ thuật kịch” (Hê-ghen).
+ Xung đột kịch được cụ thể hóa bằng hành động kịch Đó là sự tổ chức cốt truyện vớicác tình tiết, sự kiện, biến cố theo một diễn biến lôgic, chặt chẽ, nhất quán
+ Nhân vật kịch: chủ yếu là nhân vật loại hình (được xây dựng trên nền tảng của nhữngphẩm chất, tính cách đơn nhất hoặc tổng hợp của những tính cách ấy)
+ Ngôn ngữ kịch: có ba loại: đối thoại, độc thoại, bàng thoại
- Phân loại: Xét theo nội dung, ý nghĩa của xung đột kịch, người ta phân ra ba loại:
+ Bi kịch: phản ánh xung đột giữa những nhân vật cao thượng, tốt đẹp với những thếlực đen tối, độc ác; sự thảm bại hay cái chết của những nhân vật ấy gợi lên nỗi xót xa, thươngcảm
+ Hài kịch: khai thác tình huống khôi hài, sự đối lập giữa vẻ ngoài đẹp đẽ với cái bêntrong xấu xa nhằm bật lên tiếng cười chế giễu, mỉa mai
+ Chính kịch: phản ánh mâu thuẫn, xung đột hàng ngày với bi hài, buồn vui lẫn lộn
- Cấu trúc: mở đầu, thắt nút, phát triển, cao trào, mở nút.
→ Hồn Trương Ba, da hàng thịt là một vở chính kịch mang đầy đủ những đặc trưng trên.
2.6 Một số nhận định về tác giả và tác phẩm
- “Kịch Lưu Quang Vũ chứa đựng những trăn trở về lẽ sống, lẽ làm người” (Phan Trọng Thưởng)
- “Lưu Quang Vũ đã táo bạo đẩy những nhân vật kịch hiện đại của mình vào sự lột xác, sự trăn trở nghĩ suy, sự sám hối đến quyết liệt đặng tìm cách giải quyết những vấn đề văn hóa đang ráo riết đặt
ra cho sự phát triển xã hội Việt Nam hiện đại” (PGS.TS Nguyễn Thị Minh Thái).
- “Cùng với thời gian, có thể nhiều vở diễn phục vụ các yêu cầu kịp thời của Vũ sẽ bị quên đi Nhưng riêng tôi cứ tin là rồi cái vở kịch mượn tích xưa này rồi sẽ trên sân khấu một thời gian dài nữa”
(Ngô Thảo)
- Đã là hồn Trương Ba
Sao còn da hàng thịt?
Trang 10Đứng khuất sau cánh gà Ngậm cười ra nước mắt.
Bạn tôi tay nắm chặt Muốn giật tấm màn trò Sao cứ phải vòng vo Mượn giả để nói thật?
Đời có chút phần hồn Vàng ròng này khó giữ
Cả hai phía màn nhung Mình làm mình không dễ.
Trăm rủi, chẳng một may Liệu rồi khi nhắm mắt?
Thôi, gửi da vào đất Gửi hồn vào “hương cây”.
(Gửi hồn vào hương cây – Nguyễn Vũ Tiềm)
3 Văn bản
3.1 Vị trí
Thuộc cảnh VII và đoạn kết của vở kịch → Phần cao trào và mở nút.
