Bài 41: Diễn thế sinh thái

Kiểu diễnthế sinh thái Các giai đoạn của diễn thế sinh thái Nguyên nhân của diễn thế Giai đoạn khởi đầu Giai đoạn giữa Giai đoạn cuối Diễn thế nguyên sinh Diễn thế thứ sinh Câu 2: - DTNS

Bài 41 : DIỄN THẾ SINH THÁI

I MỤC TIÊU

1 Kiến thức

- Trình bày được khái niệm diễn thế, các giai đoạn của từng loại diễn thế

- Phân tích được nguyên nhân của diễn thế, lấy được ví dụ minh họa các loại diễn thế

- Nêu được ý nghĩa của việc nghiên cứu diễn thế sinh thái

2 Kĩ năng

- Kĩ năng đọc sách và phân tích

- Kĩ năng quan sát, phân tích hình ảnh, phim và diễn đạt vấn đề

- Kĩ năng trình bày, thảo luận

- Kĩ năng so sánh, khái quát hoá

3 Thái độ

- Khai thác hợp lí tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường

- Giải thích các quá trình diễn thế và vận dụng được kiến thức vào thực tiễn sản xuất ở gia đình, địa phương

II PHƯƠNG TIỆN GIẢNG DẠY

- Máy tính, máy chiếu đa phương tiện

- Phiếu học tập

Câu 1: Quan sát tranh 7, tranh 8 sau đó điền vào bảng sau:

Kiểu diễn

thế sinh thái

Các giai đoạn của diễn thế sinh thái

Nguyên nhân của diễn thế Giai đoạn khởi đầu Giai đoạn giữa Giai đoạn cuối

Diễn thế nguyên sinh

Diễn thế thứ sinh

Câu 2:

- DTNS khởi đầu trên một hòn đảo nhô lên khỏi mực nước biển thì sinh vật nào thường đến cư trú đầu tiên (loài tiên phong )?

- Đặc điểm và vai trò của loài tiên phong?

……… Câu 3: Từ sự xuất hiện có tuần tự của các sinh vật trong quá trình DTNS Con người muốn cải tạo đất đai thì nguyên tắc thực hiện như thế nào?

………

Tranh 7 Diễn thế nguyên sinh ở cạn (sau động đất)

Câu 4: Người dân ở vùng Hữu Lũng, Hà Bắc kể rằng: Trước đây ở vùng này đã có rừng lim nguyên sinh Do nhu cầu người ta đã chặt lim lấy gổ và phát rừng làm nương Đất nương bị nghèo dần và bị bỏ hoang Tại đó xuất hiện 1 loài cây ưa sáng là cây sau sau Người dân ở đây tiếp tục phát nương làm rẫy làm đất ngày càng bị thoái hoá, rừng sau sau không tồn tại được, thảm thực vật nhanh chóng bị chuyển thành trảng cây gổ, rồi trảng cây bụi và trảng cỏ

a Quá trình biến đổi từ quần xã sinh vật rừng lim thành trảng cỏ có tên gọi là

gì?

b Việc mất rừng lim đã gây ra những hậu quả sinh thái

nào?

………

c Liệu có thể khôi phục lại rừng lim đã bị mất hay không? Cơ sở khoa học của việc khôi phục rừng lim là gì? Hãy nêu giải pháp khôi phục rừng lim?

Đáp án Phiếu học tập

Câu 1:

Kiểu diễn

thế sinh thái

diễn thế Khởi đầu Quá trình diễn thế Kết thúc

Diễn thế

nguyên sinh

Từ môi trường trống trơn

Biến đổi tuần tự của các

Diễn thế thứ

sinh

Từ môi trường đã

có 1 QXSV

Biến đổi tuần tự của các QXSV

QX đa dạng, ổn định hoặc

QX không ổn định

Do tác động đột ngột của ngoại cảnh hoặc

do tác động của con người

Câu 2:

- DTNS khởi đầu trên một hòn đảo nhô lên khỏi mực nước biển thì sinh vật thường đến cư trú đầu tiên ( loài tiên phong ): Nấm

mốc

- Đặc điểm và vai trò của loài tiên phong: Loài tiên phong thường là những loài chịu được đặc điểm rất khắc nghiệt của môi trường,

có vai trò cải biến môi trường rất mạnh mẽ, đặc biệt là cải tạo đất đai, từ đó tạo ra những nhân tố sinh thái mới tạo điều kiện thuận lợi cho những loài khác đến cư trú