3.2 Tình huống kịch
- Hồn Trương Ba phải sống nhờ trong Xác hàng thịt Mâu thuẫn giữa Hồn và Xác lên đến đỉnh điểm
- Tình huống kịch trong đoạn trích diễn biến qua các bước:
+ Hồn Trương Ba cảm thấy không thể sống trong xác hàng thịt Hồn muốn tách khỏithân xác kềnh càng, thô lỗ ấy
+ Cuộc đối thoại giữa Hồn và Xác với sự đắc thắng của Xác khiến Hồn càng khổ đau
và cảm thấy bế tắc
+ Thái độ cư xử của những người thân trong gia đình: không tin, không thừa nhậnTrương Ba, khiến Hồn Trương Ba càng đau khổ, tuyệt vọng, từ đó đi đến quyết định giảithoát
+ Cuộc gặp gỡ, đối thoại cuối cùng của Hồn Trương Ba với Đế Thích và quyết địnhdứt khoát chấm dứt nghịch cảnh đau khổ của Hồn Trương Ba
- Tình huống kịch nói trên thể hiện những mâu thuẫn, xung đột ở nhân vật Hồn Trương Ba và cáchgiải quyết của nhân vật này Qua đó toát lên ý nghĩa tư tưởng sâu sắc của đoạn trích và cũng là ýnghĩa chung của vở kịch
3.3 Nội dung
Đoạn trích tập trung thể hiện những bi kịch éo le của nhân vật Hồn Trương Ba Qua
đó, Lưu Quang Vũ muốn gửi tới người đọc một thông điệp: Được sống làm người quý giáthật, nhưng được sống đúng là mình, sống trọn vẹn những giá trị mình vốn có và theo đuổi
Trang 11còn quý giá hơn Sự sống chỉ thực sự có ý nghĩa khi con người được sống tự nhiên với sự hàihòa giữa thể xác và tâm hồn Con người phải luôn biết đấu tranh với nghịch cảnh, với chínhbản thân, chống lại sự dung tục để hoàn thiện nhân cách và vươn tới những giá trị tinh thầncao quý.
3.4 Nghệ thuật
- Tình huống kịch phát triển tự nhiên, hợp lí Các hành động kịch nối tiếp nhau, đẩy mâu thuẫn kịchlên đến cao trào, tạo nên kịch tính vô cùng căng thẳng, hấp dẫn
- Kết hợp giữa việc miêu tả diễn biến tâm lý và hành động của nhân vật
- Ngôn ngữ kịch: sinh động, gắn liền với tình cảnh, tâm trạng cụ thể; giàu tính triết lý
- Giọng điệu: biến hóa, lôi cuốn Đặc biệt, có những lời thoại của Trương Ba với Đế Thích vừahướng ngoại lại mang tính chất hướng nội (độc thoại nội tâm)
II HỆ THỐNG CÁC DẠNG ĐỀ ÔN LUYỆN
1 Bảng mô tả các mức độ nhận thức của học sinh ở từng đề
Mức độ
Đề
1 - Giới thiệu khái
quát về tác giả,tác phẩm
- Nhận biết được
vị trí của đoạn trích
Hiểu được nhữngxung đột giữa HồnTrương Ba và Xáchàng thịt
Có kĩ năng phântích đề, lập dàn ýcho dạng đề nghịluận về một đoạntrích
- Rút ra ý nghĩa triết
lí mà tác giả muốngửi tới người đọc
- Viết bài nghị luận
về một đoạn trích
Từ đó, rút ra nhậnxét, đánh giá về mộtkhía cạnh theo yêucầu của đề
2 - Giới thiệu khái
quát về tác giả,tác phẩm
- Nhận biết đượcdạng đề, các thaotác cần sử dụng
- Hiểu được kháiniệm bi kịch
- Hiểu được bikịch của nhân vậtHồn Trương Ba
Có kĩ năng phântích đề, lập dàn ýcho dạng đề phântích nhân vật
- Liên hệ với
bi kịch của
Vũ Như Tô
- Rút ra ý nghĩa phê phán của đoạn trích
- Có kí năng viết bàinghị luận về mộtnhân vật văn học
3 - Giới thiệu khái
quát về tác giả,tác phẩm
- Nhận biết được
- Hiểu được kháiniệm bi kịch
- Hiểu được bikịch của nhân vật
Có kĩ năng phântích đề, lập dàn ýcho dạng đề liên
hệ, so sánh
Nhận xét về cáchứng xử của hai nhânvật khi bị rơi vàonghịch cảnh Từ đó,
Trang 12dạng đề, các thaotác cần sử dụng.
Hồn Trương Ba và
Vũ Như Tô
rút ra bài học chobản thân
4 - Giới thiệu khái
quát về tác giả,tác phẩm
- Nhận biết được
vị trí của đoạn trích
Hiểu được nộidung và nghệ thuậtcủa đoạn đối thoạigiữa Hồn Trương
Ba với vợ và đoạnkết
Có kĩ năng phântích đề, lập dàn ý
đề nghị luận về haiđoạn trích
- Rút ra ý nghĩanhân sinh mà tác giảgửi gắm qua haiđoạn đối thoại
- Có kĩ năng viết bàinghị luận về haiđoạn trích
thiệu khái quát
về tác giả, tác phẩm
- Nhận biết được bối cảnh xuất hiện của chi tiết
Hiểu được giá trịnội dung và nghệthuật của hai chitiết
Có kĩ năng phântích đề, lập dàn ýcho đề nghị luận
về hai chi tiết
- Làm nổi bật nhữngthay đổi trong nhậnthức của nhân vậtHồn Trương Ba
- Có kĩ năng viết bàinghị luận về hai chi tiết
biết đượcdạng đề
- Khái quát về tác giả, tác phẩm, vởkịch
- Hiểu được nộidung của ý kiến
- Hiểu được ýnghĩa của cái kếttrong vở kịch
Phân tích đề, lậpdàn ý cho dạng đềnghị luận về một ýkiến bàn về vănhọc
Vận dụng kiến thức
lí luận văn học đểlàm sáng tỏ vấn đề
- Nêu vấn đề nghịluận
- Nêu vị trí của đoạn trích
- Phân tích đoạn trích (nộidung, nghệ thuật)
- Rút ra nhận xét, đánhgiá, khái quát
Đánh giá vai trò củađoạn trích trong việcthể hiện tư tưởng,phong cách nghệthuật của tác giả
Trang 13tác phẩm.
- Nêu cảm nghĩ/ ấntượng của bản thân
- Phân tích đối tượng 1(nội dung chính)
- Liên hệ với đối tượng 2
- Chỉ ra nét tương đồng vàkhác biệt giữa hai đốitượng
- Rút ra nhận xét, kháiquát
- Đánh giá chung
- Nêu những cảmnghĩ của bản thân
giá, khái quát
- Giới thiệu khái quát
về tác giả, tác phẩm,đoạn trích
- Giới thiệu hai đoạntrích/ chi tiết
- Cảm nhận về từng đoạntrích theo các bước:
+ Nêu vị trí/ bối cảnh xuấthiện của đoạn trích/ chitiết
+ Phân tích nội dung,nghệ thuật của đoạn trích/
chi tiết
- Rút ra những nhận xét,đánh giá theo yêu cầu đãnêu trong đề bài
Đánh giá vai trò và ýnghĩa của đoạn tríchtrong việc thể hiệnnội dung tư tưởng vàphong cách nghệthuật của tác giả
- Dẫn nguyên văn ýkiến đó
- Giải thích ý kiến
- Phân tích, chứng minh ýkiến
- Bình luận về ý kiến:
+ Khẳng định ý kiếnđúng/ sai, thỏa đáng/ chưathỏa đáng…
+ Nêu tác dụng của ý kiến(đối với cả người sáng tác
và người tiếp nhận vănhọc)
Khẳng định lại vấn
đề, liên hệ bản thân
III LUYỆN ĐỀ CỤ THỂ
Trang 14Đề 1 Trong vở kịch Hồn Trương Ba, da hàng thịt của Lưu Quang Vũ có đoạn:
Xác hàng thịt: (Bắt đầu) Vô ích, cái linh hồn mờ nhạt của ông Trương Ba khốn khổ kia, ông không
tách ra khỏi được tôi đâu dù tôi chỉ là thân xác
Hồn Trương Ba: A, mày cũng biết nói kia à? Vô lý mày không thể biết nói! Mày không có tiếng
nói, mày chỉ là xác thịt âm u đui mù…
Xác hàng thịt: Có đấy! Xác hàng thịt có tiếng nói đấy! Ông đã biết tiếng nói của tôi rồi, đã luôn
luôn bị tiếng nói ấy sai khiến Chính vì âm u đui mù mà tôi có sức mạnh ghê gớm, lắm khi át cả linhhồn cao khiết của ông!
Hồn Trương Ba: Nói láo! Mày chỉ là cái vỏ bên ngoài, không có ý nghĩa gì hết, không có tư tưởng
không có cảm xúc!
Xác hàng thịt: Có thật thế không?