Câu 3: Từ sự xuất hiện có tuần tự của các sinh vật trong quá trình DTNS Con người muốn cải tạo đất đai thì nguyên tắc thực hiện: Phải tiến hành từ từ qua nhiều giai đoạn, những loài đến trước phải chịu được điều kiện khắc nghiệt của môi trường, loài đến trước

tạo điều kiện cho loài đến sau, cố gắng đừng để loài đến sau đẩy loài trước đi Phải làm tăng dần độ đa dạng, tăng dần mối quan hệ giữa các loài, cải tạo đất đai làm môi trường ổn định

Câu 4:

a Quá trình biến đổi từ quần xã sinh vật rừng lim thành trảng cỏ có tên gọi là : DTTS

b Việc mất rừng lim đã gây ra những hậu quả sinh thái: Thảm thực vật bị phá huỷ, đất đai bị xói mòn, môi trường ô nhiễm,

đa dạng sinh học giảm sút…

c Liệu có thể khôi phục lại rừng lim đã bị mất hay không? Cơ sở khoa học của việc khôi phục rừng lim là gì? Hãy nêu giải pháp khôi phục rừng lim?

+ Rừng lim có thể được khôi phục, tuy nhiên phải mất một thời gian rất lâu dài

+ Cơ sở khoa học: DT diễn ra có định hướng theo một qui luật nên con người có thể biết được và dự báo được các dạng QX sinh vật thay thế trong tương lai DT rừng lim là DTTS nên sau khi DT bị huỷ diệt dưới tác động của con người thì vẫn có thể khôi phục lại bằng cách: Từ trảng cỏ, con người tạo điều kiện để trảng cây bụi khôi phục….cho đến khi xuất hiện lại rừng lim, được gọi là rừng lim phục hồi

- Các file ảnh tĩnh

+ Tranh 1: DTST ở ao hồ bị bồi cạn

+ Tranh 2: Sơ đồ DTST ở ao hồ bị bồi cạn

+ Tranh 3, 4: Các giai đoạn của DTST

+ Tranh 5: Diễn thế ở cạn sau lũ lụt

+ Tranh 6: Sơ đồ 2 cấu trúc động của quần xã

+ Tranh 7: Diễn thế nguyên sinh ở cạn sau động đất

+ Tranh 8: Diễn thế thứ sinh ở rừng lim Hữu Lũng

- Các file ảnh động

+ Phim 1: Cháy rừng

III PHƯƠNG PHÁP GIẢNG DẠY

- PPTQ kết hợp vấn đáp tìm tòi

- PP tổ chức hoạt động nhóm

IV TIẾN TRÌNH BÀI GIẢNG

1 Kiểm tra bài cũ: (Thời gian :15 phút )

Câu 1: Thế nào là một quần xã sinh vật? Nêu sự khác nhau giữa quần xã sinh vật và quần thể sinh vật?

Câu 2: Các đặc trưng cơ bản của quần xã sinh vật là gì? Hãy lấy vị dụ minh họa các đặc trưng cơ bản của quần xã sinh vật?

2 Giảng bài mới

Hoạt động 1 Tên hoạt động: Khái niệm diễn thế sinh thái

Mục tiêu: Trình bày được khái niệm diễn thế, các giai đoạn của quá trình diễn thế.

Thời gian :10 phút

Hoạt động của giáo viên Hoạt động của học sinh Nội dung

* Chiếu hình 1: Các giai đoạn diễn thế ở 1 ao

hồ bị bồi cạn

- GV thông báo: Bức tranh mô tả quá trình

bồi tụ của 1 cái hồ ở 5 thời điểm khác nhau,

từ khi đầm mới đào xong cho đến khi bùn và

đất lấp đầy, chuyển từ môi trường nước sang

môi trường cạn

- Nhận xét gì về sự thay đổi của hệ sinh vật

trong hồ và đặc điểm môi trường sống của

nó qua các giai đoạn?