Hồn Trương Ba: Hoặc nếu có thì chỉ là những thứ thấp kém mà bất cứ con thú nào cũng thèm được:
Thèm ăn ngon, thèm rượu thịt
Xác hàng thịt: Tất nhiên, tất nhiên Sao ông không kể tiếp: Khi ông ở bên nhà tôi…Khi ông đứng
bên cạnh vợ tôi, tay chân run rẩy, hơi thở nóng rực, cổ nghẹn lại Đêm hôm đó suýt nữa thì…
Hồn Trương Ba: Im đi, đấy là mày chứ, chân tay mày hơi thở của mày…
Xác hàng thịt: Thì tôi có ghen đâu! Ai lại ghen với chính thân thể mình nhỉ? Tôi chỉ trách là sao
đêm hôm ấy, ông lại tự dưng bỏ chạy, hoài của… Này nhưng ta nên thành thật với nhau một chút:Chẳng nhẽ ông không xao xuyến chút gì à? Hà hà, cái món tiết canh cố hữu, khấu đuôi và đủ các thứthú vị khác không làm hồn ông lâng lâng cảm xúc được sao? Để thoả mãn tôi, chẳng nhẽ ông khôngtham dự vào chút đỉnh gì? Nào hãy thành thật trả lời đi!
Hồn Trương Ba: Ta… ta đã bảo mày im đi!
Xác hàng thịt: Rõ là ông không dám trả lời Giấu ai chứ không thể giấu tôi được Hai ta đã hoà với
nhau làm một!
Hồn Trương Ba: Không! Ta vẫn có một đời sống riêng: Nguyên vẹn, trong sạch, thẳng thắn… Xác hàng thịt: Nực cười thật! Khi ông phải tồn tại nhờ tôi, chiều theo những đòi hỏi của tôi mà
còn nhận là nguyên vẹn, trong sạch, thẳng thắn!
Hồn Trương Ba: (Bịt tai lại) Ta không muốn nghe mày nữa!
Xác hàng thịt: (Lắc đầu) Ông cứ việc bịt tai lại! Chẳng có cách nào chối bỏ tôi được đâu! Mà đáng
lẽ ông phải cảm ơn tôi Tôi đã cho ông sức mạnh Ông có nhớ hôm ông tát thằng con ông toé máumồm máu mũi không? Cơn giận của ông lại có thêm sức mạnh của tôi! Ha ha
Hồn Trương Ba: Ta cần gì đến cái sức mạnh làm ta trở thành tàn bạo.
Xác hàng thịt: Nhưng tôi là cái hoàn cảnh mà ông buộc phải quy phục! Đâu phải lỗi tại tôi (Buồn
rầu) Sao ông có vẻ khinh thường tôi thế nhỉ? Tôi cũng đáng được quý trọng chứ! Tôi là cái bình để
chứa đựng linh hồn Nhờ tôi mà ông có thể làm lụng, cuốc xới Ông nhìn ngắm trời đất cây cối ngườithân… Nhờ có đôi mắt của tôi, ông cảm nhận thế giới này qua những giác quan của tôi… Khi muốnhành hạ tâm hồn con người Người ta xâm phạm thể xác Những vị lắm chữ nhiều sách như các ông
là hay vin vào có tâm hồn là quý, khuyên con người ts sống với hồn, để rồi bỏ bê cho thân xác họmãi khổ sở nhếch nhác Mỗi bữa cơm rôi đòi ăn tám, chín bát cơm, tôi thèm ăn thịt hỏi có gì là tộilỗi nào? Lỗi là ở chỗ không có đủ tám, chín bát cơm cho tôi ăn chứ?
Trang 15Hồn Trương Ba: Nhưng…nhưng…
Xác hàng thịt: Hãy công bằng hơn, ông Trương Ba ạ! Từ nãy tới giờ chỉ có ông nặng lời với tôi,
chứ tôi thì vẫn nhã nhặn với ông đấy chứ? (Thì thầm) Tôi rất biết cách chiều chuộng linh hồn.
Hồn Trương Ba: Chiều chuộng?
Xác hàng thịt: Chứ sao? Tôi thông cảm với những trò chơi tâm hồn của ông Nghĩa là những lúc
một mình một bóng, ông cứ việc nghĩ rằng ông có một tâm hồn bên trong cao khiết, chẳng qua vìhoàn cảnh vì để sống mà ông phải nhân nhượng tôi Làm xong điều gì xấu ông cứ đổ tội cho tôi, đểông được thanh thản Tôi biết cần phải để cho tính tự ái của ông được ve vuốt Tâm hồn là thứ lắm sĩdiện hà hà…miễn là ông vẫn làm đủ mọi việc để thoả mãn những thèm khát của tôi!
Hồn Trương Ba: Lý lẽ của anh thật ti tiện!
Xác hàng thịt: Ấy đấy, ông bắt đầu gọi tôi là anh rồi đấy! Có phải lí lẽ của tôi đâu, tôi chỉ nhắc lại
những điều ông vẫn tự nói với mình và những người khác đấy chứ! Đã bảo chúng ta tuy hai mà mộtmà!
Hồn Trương Ba: (Như tuyệt vọng) Trời!
Xác hàng thịt: (An ủi) Ông đừng nên tự dằn vặt làm gì! Tôi đâu muốn làm khổ ông, bởi tôi cũng
rất cần đến ông Thôi, đừng cãi cọ nhau nữa Chằng còn cách nào khác đâu! Phải sống hoà thuận vớinhau thôi! Cái hồn vía ương bướng của tôi ơi, hãy về với tôi này!
(Hồn Trương Ba bần thần nhập lại vào xác hàng thịt).
Cảm nhận của anh/ chị về những xung đột giữa Hồn Trương Ba và Xác hàng thịt trong đoạn trích trên Từ đó, rút ra ý nghĩa triết lí mà tác giả muốn gửi tới người đọc.
* Phân tích đề:
- Vấn đề nghị luận: Xung đột giữa Hồn Trương Ba và xác hàng thịt; ý nghĩa triết lí tác giả muốn gửitới người đọc
- Kiểu bài: Nghị luận về một đoạn trích Từ đó, rút ra nhận xét, đánh giá, khái quát
Thao tác lập luận: Phân tích, chứng minh, bình luận…
- Phạm vi dẫn chứng: Đoạn đối thoại giữa Hồn và Xác trong vở kịch Hồn Trương Ba, da hàng
thịt của Lưu Quang Vũ.
* Dàn ý:
1 Mở bài: Giới thiệu vài nét về tác giả, tác phẩm, đoạn trích
- Lưu Quang Vũ là được mệnh danh là “cây bút vàng” của sân khấu Việt Nam những năm tám mươicủa thế kỉ XX
- Vở kịch Hồn Trương Ba, da hàng thịt được viết năm 1981, là vở kịch nói đầu tiên được công diến
ở nước ngoài
- Đoạn đối thoại giữa Hồn và Xác trong cảnh VII của vở kịch là đỉnh điểm của xung đột Qua đó,người đọc thấy được ý nghĩa triết lí tác giả muốn gửi tới người đọc
2 Thân bài
a Những xung đột giữa Hồn Trương Ba và Xác hàng thịt
* Hoàn cảnh dẫn đến màn đối thoại
Trương Ba là một người hiền lành, lương thiện, tốt bụng nhưng bị chết oan vì sự tắctrách của quan nhà trời Đế Thích, một vị tiên cờ vì yêu quý mến mộ tài nghệ của Trương Ba
Trang 16nên đã giúp ông sống lại trong thể xác của anh hàng thịt Mọi việc rắc rối bắt đầu xảy ra kể từ
khi hồn Trương Ba cư ngụ trong thể xác phàm tục ấy Ý thức được tình trạng “vênh lệch” của
mình, Trương Ba vô cùng đau khổ Hồn Trương Ba đã tách khỏi Xác hàng thịt và cuộc đốithoại giữa Hồn và Xác đã diễn ra
* Nội dung: Xung đột giữa Hồn Trương Ba và Xác hàng thịt
Hồn: thế giới bên trong con người, bao gồm cảm xúc, suy nghĩ, khát vọng… Đó là ẩn dụ cho phầnthanh cao, trong sạch, nhân hậu, xứng đáng với danh nghĩa con người
Xác: cái bên ngoài Đó là ẩn dụ cho sự tầm thường, dung tục