- HS quan sát hình và rút ra nhận xét: song song với quá trình biến đổi quần xã là quá trình biến đổi về các điều kiện tự nhiên của môi trường qua các giai đoạn

+Hình A: Đầm nước mới đào chưa có hệ sinh vật

+Hình B: Trong đầm có nhiều loài thủy sinh ở các tầng nước khác nhau Một số loài tảo, bèo sống nổi trên mặt nước Cua, ốc… sống dưới đáy đầm Tôm, cá … là động vật tự bơi trong nước Bò sát, lưỡng

cư, sống quanh đầm Các loài rong rêu, cây

cỏ mọc ven bờ đầm

+ Hình C: Môi trường đã có sự thay đổi qua thời gian do hoạt động sói mòn của đất quanh đầm và sản phẩm trao đổi chất của

hệ sinh vật ở trong đầm làm cho mùn đáy dày lên, đầm bị nông dần Thành phần sinh

I Khái niệm về diễn thế sinh thái

1 Ví dụ: Sơ đồ diễn thế ở đầm nước nông

(SGK/182)

- GV sơ đồ hoá lại tranh vẽ ( tranh 2) Từ sơ

đồ yêu cầu HS trả lời câu hỏi: Thế nào là

diễn thế sinh thái?

- Hãy cho 1 số ví dụ về diễn thế trong thực

tế mà em biết?

vật thay đổi: sinh vật nổi và sinh vật tự bơi

ít dần, các động vật có kích thước lớn tăng dần còn các loài thực vật chuyển vào sống trong đầm ngày càng nhiều

+ Hình D: và cứ tiếp tục như vậy…Đầm nước nông biến thành vùng đất trũng Cỏ

và cây bụi dần dần đến sống trong đầm

+Hình E: Cuối cùng đất và mùn đã lấp đầy đầm, môi trường nước chuyển thành môi trường cạn Thành phần hệ sinh vật thay đổi hẳn, chỉ có thực vật và đa số động vật sống trên cạn, hình thành rừng cây bụi và cây gỗ

- HS rút ra khái niệm

- Ví dụ 1: Sau cháy ; rừng U Minh hầu như

bị hủy diệt Sau đó:Tràm tự khôi phục Các quần thể động vật phát triển rừng

Ví dụ 2: Một bãi bồi ven sông nếu không bị tác động của con người thì các QT cây ngập

2 Khái niệm diễn thế: Diễn thế sinh thái là

quá trình biến đổi tuần tự của quần xã qua các giai đoạn tương ứng với sự biến đổi của môi trường

* GV cho học sinh xem thêm hình 3,4 về các

giai đoạn của quá trình DTST

mặn (cây bụi)Các quần thể cây ngập mặn (cây gỗ) rừng

Hoạt động 2 Tên hoạt động: Nguyên nhân của diễn thế sinh thái

Mục tiêu: Chỉ ra được các nguyên nhân diễn thế và các kiểu diễn thế có trong tự nhiên.

Thời gian :10 phút

* Giáo viên chiếu phim 1, tranh 5 Yêu

cầu HS rút ra nguyên nhân?

- GV tổng kết lại: đây là các nguyên

nhân bên ngoài, nguyên nhân này

thường làm cho quần xã trẻ lại (hồi

xuân)

* GV cho HS quan sát tranh 6 : hoạt

động dinh dưỡng của bò rừng Bizông

gây ra DTST Yêu cầu HS rút ra nguyên

nhân gây ra DTST?

- Tại sao trong quá trình DT của quần

- HS xem phim và phân tích để rút ra nguyên nhân:

+ Do tác động của ngoại cảnh (động đất, bão,lụt,cháy,ônhiễm…)

+ Do hoạt động vô ý thức của con người

- HS quan sát sơ đồ và rút ra nguyên nhân: Sự cạnh tranh giữa các loài trong quần xã, nguyên nhân nội tại

- Vì DTST là 1 quá trình giãi quyết những mâu thuẫn

II Nguyên nhân của diễn thế sinh thái

- Nguyên nhân bên ngoài:

+ Do các hiện tượng bất thường: bão lụt, động đất…

+ Do các hoạt động vô ý thức của con người : đốt rừng, khai thác bừa bãi tài nguyên thiên nhiên

- Nguyên nhân bên trong:

+ Sự cạnh tranh gay gắt giữa các loài trong quần xã

xã, các loài ưu thế là những loài tự đào

huyệt chôn mình? Lấy 1 ví dụ để minh

hoạ?