- Về thái độ:
+ Hồn phủ định tiếng nói, sức mạnh của Xác:
“ A, mày cũng biết nói kia à ? Vô lí, mày không thể biết nói ! Mày không có tiếng nói, mà chỉ là xác thịt âm u, đui mù ”
+ Xác: Khẳng định, tuyên bố về sự âm u, đui mù của Xác có sức mạnh ghê gớm, Xácnhạo báng Hồn:
“ Vô ích, cái linh hồn mờ nhạt của ông Trương Ba khốn khổ kia ơi, ông không tách ra khỏi tôi được đâu, dù tôi chỉ là thân xác”
“ Có đấy ! Xác thịt có tiếng nói đấy ! Ông đã biết tiếng nói của tôi rồi, đã luôn luôn bị tiếng nói ấy sai khiến Chính vì âm u, đui mù mà tôi có sức mạnh ghê gớm, lắm khi át cả cái linh hồn cao khiết của ông đấy ! ”
- Về cử chỉ, hành động: Hồn Trương Ba ôm đầu, đứng vụt dậy, bịt tai lại, nhìn chân tay, thân thể.
Còn Xác hàng thịt thì lắc đầu, thương hại, chế giễu Hồn Trương Ba.
- Về cách xưng hô:
+ Hồn Trương Ba xưng: ta – mày, rồi thay đổi thành tôi – anh Ban đầu cách xưng hô
của Hồn bộc lộ sự xem thường, khinh bỉ Xác, nhưng sau đó nhượng bộ
+ Xác hàng thịt xưng hô: tôi – ông, thể hiện và xác lập sự ngang hàng, thách thức.
- Về cách nói: Hồn giận dữ, khinh bỉ, ngậm ngùi, thấm thía, tuyệt vọng; còn Xác thì ngạo nghễ, ranh
mãnh, thậm chí giả bộ buồn rầu, vuốt ve, chế nhạo lại Hồn
- Về lí lẽ:
+ Hồn luôn bị động, đuối lí, tuyệt vọng; còn Xác luôn chủ động hỏi, giảo hoạt, phản
biện, bác bỏ lí lẽ của Trương Ba và đề xuất quan điểm; cho rằng Xác chỉ là cái vỏ bên ngoài,
không có ý nghĩa gì, không tư tưởng, không có cảm xúc ! Nhưng khi Hồn bị xác khiêu khích
“ Có thật thế không ? ” thì Hồn rơi vào thế bị động, chợt đuối lí “Hoặc nếu có, thì chỉ là những thứ thấp kém, mà bất kì con thú nào có được: thèm ăn ngon, thèm rượu thịt ” Trong
lời nói này Hồn Trương Ba buộc phải thừa nhận sự có mặt của xác, đồng ý xác có tiếng nói.Trong màn đối thoại của Hồn Trương Ba với Xác hàng thịt thì chỉ có hai lời đối thoại dài
nhất, mạnh mẽ nhất là khi phủ định sự tồn tại của xác “A, mày cũng biết nói kia à mà chỉ là xác thịt âm u, đui mù” và “Hoặc nếu có, thì chỉ là những thứ thấp kém thèm rượu thịt”.
Còn lại thì Hồn chỉ im lặng, đau đớn
+ Xác chỉ ra sự tha hóa của Hồn bằng những chứng cứ khiến Hồn không thể chối cãi.
Đó là khi Hồn đứng cạnh vợ người hàng thịt: “tay chân run rẩy, hơi thở nóng rực, cổ nghẹn
Trang 17lại Đêm hôm đó, suýt nữa thì ” Đó là việc Hồn đang xuôi theo xác, bị xác sai khiến làm cho hồn cũng lâng lâng cảm xúc khi đứng trước những món ăn dung tục “tiết canh, cổ hũ, khấu đuôi và đủ các thứ thú vị khác”; Đó là việc Hồn Trương Ba cũng trở thành con người
thô lỗ, phũ phàng, khi khuyên thằng con đi vào con đường ngay thẳng không được, ông đã
nổi giận: “tát thằng con tóe máu mồm, máu mũi” Xác cũng nêu bằng chứng cho thấy sự gắn kết giữa thân xác với linh hồn: “Khi muốn hành hạ tâm hồn con người, người ta xúc phạm thể xác Xác phê phán chủ trương của giới trí thức: “đề cao tâm hồn mà coi thường sự tồn tại của xác, bỏ bê thân xác họ khổ sở, nhếch nhác”.
=> Lí lẽ của Xác đã khơi đúng sự thật mà lâu nay Hồn cố tình ngụy biện, chối bỏ
+ Hồn Trương Ba bất lực “Ta ta đã bảo mày im đi” Lời của Hồn ở đây ngập
ngừng, Hồn bị dồn vào chân tường để buộc phải công nhận sự chế ngự của xác
+ Hồn cố gắng cứu vãn tình thế: “Ta vẫn có một đời sống riêng: nguyên vẹn, trong sạch, thẳng thắn” Xác đã mỉa mai, chế giễu: “Khi ông phải tồn tại nhờ tôi, chiều theo những đòi hỏi của tôi, mà còn nhận là nguyên vẹn, trong sạch, thẳng thắn !” Khi Xác mỉa mai như
vậy, Hồn chỉ còn biết bịt tai, không muốn nghe và không muốn trả lời nữa
+ Xác còn khẳng định:“Tôi là cái bình để chứa đựng linh hồn Nhờ tôi mà ông có thể làm lụng, cuốc xới Ông nhìn ngắm trời đất, cây cối, những người thân Nhờ có đôi mắt của tôi, ông cảm nhận thế giới này qua những giác quan của tôi”.
Trong cuộc đối thoại này, Xác thắng thế nên rất hả hê tuôn ra những lời thoại dài với chất giọng khithì mỉa mai cười nhạo, khi thì lên mặt dạy đời, chỉ trích, châm chọc Còn Hồn chỉ buông những lời
thoại ngắn với giọng nhát gừng, ấp úng: “Nhưng Nhưng”, kèm theo những tiếng than, tiếng kêu tuyệt vọng “Trời !”.
→ Như vậy, lí lẽ của Xác khi tranh cãi với Hồn, Xác khẳng định xác thịt đui mù có quyền lực saikhiến cả linh hồn, trong những hoạt động của thể xác luôn có sự tham gia, can dự của Hồn (dù hồn
có muốn hay không ) Đây là quá trình tha hóa tự phát, linh hồn bị nhiễm độc sự dung tục của thểxác
- Kết quả cuộc tranh luận:
+ Cuộc tranh luận của Hồn Trương Ba với xác hàng thịt cuối cùng cũng đi đến hồi kết.Xác hàng thịt thắng thế, buộc Hồn Trương Ba phải quy phục xác, còn Hồn Trương Ba camchịu, buộc phải chấp nhận, lúng túng trước những lí lẽ của thể xác, bởi bản thân Hồn ý thức rõràng sự tha hóa diễn ra trong những hành động nhỏ nhất của đời sống
+ Kết thúc cuộc đối thoại, Hồn Trương Ba dằn vặt, đau đớn, hoang mang, tuyệt vọng
trở về cuộc sống trái với chính mình Chi tiết “Hồn Trương Ba bần thần nhập lại vào xác hàng thịt, ngồi lặng lẽ bên chõng” diễn tả cô đọng tính chất căng thẳng của xung đột kịch:
mâu thuẫn không những không được giải quyết mà còn được đẩy lên đến một mức cao hơn
- Tâm trạng Hồn Trương Ba: Từ ngạc nhiên sang phẫn nộ, lúng túng, cay đắng bất lực chấp nhận
sự hiện hữu, bành chướng của thể xác đến đuối lí, ấp úng, chỉ biết rồi kêu trời Nhưng thẳm sâu ýthức vẫn không chấp nhận những ý đồ xấu xa muốn lấn át của xác
→ Diễn biến tâm trạng phức tạp trên cho thấy Hồn Trương Ba đang sống trong thế giới nội tâm đaukhổ, dằn vặt, giằng xé
Trang 18* Nghệ thuật:
– Tình huống kịch phát triển tự nhiên, hợp lí Các hành động kịch nối tiếp nhau, đẩy mâu thuẫn kịchlên đến cao trào, tạo nên kịch tính vô cùng căng thẳng, hấp dẫn
– Kết hợp giữa việc miêu tả diễn biến tâm lý và hành động của nhân vật