- Nguyên nhân nào giữ vai trò quan

trọng nhất? Vì sao?

xuất hiện giữa các loài sinh vật với nhau và giữa quần

xã sinh vật với môi trường để đạt được trạng thái cân bằng Thông thường các loài ưu thế cải biến mạnh mẽ điều kiện môi trường làm cho môi trường thay đổi tạo điều kiện thuận lợi cho các sinh vật khác đến sinh sống nhưng lại bất lợi cho chính cuộc sống của chính mình

Ví dụ: Rêu phát triển làm tăng độ phì và độ ẩm của đất Đây là môi trường thuận lợi cho cỏ đến cư trú và phát triển lấn át rêu và cỏ trở thành nhóm loài thay thế

- Do tác động của con người,vì con người có thể tác động trực tiếp lên QXSV làm biến đổi QXSV, cũng có thể tác động lên môi trường sống của QXSV làm biến đổi môi trường rồi từ đó QXSVcũng biến đổi theo

+ Loài ưu thế biến đổi môi trường đến mức bất lợi cho cuộc sống của chính mình, nhưng lại có lợi cho sự phát triển của 1 nhóm loài ưu thế khác

có sức cạnh tranh hơn thay thế

Hoạt động 3 Tên hoạt động: Các loại diễn thế sinh thái và tầm quan trọng của việc nghiên cứu diễn thế sinh thái

Mục tiêu:

- Phân biệt được diễn thế nguyên sinh và diễn thế thứ sinh, lấy ví dụ minh họa cho hai kiểu diễn thế

- Hiểu được tầm quan trọng của việc nghiên cứu diễn thế sinh thái, từ đó có ý thức khai thác hợp lí tài nguyên thiên nhiên và khắc phục

những bất lợi của môi trường.

- Thời gian :15 phút

- GV chia lớp ra làm 4 nhóm yêu cầu thảo luận hoàn

thành PHT (Học sinh đã được nghiên cứu trước ở

nhà) trong thời gian: 3 phút

- Chiếu hình 7, hình 8 Yêu cầu học sinh quan sát hoàn

thành câu 1 trong PHT

- GV nhận xét và đưa ra đáp án câu 1 trong PHT

Kết luận: Diễn thế của bất kì dạng nào cũng trãi qua

một khoảng thời gian, tạo nên dãy diễn thế Những

quần xã xuất hiện càng muộn trong dãy diễn thế thì

thời gian tồn tại và phát triễn càng dài Quần xã đỉnh

cực là quần xã ở dạng trưởng thành, phát triễn khá ổn

định theo thời gian

- Yêu cầu HS hoàn thành câu 2, 3, 4 trong PHT

- Sau khi HS hoàn thành GV đưa ra đáp án đúng và

đặt câu hỏi: Hãy cho biết tầm quan trọng của việc

nghiên cứu diễn thế sinh thái?

-HS quan sát hình Làm việc theo nhóm

và đại diện nhóm trình bày kết quả trước lớp

- Lần lượt đại diện từng nhóm trả lời từng câu; các nhóm khác bổ sung

- Nghiên cứu thông tin SGK mục IV trang 184, 185 kết hợp kiến thức phần III, kiến thức trong PHT trả lời câu hỏi

III Các loại diễn thế sinh thái

( Đáp án PHT)

IV.Tầm quan trọng của việc nghiên cứu diễn thế sinh thái

- Nắm được qui luật phát triển của quần xã sinh vật để bảo vệ dự báo những dạng quần xã thay thế trong tương lai;giúp xây dựng hoạch định chiến lược phát triển kinh tế nông –lâm-ngư nghiệp có cơ sở khoa học

Chủ động điều khiển diễn thế theo hướng có lợi cho phép khai

thác hợp lí tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường phát triển bền vững

V KIỂM TRA – ĐÁNH GIÁ

(Thời gian : 5 phút)

Câu 1: Trong 2 sơ đồ biểu diễn khái niệm diễn thế sinh thái sau đây, sơ đồ nào chính xác hơn, vì sao?

a QXSV mở đầu  các QXSV trung gian  QXSV kết thúc ( tương đối ổn định)

b QXSV mở đầu  QXSV1  QXSV 2   QXSV kết thúc ( tương đối ổn định)

( Các QXSV trung gian)

Câu 2: Hãy vận dụng kiến thức về diễn thế sinh thái cho biết những chủ trương dưới đây đã vận dụng quy luật diễn thế sinh thái nào:

a Khai hoang lẫn biển?

b Trồng cây gây rừng?

c Kết hợp khai thác và phục hồi tài nguyên đất, rừng, biển?

VI DẶN DÒ

- Tìm hiểu qua sách báo, tạp chí, internet , lựa chọn thông tin điền vào bảng sau :

Rừng nhiệt đới

Savan

Hoang mạc nhiệt đới và ôn đới

…

- Có ý kiến cho rằng : “Hệ sinh thái bao giờ cũng là hệ động lực mở, tự điều chỉnh” Đọc bài 42: Hệ sinh thái nhận xét ý kiến trên