– Ngôn ngữ kịch: sinh động, gắn liền với tình cảnh, tâm trạng cụ thể; giàu tính triết lí
- Giọng điệu: biến hóa, lôi cuốn
b Ý nghĩa triết lí qua cuộc đối thoại giữa Hồn Trương Ba và Xác hàng thịt
- Hồn và xác là hai phương diện của một con người, một nhân cách Con người là một thể thốngnhất, hồn và xác phải hài hòa, đây là hai phần có quan hệ hữu cơ với nhau:
+ Linh hồn giữ vị trí chủ đạo và có cơ sở vật chất là thể xác, điều này có cơ sở từ triết
học nhận thức lí tính phải bắt đầu từ cảm tính, cũng như tình cảm hình thành từ quan hệ cụthể đời thường, như cảm xúc thẩm mĩ dựa trên cảm quan thị giác, thính giác…
+ Xác cũng có tính độc lập tương đối của nó, cũng có tiếng nói riêng, nhu cầu tự nhiêncủa nó
- Không thể có một tâm hồn thanh cao trong một thân xác phàm tục, tội lỗi
- Linh hồn phải chịu trách nhiệm cuối cùng về hành động của thân xác Khi con người bị chi phối
bởi nhu cầu bản năng của thân xác thì đừng chỉ đổi cho thân xác, không thể vỗ về, an ủi mình bằng
vẻ đẹp siêu hình của tâm hồn Linh hồn phải kiểm soát những nhu cầu tự nhiên của thân xác, phảiđiều chỉnh nó nhưng không thể phủ nhận, phớt lờ nó Không thể coi cái nào quan trọng hơn cái nàogiữa phần hồn và phần xác
- Chúng ta cần tôn trọng cả thân xác Thân xác là một phương diện không thể thiếu của một nhân
cách con người vì “Ra khỏi thân xác hồn chẳng có nghĩa lí gì”
- Sự gắn bó giữa hồn và xác là quan trọng nhưng không thể theo cách lấy xác của người này ghépvào hồn người khác, bởi mỗi con người là thực thể riêng biệt không lặp lại Khi Xác hàng thịt kêu
gọi Hồn Trương Ba “phải sống hòa thuận với nhau” tức là kêu gọi một sự gán ghép khiên cưỡng,
bất hợp lí
- Tác giả cảnh báo “Gần mực thì đen, gần đèn thì sáng”, khi con người phải sống trong dung tục thì
dung tục sẽ ngự trị, sẽ dần thắng thế, lấn át và tàn phá những gì trong sạch, đẹp đẽ cao quý của conngười Con người cần đấu tranh để hướng đến cái thiện, cái tốt đẹp
- Con người ta hạnh phúc nhất là được sống đúng với chính mình, sống trong sự hài hòa giữa thânxác và tâm hồn
- Con người phải làm chủ những ham muốn để không bị tha hóa, băng hoại, để có sự thống nhất hàihòa giữa linh hồn và thể xác, vươn tới một nhân cách toàn vẹn
=> Như vậy, Hồn và Xác là những ẩn dụ nghệ thuật lớn, và cuộc đối thoại giữa Hồn và Xác là một
tình huống kịch đặc sắc, tô đậm bi kịch “bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo” ở mỗi con người.
Từ những xung đột bên trong con người qua cuộc đối thoại có tính giả tưởng giữa linh hồn và xácthịt, Lưu Quang Vũ hướng tới một vấn đề mang chiều sâu triết học: những bi kịch nảy sinh từ sự tồntại đầy nghịch lí, trái tự nhiên khiến cái dung tục có cơ hội ngự trị, lấn át và đồng hóa những gì vốnthanh cao, tốt đẹp Từ đó, tác giả đề xuất và cổ vũ cho cuộc đấu tranh bảo vệ những phẩm chất cao